Tarıh • 11 Qyrkúıek, 2020

Ordanyń otty tarıhy fılmge arqaý bolady

38 ret kórsetildi

Ekinshi dúnıejúzilik soǵysy jyldarynda fashıst shabýylyna ushyrap, qaza tapqan sovet jaýyngerleriniń belgisiz qabirleri qazaq jerinde de bar ekenin bilesiz be? Mánshúk Mámetova atyndaǵy qazaqstandyq izdeý toby eki jyldan beri osyndaı belgisiz zırattardy izdep taýyp, soǵys qaharmandaryn qurmetpen jerleýdi uıymdastyryp keledi, dep habarlaıdy Egemen.kz

Batys Qazaqstan oblysy Tasqala aýdany Mereı aýylyndaǵy orta mekteptiń deneshynyqtyrý páni muǵalimi Sergeı Lapshındi Ekinshi dúnıejúzilik soǵysy tarıhynyń bilgiri deýge bolady. Qarapaıym aýyl mektebinde Sergeı Vladımırovıch uıymdastyrǵan soǵys tarıhy mýzeıi baı jádigerimen, mazmundylyǵymen tań qaldyrady. Sergeı Uly Otan soǵysy taqyrybyn kitaptan ǵana bilip qoımaı, urys dalasynda jerlenbeı qalǵan jaýyngerlerdi izdestirý jumystaryna 2007 jyldan beri júıeli qatysyp júr. Ol buǵan deıin jyl saıyn Reseı Federasııasynyń Novgorod oblysy Parfın aýdanynda bolyp, maıdan shebinde, qaza tapqan jerinde qalǵan sovet jaýyngerlerin qazýǵa atsalyssa, sońǵy jyldary mundaı belgisiz jaýynger qabirleri qazaq jerinde de bar ekeni belgili boldy.  

1

Iá, Batys Qazaqstan oblysynyń Bókeı orda jáne Jánibek aýdandary Ekinshi dúnıejúzilik soǵysy jyldary Stalıngrad maıdanynyń jaqyn tyly bolyp, fashıst ushaqtarynyń áýe shabýylyna ushyraǵan. Jaý bombasynan temirjol boıyndaǵy áskerı eshelondar da, jaralylar gospıtali de, beıbit turǵyndar da zardap shekken. Aspannan fashıst bombalaýshylary da, sovet ushaqtary da qulaǵan. Derekterge qaraǵanda Astrahan-Saratov temirjoly boıynda 40-50 baýyrlastar zıraty bar eken.

Jaqynda Bókeı orda aýdany Saıqyn aýyldyq okrýgine qarasty N365-inshi temirjol aıryǵynda bir sarbazdyń súıegi tabyldy. Sovet Odaǵynyń Batyry Mánshúk Mámetova atyndaǵy qazaqstandyq izdeý tobynyń jetekshisi Sergeı Lapshın bastaǵan izshiler belgisiz jaýyngerdiń janynan tabylǵan kıim qaldyǵy men zákir beınelengen temir túımege qarap bul jaýyngerdi teńiz jaıaý áskeri sapynda qyzmet etken degen pikirge kelgen.

– Biz ótken jyly da dál osy jerde qazba jumysyn júrgizip, 17 jaýyngerdiń súıegin tapqanbyz. Soǵys derekterinde osy Saıqyn aýyly mańynda Tynyq muhıty flotynyń teńiz jaıaý áskeri jaýyngerleri jerlengeni jazylǵan. Olar 1942 jyldyń qazan aıynda áýe shabýylyna ushyrap qaza bolǵan. Qujattarda teńiz jaıaý áskeriniń sany 38 adam delinedi. Endeshe, izdestirý jumystary áli jalǵasady. Sývorovtyń "Eń sońǵy jaýynger qurmetpen jerlenbeıinshe soǵys bitpeıdi" degen qanatty sózinde aıtylǵandaı, soǵys bozdaqtaryn izdep tabý, olardy qurmetpen jerleý – búgingi urpaqtyń boryshy, – deıdi Sergeı Lapshın.

Bir qýanarlyǵy, qazaqstandyq izshilerdiń isi tekke ketip jatqan joq. Qazaq jerinen topyraq buıyrǵan jaýyngerlerdiń urpaqtary sonaý Ýkraınadan habarlasyp, Bókeı dalasynyń bir ýys topyraǵyn jetkizip berýdi surapty. Bıyl izdeý jumystaryna Nur-Sultan qalasynan "Atamnyn Amanaty" qoǵamdyq birlestiginiń basqarma tóraǵasynyń orynbasary Raıgúl Mýshanova arnaıy kelgen. Bul iske jergilikti Bókeı Orda aýdandyq ardagerler qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Imanbaı Mashotov ta atsalysqan.

