2013 jylǵy 31 mamyr, Astana qalasy
Taýar naryǵyndaǵy básekeles ortanyń jaı-kúıine taldaý jáne baǵalaý júrgizý ádistemesin bekitý týraly
«Básekelestik týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 39-babynyń 14) tarmaqshasyn iske asyrý maqsatynda buıyramyn:
1. Qosa berilip otyrǵan Taýar naryǵyndaǵy básekeles ortanyń jaı-kúıine taldaý jáne baǵalaý júrgizý ádistemesi bekitilsin.
2. Qazaqstan Respýblıkasy Básekelestikti qorǵaý agenttiginiń (Monopolııaǵa qarsy agenttik) (budan ári – Agenttik) Ákimshilik departamenti (Q. M. Qaldyqaraev) osy buıryqty Agenttiktiń qurylymdyq jáne aýmaqtyq bólimsheleriniń nazaryna jetkizsin .
3. Osy buıryqtyń oryndalýyn baqylaý Agenttiktiń jaýapty hatshysy N.Á. Ábdige júktelsin.
4. Osy buıryq alǵashqy resmı jarııalanǵan kúninen bastap kúntizbelik on kún ótken soń qoldanysqa engiziledi.
Tóraǵa B. QÝANDYQOV.
Qazaqstan Respýblıkasy Básekelestikti qorǵaý agenttigi
(Monopolııaǵa qarsy agenttik) tóraǵasynyń
2013 jylǵy 31 mamyrdaǵy № 149-nq buıryǵymen bekitilgen
Taýar naryǵyndaǵy básekeles ortanyń jaı-kúıine
taldaý jáne baǵalaý júrgizý ádistemesi
1. Jalpy erejeler
1. Osy Taýar naryǵyndaǵy básekeles ortanyń jaı-kúıine taldaý jáne baǵalaý júrgizý ádistemesi taldaý júrgizý daǵdylaryn praktıkalyq ıgerý maqsatynda qoldanylady jáne taýar naryǵyndaǵy básekeles ortanyń jaı-kúıin nemese ondaǵy naryq sýbektileriniń jaǵdaıyn taldaý men baǵalaýdy talap etetin jaǵdaıda, onyń ishinde:
1) osy taýar naryqtaryndaǵy básekelestiktiń jaı-kúıin aıqyndaý jáne Ústem nemese monopolııalyq jaǵdaıǵa ıe naryq sýbektileriniń memlekettik tizilimin (budan ári - Tizilim) qalyptastyrý maqsatynda taýar naryqtaryna taldaý júrgizý kezinde;
2) ekonomıkalyq shoǵyrlanýdy memlekettik baqylaý kezinde;
3) ústem nemese monopolııalyq jaǵdaıǵa ıe naryq sýbektilerin májbúrlep bólý (bólip shyǵarý) týraly sotqa júgingen kezde paıdalanylady.
2. Osy Ádistemede «Básekelestik týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańynda aıqyndalǵan uǵymdar paıdalanylady.
3. Taýar naryǵyndaǵy básekeles ortanyń jaı-kúıine taldaý jáne baǵalaý júrgizý mynadaı kezeńderdi qamtıdy:
1) taýarlardyń ózara almastyrylýynyń krıterıılerin aıqyndaý;
2) taýar naryǵynyń shekaralaryn aıqyndaý;
3) taýar naryǵyn zertteýdiń ýaqyt aralyǵyn aıqyndaý;
4) taýar naryǵynda jumys isteıtin naryq sýbektileriniń quramyn aıqyndaý;
5) taýar naryǵynyń kólemi men naryq sýbektileriniń úlesin esepteý;
6) taýar naryǵyndaǵy básekeles ortanyń jaı-kúıin baǵalaý;
7) taýar naryǵyna kirý tosqaýyldaryn aıqyndaý;
8) naryqty taldaý jónindegi qorytyndylar.
