Kezinde Abaı atamyz: «Ustazdyq etken jalyqpas, úıretýden balaǵa», dep aıtqandaı, ustaz jolyn ustanǵan adamdardyń ómiri asa qurmetke toly bolatyndyǵy aqıqat. Ásirese, sol adamdardyń kórnekti, belgili iri tulǵalardan dáris alýy, tárbıe kórýi olardy naǵyz ustazdyq ónerdiń ıesine aınaldyrady eken. Al biz áńgimelegeli otyrǵan Áýbákir Baıyshuly da kezinde ataqty aqyn Sultanmahmut Toraıǵyrov sekildi oıshyl, aǵartýshy, qoǵam qaıratkerinen jáne Sársen Amanjolov sııaqty tanymal ǵalymdardan dáris tyńdap, sabaq alypty. Sondyqtan da bolsa kerek, Áýbákir Baıyshuly Abaı atamyzdyń aıtqanyndaı, ómiriniń sońyna deıin ustazdyq etýden jalyqpady.
Kezinde Abaı atamyz: «Ustazdyq etken jalyqpas, úıretýden balaǵa», dep aıtqandaı, ustaz jolyn ustanǵan adamdardyń ómiri asa qurmetke toly bolatyndyǵy aqıqat. Ásirese, sol adamdardyń kórnekti, belgili iri tulǵalardan dáris alýy, tárbıe kórýi olardy naǵyz ustazdyq ónerdiń ıesine aınaldyrady eken. Al biz áńgimelegeli otyrǵan Áýbákir Baıyshuly da kezinde ataqty aqyn Sultanmahmut Toraıǵyrov sekildi oıshyl, aǵartýshy, qoǵam qaıratkerinen jáne Sársen Amanjolov sııaqty tanymal ǵalymdardan dáris tyńdap, sabaq alypty. Sondyqtan da bolsa kerek, Áýbákir Baıyshuly Abaı atamyzdyń aıtqanyndaı, ómiriniń sońyna deıin ustazdyq etýden jalyqpady.Ol sonaý 1895 jyldyń 25 tamyzynda áke-sheshesi Aqbastaýdaǵy ata-baba mekeni – О́rjike qystaǵyna kósher aldynda, ıaǵnı naǵyz bir abyr-sabyr kezde dúnıege kelipti. Sodan kózi ashyq, kókiregi oıaý ákesi Baıshynnyń arqasynda Áýbákir erterek eseıip, er jetedi. О́mir joly bastalǵan tar zamannyń ózinde ol jergilikti mektep-medreselerde oqyp, saýatyn ashady. Keıinirek, О́skemende ashylǵan orys-qazaq mektebinde oqýyn jalǵastyryp, artynsha qazaq dalasyndaǵy alǵashqy bilim oshaǵynyń biri bolǵan Qatonqaraǵaıdyń Shyńǵystaýynda dáris alady. Mine, osy kezde oǵan joǵaryda atalǵan kórnekti aqyn, Sultanmahmut sabaq beredi.
Budan keıin Keńes Odaǵy ornaǵan kezde ol bilimin odan ári jetildirý úshin qazaq ıntellıgensııasy qalyptasqan Semeı qalasyndaǵy muǵalimder semınarııasynda, odan pedagogıkalyq tehnıkýmda bilimin shyńdap, 1919 jyldan bastap birjolata turaqty túrde ustazdyq qyzmetti ómiriniń ajyramas ustanymy retinde tańdap alady. Alaıda: «Bilgenge marjan, bilmeske arzan» demekshi, Áýbákirdiń, sondaı-aq sol kezdegi barsha oqytýshy-muǵalimder qaýymyna bul mamandyq úlken syn, sheksiz jaýapkershilikpen qatar, aıtyp taýysa almaıtyndaı qıynshylyq ta ákelgeni belgili. Qýǵyn-súrgindi aıtpaǵannyń ózinde, úsh ǵasyr patshalyq Reseıdiń otary bolyp, qazaq halqynyń deni ilim-bilimnen shetqaqpaı qalǵanyn da qospaǵanda, ıaǵnı sonyń ózinde Áýbákir ter tógip, eńbek etken ustazdyq kezeń ishinde ǵana halqymyzdyń jazý-syzý, álipbıi (alfavıti) úsh márte (arabsha, latynsha, oryssha) ózgergeni adamdarǵa qanshama qıynshylyq ákelgenin búgingi urpaqqa táptishtep jetkizý ońaı emes.