1

– "Atamnyn Amanaty" qoǵamdyq birlestigi 2019 jyldyń mamyr aıynda qurylǵan. Ol – ekinshi dúnıejúzilik soǵysta iz-túzsiz ketken qazaqstandyq jaýyngerlerdi júıeli túrde izdeýmen aınalysatyn elimizdegi jalǵyz uıym. Sonymen birge Batys Qazaqstandy bombalaý kezinde qaza tapqan jaýyngerler men beıbit turǵyndardy izdestirýge de atsalysamyz. Soǵys kezinde jerleý rásimi durys oryndalmaı, olardy tez arada kómýge týra keldi. Sol sebepti baýyrlastar zıraty onsha tereń emes. Soǵystan keıingi jyldary jergilikti turǵyndar jer jyrtý barysynda qaza bolǵan jaýyngerler men turǵyndardyń súıekterin tapqan. Keıin olardy qaıtadan jerledi. Biraq bul áreketti eshkim qujattaǵan joq. Sondyqtan izdeý jáne sáıkestendirý úrdisi anaǵurlym qıyndaıdy, – deıdi "Atamnyn Amanaty" qoǵamdyq birlestiginiń basqarma tóraǵasy Murat Moldaǵalıev.

Aıta keteıik, Uly jeńistiń 75 jyldyǵy tusynda Bókeı orda men Jánibek aýdany turǵyndary "Qaharman aýdan" mártebesin surap, respýblıka jurtshylyǵyna úndeý tastaǵan bolatyn. Stalıngrad qorǵanysy kezinde maıdannyń jaqyn tylyna aınalyp, júzden asa áýe shabýylyna ushyraǵan ólkede soǵys jańǵyryǵy áli de estilip turǵandaı. Jaqynda "Poslednıı rýbej" fılminiń prodıýseri, zań ǵylymdarynyń kandıdaty Amanjol Orazbaev, rejıssıor Elena Kovardakova, operator Vıktor Moskovkın bar shyǵarmashylyq top elordadan arnaıy kelip, qos aýdandy aralady. Jergilikti arhıvterdi aqtaryp, soǵys kýágerlerimen tildesken túsirý toby joǵaryda aıtylǵan Mánshúk Mámetova atyndaǵy qazaqstandyq izdeý tobynyń qazba jumysyn da jazyp alǵan. Bolashaq derekti fılmge Naryn qumyna túsirilgen "Agaev bastaǵan dıversııalyq toptyń taǵdyry da enýi múmkin.

– Elimizde, sonyń ishinde Batys Qazaqstan oblysynda da Uly Otan soǵysy taqyrybyna qatysty aqtańdaq óte kóp edi. Sońǵy kezde osynyń orny birte-birte tolyp keledi. Jaqynda Oral qalasy ákiminiń qoldaýymen "Oral qalasy surapyl soǵys jyldarynda. 1941-1945 jyldar" atty kitap jaryqqa shyǵady. Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, QR UǴA akademıgi Tuıaqbaı Zeıituly bastaǵan bir top jergilikti tarıhshy, óńirtanýshylar atsalysqan eńbekte 1941-1945 jyldar aralyǵynda qalada bolǵan mańyzdy oqıǵalar, áıgili 152-shi jeke atqyshtar brıgadasynyń qurylýy jáne soǵys maıdanyndaǵy ótken joldary baıandalmaq. Jerles batyrlarymyzdyń erligi men taǵdyry, halyqtar deportasııasy jáne evakýasııalyq prosesster muraǵat derekterine sáıkes baıandalyp, osy kezge deıin erligi elenbegen erler týraly málimetter de kórinis tappaq, –deıdi oraldyq ólketanýshy Ahmedııar Batyrhanov.

Sońǵy jańalyqtar

Qıly-qıly taǵdyrlar

Tarıh • Keshe

Tozaqtan ótse de túńilmegen

Rýhanııat • Keshe

Radıst qazaq qyzdary

Tarıh • Keshe

Qarsy barlaýshylar qaharmandyǵy

Rýhanııat • Keshe

Maıdangerdiń ónegeli joly

Rýhanııat • Keshe

Turlaýy qıyn taǵdyrlar

Tarıh • Keshe

Bar úmitimiz Almat Kebisbaevta

Sport • 08 Mamyr, 2021

Bir shańyraqtan – úsh maıdanger

Rýhanııat • 08 Mamyr, 2021

Jetpis jeti jyldan keıin kelgen marapat

Aımaqtar • 08 Mamyr, 2021

Taraz qalasynda 20 soǵys ardageri bar

Aımaqtar • 08 Mamyr, 2021

Qazaqstannyń 7 óńiri «qyzyl aımaqta» tur

Koronavırýs • 08 Mamyr, 2021

Qazaq degenimiz – Baýyrjan...

Rýhanııat • 08 Mamyr, 2021

505-shi túrmeniń tutqyndary

Tarıh • 08 Mamyr, 2021

Áskerı ınjenerler ustahanasy

Oqıǵa • 07 Mamyr, 2021

Boryshymdy abyroımen ótesem deımin

Rýhanııat • 07 Mamyr, 2021

Ardagerler azaıyp bara jatyr...

Qazaqstan • 07 Mamyr, 2021

Uqsas jańalyqtar