Budan qyryq kún buryn bizdiń elimiz, halqymyz, búkil zııaly qaýym, táýelsiz Qazaqstannyń Qarýly Kúshteri, generaldar korpýsy, ofıserler, serjanttar, kýrsanttar, áskerı kolledjderdiń shákirtteri orny tolmas aýyr qazaǵa dýshar boldy. Táýelsiz Qazaqstannyń tuńǵysh Qorǵanys mınıstri, armııa generaly, Uly Otan soǵysynyń Batyry, egemen eldiń Qarýly Kúshteri qurylýynyń bastaýynda turǵan, osy uly mıssııany asqan ultjandylyqpen jáne tııanaqtylyqpen is júzinde asyra bilgen parasatty da kemeńger áskerı qolbasshydan aıyryldyq.
Budan qyryq kún buryn bizdiń elimiz, halqymyz, búkil zııaly qaýym, táýelsiz Qazaqstannyń Qarýly Kúshteri, generaldar korpýsy, ofıserler, serjanttar, kýrsanttar, áskerı kolledjderdiń shákirtteri orny tolmas aýyr qazaǵa dýshar boldy. Táýelsiz Qazaqstannyń tuńǵysh Qorǵanys mınıstri, armııa generaly, Uly Otan soǵysynyń Batyry, egemen eldiń Qarýly Kúshteri qurylýynyń bastaýynda turǵan, osy uly mıssııany asqan ultjandylyqpen jáne tııanaqtylyqpen is júzinde asyra bilgen parasatty da kemeńger áskerı qolbasshydan aıyryldyq.
Saǵadat Qojahmetuly Nurmaǵambetov 1924 jyly 25 mamyrda Aqmola oblysy Aqsý aýdanyndaǵy Alekseevka eldi mekeninde týǵan. Alekseevka, qazaqsha aıtqanda Qosym aýyly. Ujymdastyrý kezinde turǵyndar aýyldy tastap, Dvorıanka degen seloǵa kóshken. Bul selo Qosym aýylynan 6-7 shaqyrymdaı jerde. Keıinirek Dvorıanka sovhoz bolyp, «Trýdovoı» sovhozy degen at aldy. Osy kúnde Aqkól deıdi. Sol jerlerde Saǵadatqa úlken taýqymetterdi basynan keshirýge týra keldi, segiz jasynda ata-anadan aıyrylyp, jetim qaldy. Tek jalǵyz úlken aǵasy Saǵıt ol úshin áke de, sheshe de boldy.
Soǵys! Sol kúni elden erte mektepke kettim, dep eske alatyn Saǵadat. Mektepten shyǵyp, Aqmola qalasyna bardym. Ol kezdegi Aqmola shań basqan poselke sekildi bolatyn. Eldiń bári kóshedegi shańqyldaǵan radıony tyńdap, voenkomatqa umtyldy. Voenkomattan erkekter «povestkalaryn» alyp, úılerine asyǵa júgirdi. Sonan soń mektepke qaıta oraldym. Mekteptiń alańynda ata-analar mıtıngke jınaldy. Bir jasy kelgen qazaq aýyr kúrsindi. Onyń janynda turǵan orys aqsaqaly «Bizder nemistermen buryn da soǵysqanbyz, biz olardy jeńip shyǵamyz», dedi. Men úıge keldim. Aǵam úıde, kózinde qaıǵy. Aıtqany: Kelgeniń jaqsy boldy, men maıdanǵa shaqyryldym, jolǵa attandym». Men túsinbeı, «Saǵıt, sen qaıda barsań, men sonda baramyn», deppin.
Bir jyldan soń kezek maǵan da keldi. Bizderdi, birneshe adamdy voenkomat áskerı ýchılıshege jiberýge sheshim qabyldady. Biz baratyn áskerı ýchılıshe Túrkimenııanyń Kýshka degen eń ystyq jerinde ornalasqan kórinedi. Aqmoladan Kýshkaǵa poıyzben sapar shektik. Poıyzda aınaldyratynymyz – Sovınformbıýronyń kóńilge qonbaıtyn maıdan habarlaryn tyńdaý. Osy habarlardan segiz aıǵa sozylǵan Sevastopol qorǵanysynyń qulaǵanyn jáne Voronej baǵytynda qorǵanys shebimizdiń fashısterdiń qolyna túskenin bildik...
