Prezıdent memleketti basqarýdyń jańa úlgisin usyndy, kúrdeli jaǵdaıda áleýmettik salada jáne ekonomıkany damytýda jedel sheshimder qabyldaý úshin tikeleı Prezıdentke baǵynyshty Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttigin qurý týraly sheshim qabyldanǵanyn málimdedi. Bul óte durys sheshim, sebebi memlekettik organdardyń is-qımylyn adam resýrstaryn barynsha tıimdi jumyldyratyn jańa format óte qajet.
Búkil álemge qaýip tóndirgen pandemııa elimizdegi basqarýshy organdardyń álsiz tustaryn aıqyndap berdi. Almaǵaıyp zamanda jedel sheshim qabyldaı almaý kóptegen qıyndyqtar týǵyzdy.
Búgingi qıyn jaǵdaıdan shyǵýdyń joly ártaraptandyrylǵan jáne ozyq tehnologııalarǵa negizdelgen ekonomıka qurý. Qazba baılyqtaryn, aýyl sharýashylyǵy ónimderin shıkizat kúıinde shetelge shyǵarý elimizdiń ekonomıkasynyń eń osal tusy. Osy salalarda ǵylymǵa negizdelgen qaıta óńdeý ónerkásibin tez arada jolǵa qoıý qajet.
QR Ulttyq ınjenerlik akademııasynyń negizgi maqsaty ǵylym men óndiristi ushtastyrýǵa baǵyttalǵan. Akademııanyń 10 bólimshesiniń jáne óńirlerdegi 13 fılıalynyń músheleri joldaý aıasynda Memleket basshysy Q. K. Toqaevtyń strategııalyq turǵydan mańyzdy óndiristerdi damytý tapsyrmalaryn oryndaý úshin jumys jasaýda.
Úlken óndiris oryndary bar Qaraǵandy, Pavlodar, Shyǵys Qazaqstan oblystaryndaǵy akademııa músheleri óńirlik damý baǵdarlamalaryna atsalysýda.
Prezıdent Joldaýy jańa mindetter qoıyp, sonymen birge aımaqtardyń ekonomıkasyn ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damytýǵa úlken múmkindikter ashady. Qazaqstan ınnovasııalyq serpilis jasap, óndiristik tehnologııanyń besinshi-altynshy deńgeılerin damytýǵa, ekonomıkany ártaraptandyrýǵa jáne progressıvti qurylymdyq ózgeristerge baǵyttalǵan tıimdi ınnovasııalyq, tehnologııalyq jáne qurylymdyq strategııany ázirlep, júzege asyrady.
Bul oblystarda iri metallýrgııalyq jáne oǵan janama kásiporyndar shoǵyrlanǵan. О́ndiris oryndarynyń tehnıkalyq jaraqtalý deńgeıiniń joǵary, ǵylym men tehnıkanyń damý qarqyny joǵary, sondyqtan otandyq óndiris pen qyzmet kórsetý sektorynyń básekege qabilettiligine qol jetkizý úshin tıimdi ınnovasııalyq aımaqtyq saıasatty ázirleýge múmkindik mol. Munyń bári aımaq ekonomıkasynyń tıimdi jáne sapaly ınnovasııalyq damýyn qamtamasyz etý úshin túrli ekonomıkalyq quraldardy tartýdy qajet etedi.
Bul jerde óńirdiń ınnovasııalyq belsendiligin arttyrýda negizgi element damý ınstıtýttary, kásiporyndar, qoǵamdyq uıymdar, JOO, ǴZI ókilderiniń qatysýymen birlesken jumys bolýy tıis ekenin atap ótken jón.
Jalpy alǵanda, oblystardyń ınnovasııalyq damýyn tejeıtin faktorlar áli de bar ekenine qaramastan, búginde Prezıdent alǵa qoıǵan mindetterdi júzege asyrý aıasynda, aımaqtaǵy kásiporyndar men salalardyń ekonomıkalyq damýynyń jańa baǵyttary aıqyndalady jáne damıdy.
О́ńirlik baǵdarlamalardy ázirleý kezinde perspektıvaly qaıta óńdeý óndiristerin aıqyndaý kerek. Naryqtyq qatynastar jaǵdaıynda ónimniń básekege qabilettiliginiń negizgi quraýshysy onyń sapasy bolyp tabylady. Sońǵy kezderi bul máseleniń ózektiligi eleýli dárejede ósti. Sondyqtan memleket basshysy Q. K. Toqaev otandyq ónimniń sapasyn arttyrýdy, óndiriske jańa tehnologııalardy endirýdi, daıyn ónimniń assortımentin keńeıtýdi alǵa tartty. Elimizde paıdaly ónim shyǵaryp, sol arqyly qoldaǵy bar resýrstardy tıimdi paıdalanýǵa az shyǵyn shyǵaryp, sapaly ári mol ónim ónidirýge, ónimniń ózindik qunyn arzandatyp, eńbek ónimdiligin arttyrýǵa jan-jaqty múmkindikter qarastyrylýda.
О́ńir kásiporyndarynyń ınnovasııalyq belsendilik kórsetkishteriniń odan ári ósýi ınnovasııalyq bıznespen tikeleı baılanysty.