4. Taýar naryǵyndaǵy básekeles ortanyń jaı-kúıin taldaý jáne baǵalaý kezinde bastapqy aqparat esebinde mynalar:
1) naryq sýbektileriniń qyzmetin sıpattaıtyn memlekettik statıstıkalyq eseptiliktiń derekteri;
2) Qazaqstan Respýblıkasy Statıstıka agenttigi men onyń aýmaqtyq organdarynan alynǵan málimetter;
3) Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrliginiń Tirkeý qyzmeti jáne quqyqtyq kómek kórsetý komıteti men onyń aýmaqtyq organdarynan alynǵan málimetter;
4) Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstrliginiń Salyq komıteti jáne Kedendik baqylaý komıteti men onyń aýmaqtyq organdarynan alynǵan málimetter;
5) salalyq Mınıstrlikterden, Agenttikterden jáne vedomstvolardan, olardyń aýmaqtyq organdarynan alynǵan málimetter;
6) jergilikti atqarýshy jáne ókildi organdardan alynǵan málimetter;
7) jeke jáne zańdy tulǵalardan alynǵan málimetter;
8) tutynýshylar qaýymdastyqtarynyń (birlestikteriniń) málimetteri;
9) buqaralyq aqparat quraldarynyń habarlamalary;
10) monopolııaǵa qarsy organnyń óz zertteýleriniń derekteri;
11) marketıngtik, áleýmettik zertteýlerdiń, iriktep saýal júrgizýdiń jáne naryq sýbektileriniń, azamattardyń, qoǵamdyq uıymdardyń saýalnama derekteri;
12) taýar naryqtarynyń jaı-kúıi, qurylymy men kólemi, jekelegen taýar óndirýshiler men satyp alýshylardyń taýar aınalymyna qatysýy týraly vedomstvolyq jáne táýelsiz aqparat ortalyqtary men qyzmetteriniń derekteri;
13) aqparattyń basqa kózderiniń derekteri paıdalanylady.
2. Taýarlardyń ózara almastyrylýynyń krıterıılerin aıqyndaý
5. Naq sol bir taýar naryǵynda aınalatyn, almastyrýshysy nemese taýarlardyń (jumystary, qyzmetteri) ózara almastyrylýynyń krıterıılerin joq taýardy aıqyndaý rásimi mynalardy qamtıdy:
taýardyń ataýyn aıqyndaý;
satyp alýshynyń tańdaýyn aıqyndaıtyn taýardyń qasıetterin jáne osy taýar úshin áleýetti birin-biri almastyratyn bolyp tabylatyn taýarlardy aıqyndaý;
birin-biri almastyratyn taýarlardy aıqyndaý.
6. Taýardyń ataýyn aldyn ala aıqyndaý mynalardyń:
1) taýar sózdikteriniń nemese taýartanýshylar anyqtamalyǵynyń;
2) tıisti salada arnaıy bilimi bar mamandar qorytyndylarynyń;
3) lısenzııa berý týraly sheshimderdiń, lısenzııanyń bolýyn rastaıtyn qujattardyń;
4) máni qaralatyn taýar bolyp tabylatyn shart talaptarynyń;
5) taýardy birjaqty anyqtaýǵa múmkindik beretin tásildiń negizinde júrgiziledi.
7. Satyp alýshynyń tańdaýyn aıqyndaıtyn taýardyń qasıetin anyqtaý kezinde mynalar taldanady:
1) fýnksıonaldyq mindeti, onyń ishinde taýardy tutyný maqsaty jáne onyń tutynýshylyq qasıetteri;
2) taýardy qoldaný;
3) sapalyq jáne tehnıkalyq sıpattamalar, onyń ishinde túri, sorty, býyp-túıýi, taratý jáne ótkizý júıesindegi erekshelikter;
4) tehnıkalyq sıpattamalar, onyń ishinde paıdalaný kórsetkishteri, tasymaldaý boıynsha shekteýler, jınaqtaý, jóndeý, tehnıkalyq qyzmet kórsetý (kepildendirilgen qyzmet kórsetýdi qosa alǵanda), kásibı paıdalaný (óndiristik tutyný) erekshelikteri;
5) baǵasy;
6) ótkizý sharttary, onyń ishinde taýarlar partııasynyń mólsheri, taýardy ótkizý tásili;
7) taýardyń sıpattamalary.
Satyp alýshynyń tańdaýyn aıqyndaıtyn taýar qasıetteriniń quramy jáne taýar sıpattamasyn taldap tekserýdiń qajetti dárejesi júrgiziletin zertteýdiń maqsatyna, sondaı-aq taýar naryǵynyń erekshelikterine táýeldi bolady.
8. Osy taýar úshin áleýetti birin-biri almastyratyn bolyp tabylatyn taýarlardy aıqyndaý mynalar:
saraptamalyq baǵalar;
qaralatyn taýarmen birge ekonomıkalyq qyzmet túrleriniń qazaqstandyq jikteýishiniń bir synyptaýysh túriniń tobyna kiretin, taýarlardyń eleýli qasıetteri boıynsha salystyrylatyn taldaý arqyly júzege asyrylady.
