Qaýip-qaterdi boljaıtyn júıe

Ámir Qýat 8-synypta oqyp júrgende bıologııa ǵylymynyń doktory, professor, akademık Aıtqoja Begalıevtiń jetekshiligimen aǵzadaǵy bıologııalyq yrǵaq jáne geofızıkalyq faktorlar negizinde adamdy qaýip-qaterden saq­taýdyń joldaryn zertteı bastady. Keıin osy ǵylymı jobasyna avtorlyq quqyq alyp, Qazaqstan ǵylymy tarıhynda ǵylymı nysanyn 15 jasynda tirkegen eń jas ǵalym boldy. Qazirgi tańda osy jobasy óndiriske engizilgen.

«Ǵylymı jobanyń negizinde «BIOV» júıesi dúnıege keldi. 2010 jyly Sankt-Peterbýrgte ótken, 90 eldiń ókil­deri qatysqan VIII Halyqaralyq óndi­ris­tik qaýipsizdik forýmynda avto­mat­tandyrylǵan júıe jóninde baıandama jasadym. Aýqymdy sharada eńbegim­men tanysqan AQSh ınvestorlarynan usy­nys tústi jáne anglııalyq British Petroleum transulttyq munaı-gaz kompanııasy qyzyǵýshylyq tanytty. Biraq jańalyǵymnyń jemisin Qazaqstannyń kórgenin qaladym. Al júıeniń qalaı jumys isteıtinine kelsek, alpaýyt bir kompanııada 65 myń adam eńbek ete­di delik. Aldaǵy jumys josparyn jasa­ǵanda júıe sol 65 myń adamdy eseptep, bárine saraptama jasap beredi. Atalǵan saraptamaǵa súıenip, jumys jospary men kestesin qurastyrady. Mundaı júıemen jumys istep kórgen, qoldanǵan kompanııalar adamı faktordyń kesirinen bolatyn adam ólimin jáne jaraqattaný jaǵdaıyn kem degende 43-ten 87,5 pa­ıyzǵa azaıtqan», deıdi Ámir.

Jańa júıe avtorynyń aıtýynsha, «BIOV» arqyly tek óndiris oryn­da­rynyń qyzmetkerlerin ǵana emes, ush­qyshtar men sportshylardy da qaýipten qorǵaýǵa bolady. Mysaly, Genna­dıı Golovkın men Saýl Alvarestiń al­ǵash­qy kezdesýin ótkizý merzimine qatysty sheshim shyǵarýǵa birneshe jyldan beri otandyq sportshylarǵa kómek kórsetip kele jatqan keıipkerimizdiń basqarý júıesi yqpal etken. Esterińizde bolsa, Golovkın Alvarespen birinshi kezdesýin kóktemge josparlaǵan. Keıin kezdesý ýaqytyn kúzge yǵystyrdy. Onyń bir sebebi, bıopotensıaldyq jaǵynan qo­laısyz jaǵdaıǵa tap keldi. Ǵalym bergen usynys boıynsha kásipqoı boksshyǵa eń qolaıly ýaqyt kúz bolyp eseptelgen eken. Budan bólek Taekvondo federasııasy sekildi uıymdar tarapynan da avtomattandyrylǵan júıeni qoldanýǵa suranys boldy. Taǵy bir qyzyǵy, ke­ıipkerimiz óziniń «BIOV» júıesimen Beıjiń olımpıadasynda Qazaqstan qu­ramasynyń qorjynyna qola medal túsirýge kómektesken.

Byltyrǵy naýryzda elimizde Mı-8 tikushaǵy qulap, 13 adam mert boldy. Osyǵan qatysty «BIOV» júıesimen qaýip-qaterdi boljap kórgen Ámir: «Ekı­paj músheleri úsh túrli potensıal ja­ǵynan bir-birimen sáıkes kelmeıdi. Bıo­potensıal jaǵynan qolaısyz jaǵdaılar boldy. Úsh potensıaldyń ekeýinde krı­tıkalyq jaǵdaılar anyqtaldy. Bul degen ne? Qaýip tóngende adam qolaı­syz sheshimder qabyldaýy múmkin», dep tujyrymdady. Minekeı, ǵylymnyń paıdasy – osy. Eger aldyn ala atalǵan júıemen ekıpaj músheleriniń jaǵdaıy eseptelip, eskerilgende mundaı qaıǵyly jaıt oryn almas pa edi...