Sonda da qıyn-qystaý kezeńde júrip, mundaı kúrdeli jumysty adam aıtqysyz tózimdilikpen, sheksiz iskerlikpen júzege asyrǵan oqytýshy-muǵalimder qaýymynyń is-áreketi el ıgiligine jasalǵan erlikpen tepe-teń desek artyq aıtqandyq bolmas. Osylaısha, ulaǵatty ustazdyqty Áýbákir jarty ǵasyrǵa jýyq úzbeı-talmaı jalǵastyrdy. Eleýli eńbek jolynyń osy bir kezeńinde oqytýshy-ustaz Áýbákir kóptegen urpaqtyń saýatyn ashyp, syndarly ómir joldaryna bastaý bolǵany da daý týǵyzbaıdy. Solardyń ishinde Buqtyrma ýezindegi Altaı mektebiniń 1919-1923 jyldardaǵy túlekteri, О́skemen ýeziniń Mendeshe, Bóken bolystaryndaǵy Báıteke, Mamaı» mektepteriniń 1923-1930 jyldardaǵy oqýshylary bar. Al qazirgi Baıash О́tepov atyndaǵy eldi mekendegi alǵashqy oqý ornyn uıymdastyryp, 1920 jyly turaqty memlekettik mektep sanatyna qosqan da osy Baıshynnyń Áýbákiri bolatyn.
Odan bergi kezeńde ol «Jańatalap», «Jeldiózen», «Qoshantaı», «Túlkibaı», «Kórpebaı» Uranhaı boıyndaǵy Shyǵys Qazaqstannyń kóptegen mektepterinde qyzmet etti. Solardyń ishindegi sońǵy Molotov mektebinde el ardaǵyna aınalǵan Keńes Odaǵynyń Batyry Yzǵutty Aıtyqovty da Áýbákir oqytqanyn maqtanyshpen eske alamyz. Sondaı-aq, ár kezeńderde onyń shákirtteri qatarynda bolǵan, keıinnen kórnekti qoǵam qaıratkerleri, belgili el azamattaryna aınalǵan Jumajan Táttibaev, Shárip О́tepov, Rahymbaı Tólebaev Keńes Odaǵyndaǵy Qazaqstannyń birqatar oblystyq partııa komıtetteriniń birinshi hatshylary laýazymdaryna kóterildi jáne el arasynda keń tanymal aǵaıyndy Zikı, Sapa, Múkirim Kúlenovter de ustaz Áýbákir Baıshynnan dáris aldy.
Mine, osylaısha, muǵalim bolyp júrip, el basyna qıyn-qystaý kún týǵanda Uly Otan soǵysyna da alǵashqylardyń biri bolyp attandy. Surapyl soǵystyń basynan aıaǵyna deıin qatysyp, Jeńis týyn jelbiretken soń elge oralyp, ustazdyq qyzmetin qaıta jalǵastyrdy. Sóıtip, 1955 jyly jasy jetip zeınetkerlikke shyqty. Sodan 30 jyldan astam ómirin úlken uly men kelin balasynyń janynda jubaıy Kúlesin ekeýi nemere-shóberelerine bar bilgenderin úıretýge arnady. Tájirıbeli ustaz-ata men meıirimdi ájeniń arqasynda tuńǵysh nemeresi Láıla aǵylshyn tilinde joǵary bilim alyp, Syrtqy ister mınıstrligi men Birikken Ulttar Uıymynyń turaqty ókildiginde qyzmet atqarýmen qatar, atasynyń jolyn jalǵastyryp, Qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetinde kóp jyldar dosent bolyp, dáris oqydy. Al nemeresi Amantaı Ishki ister mınıstrliginde joǵary laýazymdy qyzmette.
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, nemereleriniń alǵashqysy Láıla ata kásibin ardaqtap, odan ári damytyp Muhıttyń arǵy jaǵyndaǵy Amerıkanyń Ogaıo shtatyndaǵy Deıton ýnıversıtetinde aǵylshyn tilinde uzaq ýaqyt dáris oqyp, úlken marapattarǵa ıe boldy. Al shóberesi Sofııa bolsa, bul kúnderi Londonda nanotehnologııa salasynda bilimin shyńdaýda.
Jastaıynan halqynyń ádebı murasymen, el aýzyndaǵy jyr-shejire, dastandarymen úkili besik terbetken aýylda ósken Áýbákir, ómiriniń qarttyqqa qadam basqan shaǵynda jazýshy Saparǵalı Begalın, belgili aqyn Ǵalı Ormanov, jazýshy Sábıt Muqanovpen birge boldy. Osylaısha, aqyrǵy demi toqtaǵansha halqynyń mádenı murasynan qol úzbeı, 1986 jyldyń 7 naýryzynda bala-shaǵasynyń aldynda dúnıeden ótti.
Aleksandr TASBOLATOV,
«Egemen Qazaqstan».