Osy taýarǵa tıisti dál jikteýish ustanymyn belgileý múmkin bolmaǵan jaǵdaıda synyptaýysh ustanymdar toptamasy qarastyrylady.
9. Birin-biri almastyratyn taýarlardy aıqyndaý olardyń fýnksıonaldyq mindetin, qoldanýdy, sapalyq jáne tehnıkalyq sıpattamalaryn, baǵasyn jáne parametrlerin eskere otyryp, satyp alýshynyń taýarlardy naqty aýystyrýyna nemese satyp alýshynyń tutyný (onyń ishinde óndiristik) úderisinde bir taýarlardy basqalarymen aýystyrýyna daıyndyǵyna negizdeledi.
10. Birin-biri almastyratyn taýarlardy aıqyndaǵan kezde monopolııaǵa qarsy organ tutynýshylarǵa saýal júrgizýdiń qorytyndylary boıynsha aqparatty paıdalanady.
11. Birin-biri almastyratyn taýarlardy aıqyndaǵan kezde satyp alýshylardyń túrli toptarynyń pikiri sáıkes kelmeýi eskeriledi.
Satyp alýshylar toby mynalar:
taýar aınalymyna qatysý tásili men nysandary boıynsha (onyń ishinde kóterme saýdada satyp alýshylar jáne bólshek saýdada satyp alýshylar);
taýardy satyp alý orny boıynsha;
taýarǵa qoıylatyn talaptar boıynsha.
Satyp alýshylardyń toptary, eger sol bir satýshy joǵaryda kórsetilgen belgiler negizinde sol bir taýarǵa satyp alýshylardyń toptary úshin baǵalar belgilese (belgileı alsa), taýar naryqtarynda jumys isteıdi dep tanylady.
Qaralatyn taýar sol bir aýmaqta túrli taýar naryqtarynda aınala alady. Mundaı taýar naryqtaryn oqshaýlap taldaý kerek. Jekelep alǵanda, taýar negizinen keıinnen qaıta satý nemese kásibı paıdalaný maqsatynda taýar partııalary satylatyn kóterme saýda naryqtarynda jáne kóbinese jeke paıdalaný úshin taýardyń bireýin satý júzege asyrylatyn bólshek saýda naryqtarynda aınala alady.
12. Taýar naryqtaryn baqylaý jáne nátıjeleriniń negizinde birin-biri almastyratyn taýarlar aıqyndalatyn ekonomıkalyq-statıstıkalyq esepteýler mynalardy:
«gıpotetıkalyq monopolıstiń testi» rásimin;
baǵa belgileý men baǵalar serpinin taldaýdy, baǵalar ózgergen kezde suranys kóleminiń ózgerýin qamtıdy.
13. «Gıpotetıkalyq monopolıstiń testin» (taýar naryǵynyń taýar shekaralaryn anyqtaý úshin) ótkizgen kezde qaralatyn taýarǵa azǵana, biraq eleýli jáne uzaq ýaqyt (1 jyl jáne odan kóp) baǵanyń ósýi oryn alady dep boljanady. Zertteýdiń ýaqyt aralyǵy boıyna odan ári saqtalatyn, básekelestiktiń ózge de teń sharttarynda (bul rette ınflıasııanyń áseri alynyp tastalýy tıis) baǵanyń 5-10 paıyzǵa artýy osyndaı dep tanylady.
Kórsetilgen baǵanyń artýynyń nátıjesinde satyp alýshy (satyp alýshylar) qaralatyn taýardy basqa taýarlarmen almastyra ma (almastyrýǵa daıyn ba), sondaı-aq mundaı baǵany arttyrýdy satýshy (satýshylar) úshin paıdasyz etetin, satý kóleminiń tómendeýi bolyp jatyr ma (bolady ma) aıqyndalady.
Eger kórsetilgen sharttar oryndalsa, onda qaralatyn taýarǵa qasıetteri boıynsha neǵurlym jaqyn bolyp tabylatyn taýarlardy birin-biri almastyratyn taýarlar tobynyń quramyna engizý qajet.
Kórsetilgen rásim olarǵa baǵa satýshylar úshin paıda (satýshylar úshin jıyntyq paıda) shegerilmeı 5-10 paıyzǵa artýy (1 jyl jáne odan kóp) múmkin taýarlar toby anyqtalǵanǵa deıin júzege asyrylady. Mundaı topqa kiretin taýarlar birin-biri almastyratyn taýarlar dep tanylady.