Sonymen, shilde aıy, 1942 jyly Saǵadat Baıram Alı áskerı ýchılıshesiniń kýrsanty. Áskerı daıyndyqta túngi joryqta 16 kg. júk arqalap, 10 km. júgirip ótý qajet. Bul – maıdanǵa taktıkalyq daıyndalý. Bul narkom, marshal S.M.Tımoshenkonyń áskerı-saıası daıyndyqqa qoıǵan mindeti edi. Shydaǵandar shydady, shydamaǵandar maıdan qajetin óteıtin jumystarǵa jiberildi. Sol qıyndyqqa bizdiń Saǵadat shydady.
Saǵadat kýrsanttan bastap qıly joldan ótti. Ol táýelsiz memleketimizdiń Joǵarǵy Bas qolbasshysynyń eń alǵashqy senimdi serigi boldy. Eń alǵash armııa generaly degen joǵary áskerı ataq ıelendi. Ol táýelsiz Qazaq eliniń Qarýly Kúshteri tarıhynda birinshi bolyp qala beredi. Birinshi Qorǵanys mınıstri, birinshi armııa generaly, birinshi Halyq Qaharmany (№1). Keńes Odaǵynyń Batyry, táýelsiz elimizdiń birinshi Halyq Qaharmany. Mundaı qosaqtalǵan eń joǵary qurmetti ataqtardy alǵashqy alǵan adam.
Qandy shaıqas jyldaryndaǵy Saǵadatqa oralaıyq. Baıram Alı áskerı ýchılıshesine 1942 jyldyń shildesinde túsip, 1943 jyldyń shildesinde bitirdi. Bul, árıne, soǵys ýaqytyndaǵy áskerı daıyndyqtyń, leıtenant daıarlaýdyń birtalaı uzaq merzimi ekeni belgili. Saǵadat óziniń «Ot ognennyh let do sýverennoı armıı» degen (Almaty. Jibek joly, 2005 j.) eńbeginde myna bir jaıtty eske alady. Ýchılıshe bastyǵy «Túzelińder!» dep komanda berdi, orkestr oınaı bastady. Sap aldynan ýchılısheniń Jaýyngerlik týy jelbirep ótedi. Osy sátte Saǵadattyń boıyn maqtanysh sezimi kerneıdi. Maıdanǵa birinshi attanýshylar ishinde bolatynyna ózine ózi rızashylyq bildirdi, tek muny aǵasy Saǵıttyń kóre almaǵany, «Trýdovık» kolhozyndaǵy jerlesteriniń kóre almaýy ókinish týǵyzdy. Ýchılıshe bastyǵy, polkovnık K.O.Baranov Qorǵanys halyq komıssarynyń leıtenant ataǵyn bergen jarlyǵyn oqyp, leıtenant pogonyn tapsyra bastady.
– Leıtenant Nurmaǵambetov! – Saǵadat selk ete tústi. Iyǵyn kerip, shıraq adymdady. Altyn pogon alaqanyna jabysty. Qandaı ónegeli ómir deseńizshi. Osy ónegeli, órnekti ómiri órkenıetke umtylǵan ulttyń uly qazynasy emes pe? Osy qazynaǵa taǵzym etýden artyq ǵanıbet bola ma? Áı, bolmas!
Nurmaǵambetov pen onyń jerlesi Sultanov 157-shi jeke atqyshtar brıgadasyna joldama aldy. Bekmambetov, Nıkıtınder basqa áskerı bólimge jiberildi. Aıyrylysýlary óte qıyn boldy. Buıryq boıynsha, Saǵadat atqyshtar vzvodyna komandır bolyp taǵaıyndalǵan kórinedi. Biraq ol buǵan kelispeı, «Leıtenant Nurmaǵambetov Túrkistan pýlemettik ýchılıshesin bitirgen. Sondyqtan, pýlemet vzvodyn berýdi ótinemin», dep óziniń batyldyǵyn tanytty. Komandır Safonov buǵan tańdanyp, onda esh aıyrmashylyq joq degendi aıta otyryp, biraz syr tartqan eken. Safonov Saǵadattan «Áke-shesheń, týysqandaryń bar ma?» dep suraıdy. Oǵan Saǵadat: «Áke-sheshem erte qaıtys bolǵan. Jalǵyz aǵam Saǵıt maıdanda oqqa ushty», dep jaýap beredi. Sonda Safonov: «Joldas leıtenant, jeńiske deıin aman bol. Aman bolýǵa buıyramyn!» dep sózin bitiredi. Saǵadat óz kitabynda: «Pochtı shestdesıat let proshlo posle toı frontovoı besedy, a ne zabylas ona mne do sıh por. Vspomınaıa ee, ıa vsegda dýmaıý o tom, kak vajno nam, veteranam vspomınat, chýtko, po otecheskı otnosıtsıa k kajdomý molodomý cheloveký, dohodıt do ego serdsa, peredavat svoı opyt», dep jazyp edi.
