О́mirde izgi iz qaldyrǵan

Jetpis jyl dáýirlegen alpaýyt Keńes Odaǵynyń shańyraǵy ortasyna túsken shaqta eshkimnen taısalmaı qazaq jerin bólip alyp derbes memleket quryp, tarıhı qysqa merzimde damyǵan 50 eldiń qataryna qosqan Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń eńbegi men erligine búkil álem tánti. Bas­qasyn aıtpaǵanda, óz basym shaǵyn qalalardy damytý jónindegi bastamasyna óte rıza boldym. Shynynda da shaǵyn qalalar oblys ortalyqtarynyń tasasynda qalyp kele jatyr edi. Solardyń biri Qostanaı oblysyndaǵy Rýdnyı qalasy. Alǵashqy qadasy qaǵylǵan sonaý 1957 jyldan beri osynda eńbek etip, osynda turyp, tamyrymdy tereń jaıǵannan ba, maǵan óz qalam bárinen de ystyq.

Bul, sol kezdegi boılary asqaq armandarǵa toly jastardyń ba­sy qosyla bastaǵan qala edi. Men­deleev elementindegi barlyq metaldar men mıneraldar tabylǵan osy kıeli topyraqtyń baqytqa, eldi baılyqqa keneltetindigine árqaısymyzdyń senimimiz mol edi.

Jetpis jyl dáýirlegen alpaýyt Keńes Odaǵynyń shańyraǵy ortasyna túsken shaqta eshkimnen taısalmaı qazaq jerin bólip alyp derbes memleket quryp, tarıhı qysqa merzimde damyǵan 50 eldiń qataryna qosqan Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń eńbegi men erligine búkil álem tánti. Bas­qasyn aıtpaǵanda, óz basym shaǵyn qalalardy damytý jónindegi bastamasyna óte rıza boldym. Shynynda da shaǵyn qalalar oblys ortalyqtarynyń tasasynda qalyp kele jatyr edi. Solardyń biri Qostanaı oblysyndaǵy Rýdnyı qalasy. Alǵashqy qadasy qaǵylǵan sonaý 1957 jyldan beri osynda eńbek etip, osynda turyp, tamyrymdy tereń jaıǵannan ba, maǵan óz qalam bárinen de ystyq.

Bul, sol kezdegi boılary asqaq armandarǵa toly jastardyń ba­sy qosyla bastaǵan qala edi. Men­deleev elementindegi barlyq metaldar men mıneraldar tabylǵan osy kıeli topyraqtyń baqytqa, eldi baılyqqa keneltetindigine árqaısymyzdyń senimimiz mol edi.Olardyń kóbi baqytyn osy jerden tapty, qalanyń órkendeýine, kórkeıýine súbeli úles qosty. Men búgin solardyń biri – Almatynyń medısına ınstıtýtyn bitirip, joldamamen osynda 1964 jyly jas maman retinde kelgen, óziniń eren eńbegimen, qoǵamdyq belsendi jumysymen Rýdnyı qalasynyń órkendeýine súbeli úles qosqan ­ Amangeldi Jantemirov týraly áńgimelemekpin.

Amangeldi jas kezin bylaı eske alatyn. Shymnan salynǵan úı, sáki degen joq. Úı ishindegi jer shóp qosyp ılengen maıbalshyqpen sylandy. Shubar peshtiń ortasyndaǵy tesikke qoıylǵan sham aýyz úıge de, tór bólmege de jaryq beredi. Jalǵyz sıyr, qysta úıge kirgizilip saýylady. Odan shyqqan shamaly sút seperator arqyly aıdalyp, azyn-aýlaq qaımaq alynady. Maıy alynǵan sútten aıran uıytylady. Aýyz úıge baılanǵan tólderdiń astyn tazalaý, olarǵa shóp berý ta­ǵy bar. Pesh jaǵyp, qamyr ılep, nan pisirý, qazan kóterip, tamaq isteý, úıdi ákteý, kir jýý – mine, osy­nyń bári Amangeldiniń moınynda.

Inileri sharýa isteýge jaraǵasyn ǵana Amangeldiniń moıny bosap, úsh jyldan keıin oqýyn odan ári jalǵastyrǵan. О́z teńdesteri orta mektepti bitirip ketken, ózinen ájep­táýir jas balalarmen bir parta­da otyrýǵa uıalmaǵan, qaıtken kúnde de oqý, bilim alý qajet dep sanaǵan Amangeldi. Ol úıde barlyq sharýany tyndyra júre, sheshesiniń aýyrǵan, yńyrsyǵan daýsyn estip, qolynan eshteme kelmegenine nalıtyn, «qaıtsem de dáriger bolyp, anamdy emdeımin» dep aldyna maqsat qoıǵan. Tek men mamandyq alǵansha anam tiri bolsa eken dep tilegen.