«Gıpotetıkalyq monopolıstiń testin» ótkizgen kezde birin-biri almastyratyn taýarlar toby retinde satýshy (satýshylar) kórsetilgen baǵany arttyrýdy júzege asyra alatyn taýarlardyń eń kishi jıyntyǵyn qarastyrý qajet.
14. Taýar naryǵyndaǵy básekeles ortanyń jaı-kúıin perspektıvaly taldaý jáne baǵalaý júrgizgen kezde zerdeleý júrgizý kezinde qalyptasqan naryqtyq baǵalar qoldanylýy múmkin.
3. Taýar naryǵynyń shekaralaryn aıqyndaý
15. Taýar naryǵynyń shekaralary, eger ony osy aýmaqtan tysqary jerlerde satyp alý ekonomıkalyq, tehnologııalyq jáne basqa da sebepter boıynsha orynsyz bolsa, tutynýshylar taýardy nemese birin-biri almastyratyn taýardy satyp alatyn aýmaqty aıqyndaıdy.
Taýar naryǵynyń shekaralaryn aıqyndaý kórsetilgen ólshemderdiń biri nemese olardyń jıyntyǵy boıynsha júzege asyrylady.
Naryqtyń shekaralary mynadaı ólshemder:
1) osy aýmaqta taýardy satyp alý múmkindigi;
2) taýardyń qunyna qatysty alǵanda kóliktik shyǵyndardyń negizdiligi men ózin aqtaıtyndyǵy;
3) taýardy tasymaldaý kezinde onyń sapasyn, senimdiligi men basqa da tutynýshylyq qasıetterin saqtaýy;
4) taýarlardy satyp alý-satýǵa, ákelý men áketýge shekteýlerdiń (tyıym salýlardyń) bolmaýy;
5) onyń sheginde taýarlardy ótkizý, jetkizý júzege asyrylatyn aýmaqta básekelestikke teń jaǵdaılardyń bolýy boıynsha taýarlardy satyp alýdyń qoljetimdiligi eskerile otyryp, aıqyndalady.
Satyp alýshy (satyp alýshylar) taýardy satyp alatyn nemese satyp alýǵa ekonomıkalyq múmkindigi bar nemese odan tysqary jerlerde mundaı múmkindigi joq aýmaqtyń shekaralaryn aıqyndaý rásimi (budan ári – naryqtyń shekaralaryn aıqyndaý) mynalardy:
satyp alýshynyń (satyp alýshylardyń) ekonomıkalyq múmkindikterin shekteıtin, taýar aınalymynyń sharttaryn aıqyndaýdy;
qaralatyn taýar naryǵynyń shekaralaryna kiretin aýmaqty aıqyndaýdy qamtıdy.
16. Naryqtyń shekaralaryn aıqyndaý:
naryq sýbektisi jumys isteıtin óńir týraly;
qaralatyn taýar naryǵyndaǵy baǵa belgileý týraly nemese osy taýarǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵyndaǵy baǵa deńgeıindegi aıyrmashylyqtar týraly aqparattyń negizinde júrgiziledi.
17. Shekaralar taýar ótkizilýi múmkin bir nemese birneshe eldi mekenderdiń, bir nemese birneshe ákimshilik aýdandardyń, qalalardyń, respýblıkanyń bir nemese birneshe oblystarynyń, qalalarynyń aýmaǵyn, nemese Qazaqstan Respýblıkasynyń búkil aýmaǵyn qamtýy múmkin.
18. Satyp alýshynyń (satyp alýshylardyń) taýardy satyp alýynyń ekonomıkalyq múmkindikterin shekteıtin taýar aınalymynyń sharttaryn aıqyndaý kezinde mynalar eskeriledi:
1) taýardy tasymaldaý sharttaryna qoıylatyn talaptar (taýardyń tutynýshylyq qasıetterin saqtalýyn jáne ózge de talaptardy qamtamasyz etetin);
2) satyp alýshylardyń taýardy satyp alýynyń uıymdyq-kóliktik shemalary;
3) taýardyń satyp alýshyǵa nemese satyp alýshynyń taýarǵa jyljý múmkindigi;
4) qaralatyn taýardyń (qaralatyn taýardy satyp alýshynyń) jyljýy úshin kólik quraldarynyń bolýy, qoljetimdiligi jáne birin-biri almastyrýshylyǵy;
5) (tutynýshylyq qalaýdy qosa alǵanda) qaralatyn taýarǵa suranystyń óńirlik erekshelikteri.