Sonymen, Saǵadat óz aıtqanyn oryndap, birinshi batalonnyń pýlemet rotasynyń komandıri, kapıtan Samýıl Gýrbıchtiń aldyna keldi. Ol 35-ter shamasynda eken. Ol Saǵadatty aldyńǵy shepke alyp baryp, vzvodtyń úsh raschetimen tanystyrdy, soǵysýdyń mán-jaıyn túsindirip aıtty. Atys tolastaǵan kezde Gýrbıch naqty mindet qoıyp, soldattarǵa L.Tolstoıdyń «Kazakı» romanyn oqıdy eken. Soldattar asa zeıin qoıyp tyńdaıdy.
Sol kezderdi Saǵadat bylaı eske alady: Túngi shabýylǵa shyǵýǵa jarlyq boldy. Shabýylǵa tankter qatyspaıtyn. Artıllerııa biraz atqan soń komandır Dıdenko alǵa, atakaǵa dep komanda berdi. Jaýyngerler okoptan shyǵyp, alǵa júgirdi. Oqqa ushqandar, jaralylar bola bastady, nemister ornynan qozǵalmady. О́z shebimizge oralýǵa jarlyq tústi. Kún shyqpaı qaıta oraldyq. Túngi shabýyl ekinshi ret qaıtalandy. Nemister bul joly jasyrynǵan okopyn tastaı qashýǵa májbúr boldy.
301-dıvızııa 9 atqyshtar korpýsynyń quramynda edi. Dıvızııa komandıri bolyp polkovnık V.Anonov taǵaıyndaldy. Maıdan jalynyna qaqtalǵan dıvızııa, brıgada komandırlerimen eki jyldan astam birge bolǵanda, baǵa jetpeıtin jaýyngerlik sabaq alady.
Saǵadattyń ómir boıy ózgermeı ótken ónegeli qasıeti shynaıylyq bolatyn. Ol ózin týa sala batyr, dana qolbasshy etip dáriptep kórsetýmen múldem, úzildi-kesildi kelispeı ótti. Árıne, Saǵadat óz basynyń baǵasyn óte jaqsy sezindi. Qoǵamdaǵy orny, mindeti, oǵan kórsetiletin erekshe qurmetti ishteı myqtap sezingenmen, osy sezimdi dórekilikke aınaldyrmaıtyn, keýde qaǵýǵa áste bettemeıtin berik ádeti, tárbıesi, ózin ózi myqty tejeýi tańǵalarlyq tártip-dástúr edi.
Saǵadat 301-shi atqyshtar dıvızııasynyń 1052-shi polkinde soǵystyń aıaǵyna deıin bolyp, ártúrli shaıqastarǵa qatysty. Shaıqastar ońaı bolmaıdy, bári qaýipti. Oqqa ushý – maıdandaǵy úırenshikti jaǵdaı. Donbass, Dnepr, Kıshınev operasııasy, Berlınge bet alý, Shpreege shyǵý, Gestapo ǵımaratyn shtýrmmen alý.
Árıne, qazir bas aman, el tynysh, jaýǵan oq joq, ashyq aspan jaǵdaıynda Saǵadattyń shaıqaspen ótken qaterli jolyn aıta salý tipti ońaı. Shaıqasta bir adamnyń ózi qaýip, kún demeı, tún demeı ómir qyl ústinde turady. Qaı kezde onyń alyp uratynyn bilý múmkin emes. Mine, sondyqtan, Saǵadatty qandaı kúsh saqtady, tikeleı ajal oǵyn qandaı perishte qaqty? Ǵajap!
Sonymen, Saǵadat soǵystyń aıaǵyna qaraı batalon komandıri boldy. Áskerı sheni – maıor. Berlınde alǵash ret jerlesi, jazýshy Qalqaman Ábdiqadyrovpen qýana kezdesken sátin aıtyp otyratyn.