Osy maqsatyn júzege asyrý úshin Amangeldi Qostanaıǵa Al­matynyń medısına ınstıtýtynan kelgen arnaıy komıssııaǵa emtıhan tapsyrýǵa attanǵan. Bul 1959 jyl eken. Qazaq mektebin bitirgen balaǵa oryssha emtıhan tapsyrýdyń ońaı­ǵa túspegeni, árıne, aıdaı anyq. Aqyry, ınstıtýtqa qabyldanady. Amangeldini búkil aýyl bolyp Almatyǵa shyǵaryp salady.

«Apa, men oqýymdy bitirgenshe shyda, ózim-aq emdep, jazyp alamyn, deı bergende kózderimnen jas monshaqtap aǵa bastaǵan edi» – dep eske alatyn Amangeldi.

Bul Amangeldiniń anasyn sońǵy ret kórgeni, sońǵy tildeskeni eken. Bir aptadan keıin anasy kóz jumady. Biraq Amangeldige jamanat habar kesh jetedi. Ákesi «jańa ǵana Almatyǵa jetken bala qaıta kelemin dep oqýynan qalyp qoıady» dep jedelhat jibertpepti.

Amangeldi Almaty medısına ınstıtýtyn 1964 jyly bitir­gennen keıin joldamamen ja­ńa ashylǵan, jastardyń arman qalasyna aınalǵan Rýdnyıǵa keledi. Qalalyq emhanaǵa ornalasady. Qyzmetin qatardaǵy qulaq, tamaq jáne muryn dárigerinen bastaǵan ol jeke bólimshe ashýǵa qol jetkizdi. Sóıtip, Rýdnyı qala­synyń ǵana emes, tóńirektegi eldi mekenderdiń, Qazaqstan men Reseıdiń kórshiles oblystarynyń turǵyndary da kelip, osynda jatyp emdelý múmkindigin aldy.

Keshikpeı Amangeldi Myrzah­metulynyń uıymdastyrýshylyq qabiletin baıqaǵan qala basshylyǵy ony aýrýhanaǵa bas dáriger etip taǵaıyndady. Biraq, eki-úsh aıdan keıin «Men dárigerlik mamandyqty sharýashylyq qyzmetin atqarý úshin alǵan joqpyn, meniń paıdam syrqat emdegende kóbirek tıedi» dep osy laýazymynan bas tartpasy bar ma. Amangeldi Myrzahmetuly qyzmet isteı júre, kásibı biliktiligin art­tyrýǵa da jete mán berdi. Más­keýde, Lenıngradta (Sankt-Peterbýrg) bilim jetildirý kýrstarynda oqyp, tájirıbe jınaqtady. Bul onyń syrqattardy emdeýde jańa tásilderdi qoldana bilýine septigin tıgizdi. Kereń bolyp qalǵan adamdardyń qulaǵyna salǵanda birden estip ketetin tetik te oılap taýyp edi. Biraq oǵan patent ala almady. Tipti, sol kezde Máskeý men Lenıngradta ǵana jasalatyn kúrdeli ota – plastıkalyq ota da jasap júrdi. Osylaı ol syrqattarynan qulan-taza jazylǵan júzdegen, myńdaǵan adamdardyń aq batasyn aldy, halyqtyń qurmetine bólendi. Qazaqstannyń lor-dárigerleriniń birinshi sezine delegat bolyp qa­tysty, keýdesine densaýlyq saq­taý salasynyń úzdigi belgisi men «Qurmet Belgisi» ordenin qadady. Qoǵamdyq jumystarǵa da belsene aralasty. Tipti, 1990 jyly Qazaq KSR halyq depýtattyǵyna kandıdat bolyp, daýysqa tústi, «Rýdnyı qalasynyń qurmetti azamaty» joǵary ataǵyna ıe boldy. Mine, eńbegi baǵalandy degen osy emes pe!

О́tken ǵasyrdaǵy aýǵan soǵysy jer betindegi qandy qyrǵyndardyń biri bolǵany barshaǵa aıan. Osy jarııalanbaǵan soǵysta erlikpen qaza tapqan talaı qyrshyn jas­tarymyzdyń máıitteri temir jáshik­pen kelip jatatyn. Osy tusta Amangeldi Myrzahmetuly Rýdnyı qalasynyń áskerı komıssarıatyna baryp, ózi suranyp qan maıdanǵa attanady. Bul dostary men týystary úshin kútpegen oqıǵa bolǵan edi. Maıdannan joldaǵan hatynda: «...Soǵysqa óz betimmen suranyp ketkenim úshin meni sóge kórmeńder. Aıdyń-kúnniń amanynda, áli oń-solyn tanyp bilmegen qyrshyn jastardyń mert bolyp jatqany qınaltty meni. Qolymnan kelgenshe kómek jasaýdy uıǵardym...»– dep jazǵan edi.

