Emý túıequstary jer betinde osydan ondaǵan myń jyl buryn paıda bolǵan. Negizinen Avstralııa jerin meken etedi. Qazirgi kúni ol Azııa men Afrıkanyń kóptegen elderine taraǵan. Qazaqstan men Avstralııa tabıǵatynda kóptegen uqsastyqtar bolǵandyqtan ony Qazaqstan jerinde de sátti ósirýge bolady. Bul isti tájirıbeden ótkizip dáleldeýshiler, ıaǵnı Emý túıequstaryn ósirip, paıda alyp otyrǵandar elimizde kezdesedi.
Emýdyń eresek túrleriniń salmaǵy 75-80 kıloǵa deıin jetedi.
* Bir násipke – júz kásip
Emý túıequstary jer betinde osydan ondaǵan myń jyl buryn paıda bolǵan. Negizinen Avstralııa jerin meken etedi. Qazirgi kúni ol Azııa men Afrıkanyń kóptegen elderine taraǵan. Qazaqstan men Avstralııa tabıǵatynda kóptegen uqsastyqtar bolǵandyqtan ony Qazaqstan jerinde de sátti ósirýge bolady. Bul isti tájirıbeden ótkizip dáleldeýshiler, ıaǵnı Emý túıequstaryn ósirip, paıda alyp otyrǵandar elimizde kezdesedi.
Emýdyń eresek túrleriniń salmaǵy 75-80 kıloǵa deıin jetedi.Boıy 170-190 sm. shamasynda. Iri qara mal ósirgenge qaraǵanda emýdy ósirýdiń birqatar artyqshylyqtary bar. Olar qorshaǵan ortaǵa tez beıimdeledi, taqyr jerlerde jáne basqa da az paıdalanylatyn jerlerde ómir súre beredi, erekshe kútimdi qajet etpeıdi. Demek, janama óndiris kózi retinde jaqsy tabys beredi. Onyń ústine, emýdy ósirý arqyly ónimniń birneshe túrlerin alýǵa bolady.
Emýdy ornalastyrý orny. О́zderin qorshaýda da, qora-jaılarda da emin-erkin sezinýi úshin túıequstar ósirýdegi mindetti túrde qajet etiletin elementterdiń biri topyraq bolyp tabylady. Olarǵa keń jer kerek. Túıequstarǵa arnalyp salynatyn qurylys alańy qurǵaq jerde bolýy tıis. О́ıtkeni, túıequstar qurǵaq aýdandarda tirshilik etýge úırengen. Olar jeldiń ótine óte shydamdy, sýyqty da jaqsy kóteredi, qar ústinde esh qıyndyqsyz júre beredi. Emý baǵylatyn qora temperatýrasyn 15 gradýs jylylyqta ustaǵan jón bolyp tabylady.
Emý túıequstaryn azyqtandyrý. Túıequstar negizinen shópqorektiler jáne jaıylymdardaǵy, butalardaǵy shóp-shalańmen, aǵash óskinderimen qorektenedi. Azyq retinde jándikter men usaq omyrtqalylardy jıi paıdalanady. Túıequstardy asyraý barysynda jemi úshin qandaı da bir ekzotıkalyq taǵam qajet etilmeıdi. Jemniń berilýine qaraı túıequstardyń basqa úı qustaryna qaraǵanda salmaǵy úlken bolady.
Emý túıequstaryn asyraý. Basqa da qustar sekildi emý da jumyrtqalaý joldary arqyly kóbeıedi. Toptap ósirgenge óte ıkemdi jáne osy jaǵdaıda jaqsy paıda ákeledi. Jumyrtqalaryn, jas tólderin, ósińkiregen jáne úlken túrlerin soıý úshin satýǵa bolady. Qus ósirýdi jańadan qolǵa ala bastaǵandar úshin ınkýbatorlyq ádis usynylady. Emýdy ósirýshiler úshin olardyń jumyrtqa basýyn únemi baqylap jumyrtqalaryn jınaý, olardy kirden tazartyp ınkýbatorǵa ornalastyrý qajet. Emý bir maýsymda 20-50 jumyrtqa salady. Naqty alǵanda bul qus ár úsh kún saıyn 1 jumyrtqa tabady. Osy ýaqytqa deıingi tájirıbede dáleldengen kórsetkish boıynsha balapandardyń 85 paıyzy jumyrtqany jaryp shyǵyp, ómirge keledi. Saý túıequstar 25-35 jyl boıy ónim beredi, ıaǵnı kóbeıtý úshin satyp alynǵan túıequs juptaryn kópjyldyq ınvestısııa retinde qarastyrýǵa bolady. Urǵashylary ártúrli aýa raıy jaǵdaıyna óte tózimdi. Emý kez kelgen qalypty klımattyq ortada jaqsy kóbeıedi.