1945 jyly qazannyń aıaǵynda Saǵadat Aqmolaǵa demalysqa keldi. Oblys basshylary Saǵadatty oblystan Almatyǵa baratyn delegasııa quramyna kirgizdi. Sonymen, Almatyǵa jol tústi. Biraq onyń Almatyǵa baratyn ýaqyty joq edi. Polkovnık Grıgorev qarsy alyp, okrýg qolbasshysy, general-leıtenant Kýrbatkınge ertip apardy. Generaldyń suraǵyna Saǵadat jaı ǵana «Jaqsy» dep jaýap berdi. General oǵan: «Joldas maıor, siz tártip buzdyńyz. Jaǵdaıyńyz nashar, joldas maıor! M.Frýnze atyndaǵy akademııaǵa oqýǵa barasyz», dep buıyrdy. Saǵadat abyrjyp qaldy. Sóıtip, 1946 jyldyń maýsym aıynda úsh aılyq daıyndyqtan soń akademııaǵa alynyp, ony 1949 jyldyń qarashasynda bitirdi. Tashkenttegi Túrkistan áskerı okrýginiń operatıvtik basqarmasyna jiberildi. Bul 10 qańtar, 1950 jyl edi. 1952 jyly Lıra Sabyrqyzyna úılendi. Osynda 1954 jylǵa deıin jumys istedi. Armııa generaly I.Petrov Saǵadatqa polkti usyndy.
1954 jyldyń qazanynda Saǵadat Almatyǵa keldi. Dıvızııa komandıri, polkovnık Sokolov oǵan polk komandıri qyzmetin usyndy. Polkti 4 jyl basqardy. 1957 jyly marshal Jýkov tank komandırligine úırený jóninde jarlyq berdi. 3 aı boıy tanktiń qurylysy oqytyldy. 1958 jyldyń maýsym aıynda Saǵadat Chardjoý qalasynda, dıvızııa shtabynyń basshysy. 1961 jyldyń shildesinde Qazaq KSR-i Azamattyq qorǵanys shtabynyń bastyǵy. 1961 jyldyń aıaǵynda KSRO Azamattyq qorǵanys shtabynyń bastyǵy bolyp Keńes Odaǵynyń marshaly V.Chýıkov bekitildi. Jumys jandandy, talap kúsheıdi. 1969 jyldyń tamyzynda Orta Azııa áskerı okrýginiń qolbasshysy, armııa generaly N.Lıashenko telefon shalyp, Saǵadatqa okrýg kolbasshysynyń orynbasary qyzmetin usyndy. Bizdiń dos bul usynysty rızashylyqpen qabyldap, rahmet aıtady. Áskerı qyzmetke oralǵanyna qýanysh sezimin bildiredi.
Býdapesht. Qala shetinen páter bólindi. Sol kúni qolbasshy, general-polkovnık Sıvenko jyly qabyldady. Generalmen úshinshi ret kezdesýi edi. Qysqasha mindetter qoıyldy. Sáýirde Vengrııanyń armııa shtabynda bolyp, qolbasshy, general-leıtenant Mors Laıoshpen tanysty. 1981 jyldyń qyrkúıeginde marshal Moskalenko ınspeksııa jasap, Saǵadat maqtaýǵa ıe boldy. Qolbasshy Lenın ordenimen, Saǵadat «Oktıabr revolıýsııasy» ordenimen marapattaldy. 1984 jyldyń naýryzynda Qorǵanys mınıstriniń orynbasary, armııa generaly I.Shkıdov Saǵadattan «Almatyǵa qaıtýǵa kelisesiz be?» dep surady. Vengrııa armııasynyń barlyq basshylary Saǵadattyń jaqynda 60 jasqa tolǵanyn eskerip, oǵan «Koshýt» qylyshyn syılyqqa tartty, qımaı qoshtasty.
Almatyda D.A.Qonaev, N.Á.Nazarbaev, B.Á.Áshimov qabyldap, Saǵadatty qaıtyp kelýimen quttyqtady. 1985 jyly Máskeýde jeńis sherýi boldy. Gorbachev bastaǵan KOKP basshylarynyń bir top Keńes Odaǵy batyrlaryn qabyldaýyna Saǵadat ta qatysty.
1991 jyl. Iri ózgerister. Táýelsiz respýblıkalar. Olardyń Qarýly kúshteri. Prezıdent N.Nazarbaevtyń Jarlyǵy jarııalandy. Respýblıka Armııasy quryldy. Saǵadat táýelsiz eliniń tuńǵysh Qorǵanys mınıstri. Osynyń bári ónegeli, jarqyn tarıhqa aınaldy. Qazaq eliniń shejiresine altyn áriptermen jazyldy.
Saǵyndyq KENJEBAEV,
Uly Otan soǵysynyń ardageri,
gvardııa polkovnıgi, professor.
ALMATY.