Búgingi kúni basty maqsat tek qana óndiristi, kásiporyndardy ǵana jandandyrýǵa baǵyttalyp qoımaı, ishki naryq pen jalpy ishki ónim kórsetkishterin arttyrýǵa, shaǵyn joǵary tehnologııalyq fırmalardy damytýǵa, ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystardyń tıimdiligin arttyratyn jumystarǵa, ǵylymı zertteýlermen, jańa tehnologııalardy ázirleýmen belsendi aınalysatyn uıymdar men kompanııalardy yntalandyrýǵa baǵyttalýy tıis.
Kóptegen iri kásiporyndardyń bolýymen jáne aıtarlyqtaı joǵary ǵylymı áleýetimen sıpattalatyn ındýstrıaldy oblystar, shyn máninde, óńir ekonomıkasyn jańa ınnovasııalyq deńgeıde damýdyń múmkindigine ıe.
Paıdaly qazbalary bar óńirler úshin birinshi kezekte geologııalyq barlaý jumystaryn qaıta jandandyrý máselesi tur. Bul geologııalyq zertteý jumystary Qazaqstannyń básekege qabiletti mıneraldy-shıkizat bazasyn damytý jáne óz deńgeıinde ustaýǵa baǵyttalǵan. Ulttyq ınjenerlik akademııanyń músheleri geologııalyq barlaý jumystaryna qazirgi zamanǵy jasandy ıntellekt elementterin qoldanýda. Bul zertteýler jańa ken oryndaryn ashýǵa, eski ken oryndaryn tıimdi paıdalanýǵa jáne monoqalalar máselesin sheshýge múmkindik beredi.
Q. K. Toqaev ınfrastrýktýra, kólik salasyna asa zor mán berip otyr. «Nurly jol» baǵdarlamasynyń birinshi kezeńiniń tabysty aıaqtalǵanyn atap ótti. Ekinshi kezeńi qarqyndy iske asyrylýda.
Osyndaı jol jasaý salasynyń aldyńǵy shebinde Qazaqstan jol ǵylymı-zertteý ınstıtýty sońǵy 10 jyl ishinde 200-ge jýyq jańa tehnologııalar men materıaldarǵa zertteý jasady, ınnovasııalyq sheshimder qabyldady, úsh ǵylymı jańalyq ashyldy. 170-ke jýyq ınnovasııalyq tehnologııaǵa negizdelgen jol telimderi salyndy. Respýblıka qalalary men aımaqtarynda jergilikti joldardyń sapasyn kóterý maqsatynda birqatar tıimdi tehnologııalar jasaldy.
Otandyq ǵylym salasynda halyqaralyq tájirıbege baǵyttalǵan oń is-sharalar júzege asyrylýda. Jyldan-jylǵa ǵalymdarymyzdyń ǵylymı maqalalary halyqaralyq Scopus jáne Web of Science bazalaryna kiretin reıtıngi joǵary jýrnaldarda jarııalanýda. Ǵylymı jobalar konkýrstaryna da ǵylymı negizderi reıtıngi joǵary jýrnaldarda jarııalanǵan ǵalymdar qatysýda. Halyqaralyq yntymaqtastyqtaǵy ǵylymı jobalarǵa qosymsha qarajat qarastyrylǵan. Ǵylymı jobalarǵa belgili sheteldik ǵalymdar saraptama júrgizedi.
Ǵalymdarymyzǵa álemniń jetekshi ǵylymı ortalyqtarynda taǵylymdamadan ótýge múmkindik jasaý, otandyq ǵylymnyń deńgeıin taǵy da bir satyǵa kóteredi. Ásirese jas ǵalymdarǵa qoldaý kórsetý ǵylymymyzdyń bolashaǵyn oılaý dep bilemin. О́z basymnan ótken oqıǵa esime túsedi. О́tken ǵasyrdyń sekseninshi jyldary aspırantýrada men qısyq syzyqty gazodınamıka esebimen aınalystym. Ol jyldardaǵy ózekti másele ıadrolyq jarylys kezindegi «soqqy tolqyny» prosesi edi. Bul suraqtarmen AQSh-tyń Los-Alamos laboratorııasyndaǵy ǵalymdar Thomson J.G., Warsi Z. A., Mastin C. W. aınalysty. Osy laboratorııaǵa barǵym keledi dep jylda ýnıversıtet rektoratyndaǵy halyqaralyq bólimge ótinish jasaıtyn edim. Ol arman jas kezde oryndalmady, bul laboratorııa quramyna kiretin Kalıfornııa ýnıversıtetine issaparmen barýdyń joly 2014 jyly ǵana tústi.
Joldaýda osy ýaqytqa deıin sheshimin tappaı qordalanǵan másele kóterildi. Jer qoınaýynyń paıdaly qazbalarymen aınalysatyn kásiporyndar tapqan tabystyń 1% ǵylym men tehnologııany damytýǵa bólmeı, qabyldanǵan zań talaptaryn oryndamaı keledi. Endigi jerde bul suraq sheshimin tabatyn boldy.
Aldaǵy ýaqytta ǵylymǵa negizdelgen ónerkásipti damytý úshin joǵary atalǵan bıznestiń ǵylymǵa bet burýyna qol jetkizý, ǵalymdardyń álemniń jetekshi ǵylymı ortalyqtarynda maqsatty taǵylymdamadan ótýi jáne básekege qabiletti jas mamandar daıyndaý isi bir-birimen baılanysqan jaǵdaıda bıik jetistikterge qol jetkizemiz.
QR Ulttyq ınjenerlik akademııasynyń vıse-prezıdenti,
fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory,
professor, akademık
Nurlan Temirbekov