Bıotehnolog ǵalym bul júıeniń shyn máninde jumys isteıtini, nátıjesin be­retini ǵylymda dáleldenip qoıǵanyn jetkizdi. Bul týraly keıipkerimiz: «AQSh professorlary Maıkl Rosbash, Maıkl Iаng, Djeffrı Hol sol máseleni zerttep, 2017 jyly Nobel syılyǵynyń laýreattary atandy. Olar sırkadtyq (bıo) yrǵaqtardyń adam aǵzasynda rasynda da bar ekenin jáne olar gene­tıkalyq turǵydan qadaǵalanatynyn, sondaı-aq jumys isteý qaǵıdalaryn dáleldegen. Iá, osy ǵylymı negizde arnaıy ja­sal­ǵan «BIOV» júıesin Qorǵanys mı­nıstrliginde áýe apattarynyń aldyn alýǵa paıdalanylǵan. Sonymen qatar «KEGOC» ulttyq kompanııasynyń fılıaldarynda, Brıtan-Reseı TNK-VR kompanııasynda paıdalanyldy jáne ERG kompanııasynda qanatqaqty joba retinde qolǵa alyndy», deıdi. Bul júıe qorǵanys, sport salalarynda ǵana emes, medısına salasynda da óziniń tıimdiligin kórsetti. Onkologııa men neırohırýrgııa jáne profılaktıkalyq medısınada qoldanylǵan. Aıtalyq, epılepsııa dertine shaldyqqan pasıentterdiń 90 paıyzyna operasııa jasaý múmkin emes. Biraq ǵalym sondaı naýqastarda bolatyn ustamanyń (prıstýp) zańdylyǵyn taýyp, ony aldyn ala boljaýǵa bolatynyn aıtady. Sonyń nátıjesinde pasıent ustamasynyń qashan bolatynyn bilip otyrady jáne kerekti dárilerin kúnde emes, tek ustamasy ustaıtyn kezde ǵana ishýge múmkindik beredi.

Sóz sońynda bıotehnolog ǵalym­nan otandyq ǵylymnyń damýyna tusaý sa­lyp turǵan problemalar men ony she­shýdiń joldaryn suradyq. Ol: «Eń basty másele – jemqorlyq. Negizi ǵy­lymı jobalarǵa qarastyrylǵan qa­ra­jat barlyǵyna birdeı jetpeıdi nemese qajetsiz zertteýlerge bólinedi. Grant­ty alý úshin áldekimmen belgili bir paıyzyn bólisý kerek. Ony Ǵylym qorynda bolǵan jemqorlyqqa qatysty aıqaı-shýdan estigenbiz. Ekinshi, elimizde ınnovasııalyq jobalarǵa naqty qoldaý bolmaǵandyqtan, kóptegen bilimdi de bilikti azamattarymyz shetelderge ketip qaldy. Osy másele jolǵa qoıylǵanda óndiris pen bıznestiń baılanysy bekip, eshqandaı baj salyǵynyń, salyq aly­mynyń qajeti bolmaı qalar edi. Sáı­kesinshe ınnovasııa shetelde emes, óz elimizde jasalady. Úshinshi, ǵylymnyń irgetasy orta bilim uıymdarynda qala­nyp, maman daıarlaıtyn oqý oryndarynda bekıdi. Sondyqtan ǵylymdy damytý úshin birinshi bilim salasyn durystaý kerek. Ýnıversıtet bitirgen jas mamandar jumysqa ornalasqanda olarǵa arnaıy jetekshi taǵaıyndalýy tıis. Jetekshige osy eńbegi úshin ústemeaqy tó­leý qajet. Sonda ǵana ol óziniń jıǵan-tergen bilimimen bólisedi. Al teorııalyq turǵyda ǵana emes, praktıkada ustaz kór­gen mundaı maman óz kezeginde eldiń jan-jaqty damýyna úles qosady», dep jaýap berdi.

Keıipkerimiz – jan-jaqty jan. 6 túr­li mýzykalyq aspapta erkin oınaıdy, óleń men mýzyka jazady. Qoǵamdyq is­terde de belsendilik tanytyp keledi. Ol mem­lekettik saıasatta ǵylymnyń damýyna qoldaýdy arttyryp, qoǵamda ǵylymǵa degen oń kózqaras qalyptastyrýdy kóz­deıdi.