Emýdy ınkýbatorda ósirýdiń bir tıimdi jaǵy, ol balapandardy shyǵarý úderisinde temperatýra men ylǵaldylyqtyń qajetti deńgeıin, aýa almasýyn jáne salynǵan jumyrtqalardyń birqalypty aýdarylýyn qamtamasyz etedi. Bul faktorlardyń barlyǵy balapandardyń sapa kórsetkishterine áser etedi. Inkýbasııalyq kezeń 50-55 kúnge sozylady. Bul kezeńdegi kútimge mynalar jatady: embrıonnyń damýyn baqylaý, óli jumyrtqalardy alyp tastaý, sanıtarlyq jaǵdaıdy qamtamasyz etý. Munan ári balapandardy ósirý úshin olardy jabynmen qamtamasyz etip, serýendetý jáne olarǵa jem berip otyrý qajet. Balapandarǵa jyly, jeldetiletin, gıgıenalyq normalarǵa saı qora qajet. Olardy serýendeýge shyǵaryp turý densaýlyqtaryn nyǵaıtýǵa, aıaqtarynyń qısaımaı durys jetilýine úlken áser etedi.
Emý túıequstaryn ónim retinde ótkizý joldary. Emý túıequstaryn ósirý arqyly mynadaı ónimder alýǵa bolady: dámi men qurylymy boıynsha sıyr etine uqsas, biraq maıly emes, túri qyzǵyl bolyp keletin, asqazanda jaqsy qorytylatyn sapaly et; qaýyrsyn qurylymyna uqsas keletin myqty da jumsaq teri; quramynda oleın qyshqyly bar, qustyń terisi arqyly bıoaktıvti elementterdiń ótýin arttyratyn ózindik qasıetke ıe maı óndirýge bolady. Qaýyrsynyn sán salondary bas kıimderdi dekoratıvti sándeý úshin, balyq aýlaýda qaltqy jasaý úshin, al ónerkásipte tazartqysh quraldaryn ázirleý úshin paıdalanady. Jumyrtqasynyń qabyqshalary men tyrnaqtaryn zergerlik ónerde paıdalanady.
Emýdyń eti men jumyrtqasyn meıramhanalar, ekzotıkany ańsaıtyn azamattardyń jekelegen sanattary asa qyzyǵýshylyqpen satyp alady. О́ńdelgen etin salqyn jáne ystyq taǵamdar úshin paıdalanady.
Emý ósirýdiń shyǵyndary.
Bir-eki aı mólsherindegi jas túıequsty satyp alýǵa 40 000 teńge qajet. Ony kóbeıtý úshin keminde eki balapan satyp alsańyz buǵan 80 000 teńge jumsaısyz.
Belgili bir jasqa jetkende bul jup jylyna 30 jumyrtqa beredi. Bir túıequs shamamen alǵanda jylyna 200 kg. quramajem jeıdi. Onyń ár kılosy 35 teńgeden dep eseptegende bir túıequstyń jyldyq jemdik shyǵyny sizge 7000 teńgege, eki túıequstyki 14 000 teńgege túsedi.
Barlyq shyǵyn – 94 000 teńge.
Emý ósirýdiń kiristeri.
1 kg. etiniń quny 5-6 myń teńge. Demek 75 kılo tartatyn bir túıequs ósirip satsańyz odan 375 000 teńge paıda taba alasyz.
Túıequstyń 1 jumyrtqasynyń baǵasy shamamen 3-4 myń teńge. Eger túıequstyń bir jubynan 30 jumyrtqa alyp satsańyz, odan 90 myń teńge paıda tabasyz.
Basqa da ónimderin (qanattary, maıy, terisi, tyrnaǵy, qaýyrsyny) satý arqyly siz óz tabysyńyzdy aıtarlyqtaı arttyra alasyz.
Túıequs fermalaryndaǵy tabystyń qosymsha kózi ekskýrsııalar uıymdastyrý bolýy da múmkin. Túıequstardy kórgisi keletinder árqashan tabylady. Sonymen qatar, ferma janyndaǵy meıramhanadan tamaqtanýdy jáne kádesyı satyp alýdy usynýǵa bolady. Árıne, meıramhanada túıequs etinen jáne jumyrtqasynan jasalǵan taǵamdar mindetti túrde bolýy kerek.
Paıdaly siltemeler:
http://www.business-magazine.ru/ideas/niches/pub291676
http://www.fadr.msu.ru/rin/vestnic/vestnicapr99/2-2-99.html#1
http://www.fermer.ru/forum/strausy/55499
http://issyk.info/index.php?id=59
http://straus.yug.net.ua/straus.html
Ázirlegen
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».