– Biz qan maıdannyń ortasynda boldyq qoı. Ony hatta jazýǵa bolmaıtyn. Kóz kórim jerde atys bolyp jatady, bizge jetkizilgen jaralanǵan jaýyngerlerge shatyr astyndaǵy jyljymaly gospıtalda ota jasaıtyn edik. Bomba talaı ret tústi shatyrymyzǵa, – dep eske alatyn Aýǵanstannan aman oralǵan Amangeldi. Qaıta óz qyzmetine kirisken ol Aýǵan so­ǵysyna qatysqandarǵa arnaıy palata ashty.

Qazir Qostanaı oblystyq aýrýhanasynda qyzmet isteıtin qarýlas dosy Iýrıı Lebedev Aýǵanda bolǵan bir oqıǵany eske alady:

– Aýǵanstanǵa Máskeýden arnaıy at­tes­tasııalyq komıssııa ke­lip, bárimizdiń biliktiligimizdi tekserdi. Sol kezde Amangeldi Myr­zahmetuly óziniń negizgi mamandyǵy otolarıngologııadan ǵana emes, ınfeksııa, oftalmologııa, stomatologııa, hırýrgııa salalaryn da óte jaqsy meńgergenin kórsetti. Sonda komıssııa tóraǵasy «Mine, shalǵaıdan kelgen hırýrg dep qalaı aıtasyń mundaı mamandy» dep tańǵalǵanyn jasyra almady. Sóıtip, maıor shenindegi hırýrg Amangeldi Jantemirovke «joǵary sanattaǵy hırýrg» ataǵy berildi.

Onyń erlik isi eskerýsiz qalǵan joq. «Alǵysty aýǵan halqynan» medalimen marapattaldy. Qan maı­dannan oralǵan soń burynǵy qyzmetin qaıta jalǵastyrdy, qoǵamdyq jumystarǵa da belsene qatysty. Biraq...

Biraq ǵumyry uzaqqa so­zyl­­mady. Anasy Kókesh Sháımer­denqyzynyń jasynda, ıaǵnı 54-ke qaraǵan shaǵynda dúnıeden ozdy. Sońǵy saparǵa shyǵaryp salýǵa Rýdnyıdyń ǵana emes, oblystyń túkpir-túkpirinen kelgen, kezinde emdelgen kóptegen adamdar Amangeldi Myrzahmetulynyń qabirine topyraq saldy, kúńirene, kózderine jas ala otyryp, onyń adamgershilik qasıetin, shıpaly qolyn qasterleı aıtty. 1980 jyly ózi saldyryp, eńbek etken eki qabatty lor bólimshesiniń qabyrǵasyna eskertkish taqta ilindi. Onyń fotosýretteri qalalyq tarıhı-ólketaný murajaıynan oryn alǵan, sol jerde ómir joly týraly derekter de bar.

Ákesiniń isin Qaraǵandy me­dısına ınstıtýtyn bitirip, Aman­geldimen birge qyzmet istep, tájirıbe jınaqtaǵan qyzy Sholpan jalǵastyrǵan edi. Biraq elimiz egemendik alǵan alǵashqy qıyn-qystaý jyldary bólimshe jabylyp, Sholpan anasy – Sokolov-Sarybaı ken baıytý kombınatynyń eńbek ardageri Eńlik Tálipqyzymen jáne sińlisi Aıgúlmen Almatyǵa qonys aýdardy. Áke jolyn qýǵan bilikti maman Sholpannyń ǵumyry da uzaqqa sozylmady. Sum ajal ony da alyp ketti.

Kezinde aǵasyn saǵalap baryp, Qazaq polı­tehnıka ınstıtýtynyń fılıalynda mamandyq alyp, zaýyttaǵy ınjenerden qala ákiminiń orynbasarlyǵyna deıingi joldan ótken inisi Amantaı Myrzahmetuly qazir de Rýdnyıda turady, zeınetker. Úlken aǵasy Sapıdyń balalary da sonda qyzmet isteıdi. Qaryndasy Bıbigúl Myrzahmetqyzy Taran aýdanynyń Nagornoe aýylynda turyp jatyr, kásipker. Bir sóz­ben aıtqanda, Amangeldi Myr­zahmetuly qabiriniń basyna baryp, Quran oqıtyn urpaqtary, Qudaıǵa shúkir, barshylyq.

Amangeldi Myrzahmetuly anasyn sum ajaldan arashalap alyp qalýǵa úlgermese de, kóptegen adamdardy syrqatynan saýyq­tyryp, qoshemetterine bólendi. Muny da onyń armanynyń oryndalǵany dep bilemin. Ol sondyqtan da áke-sheshesiniń ǵana emes, halyqtyń uly, qurmettisi bolatyn. Jaqsy adam ómirden ótse de kóńilden ketpeıdi eken.

Qasymhaıyr DÚISENBAEV,

Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen kenshisi, Rýdnyı qalasynyń qurmetti azamaty.

Qostanaı oblysy.