19. Taýar naryǵynyń shekaralaryn aıqyndaý satyp alýshy taýardy nemese birin-biri almastyratyn taýardy satyp alýynyń ekonomıkalyq múmkindigine nemese ony osy aýmaqtan tysqary jerlerde ekonomıkalyq, tehnologııalyq, ákimshilik jáne basqa da sebepter boıynsha satyp alý múmkindiginiń bolmaýyna negizdeledi.
Eger qandaı da bir aýmaqtan (qandaı da bir aýmaqta ornalasqan satýshylardan) jetkiziletin taýardyń baǵasy qaralatyn taýar naryǵynyń aldyn ala aıqyndalǵan shekaralary sheginde satyp alýshyǵa (satyp alýshylarǵa) qoljetimdi taýardyń ortasha belgilengen baǵasynan 15 paıyzdan astam artyq bolsa, onda mundaı aýmaqtar (satýshylar) basqa taýar naryqtaryna jatqyzylýy tıis.
20. Taýar naryqtaryn baqylaý jáne nátıjeleriniń negizinde onyń shekaralary aıqyndalatyn ekonomıkalyq-statıstıkalyq esepteýler mynalardy:
«gıpotetıkalyq monopolıstiń testi» rásimin;
qaralatyn taýar naryǵynda (aldyn ala aıqyndalǵan shekaralarda) naqty jumys isteıtin naryq sýbektileriniń (satýshylardyń) satý aýdandaryn (satyp alýshylardyń ornalasqan jerin) taldaýdy;
satyp alýshynyń (satyp alýshylardyń) taýardy satyp alý aýdanynyń ózgerýi týraly nemese olardan taýar satyp alatyn satýshylar quramynyń ózgerýi týraly derekteriniń taldaýyn;
baǵa belgileý men baǵalar serpinin taldaýdy, qaralatyn taýarǵa baǵanyń ózgerýi kezinde suaranys kóleminiń ózgerýin qamtýy múmkin.
21. Shekaralardy aıqyndaý kezinde:
kórsetilgen baǵanyń artýy nátıjesinde satyp alýshy (satyp alýshylar) qaralatyn taýardy basqa da aýmaqtarda (basqa aýmaqtarda ornalasqan satýshylardan) satyp ala ma (satyp alýǵa daıyn ba);
mundaı baǵanyń artýyn satýshy (satýshylar) úshin paıdasyz etetin, satý kóleminiń tómendeýi boldy ma (bola ma) anyqtaý qajet.
Eger kórsetilgen talaptar oryndalsa, aýmaqqa jaqyn ornalasqandar qaralatyn taýar naryǵynyń shekaralarynyń quramyna engiziledi.
Kórsetilgen rásim olarǵa baǵa satýshy úshin paıda (satýshylar úshin jıyntyq paıda) shegerilmeı 5-10 paıyzǵa artýy múmkin aýmaq anyqtalǵanǵa deıin júzege asyrylady. Anyqtalǵan aýmaqtyń shekaralary qaralatyn taýar naryǵynyń shekaralary dep tanylady.
«Gıpotetıkalyq monopolıstiń testin» taýar naryǵynyń shekaralary esebinde júrgizgen kezde satýshy (satýshylar) kórsetilgen baǵany arttyrýdy júzege asyra alatyn eń kishi aýmaqtyń shekaralaryn qarastyrý kerek.
22. Tabıǵı monopolııalar sýbektileriniń qyzmetimen baılanysty qyzmetter salasynda taýar naryqtarynyń shekaralary naryq sýbektileriniń ınfraqurylymǵa qol jetkizý jáne ony paıdalaný múmkindikteri eskerile otyryp aıqyndalady.
4. Taýar naryǵyn zertteýdiń ýaqyt aralyǵyn aıqyndaý.
23. Taýar naryǵynyń taldanatyn kezeńin monopolııaǵa qarsy organnyń basshysy nemese onyń taýar naryqtaryna taldaý júrgizý máselelerine jetekshilik etetin orynbasary jáne (nemese) monopolııaǵa qarsy organnyń aýmaqtyq bólimshesiniń basshysy aıqyndaıdy.
24. Taýar naryǵyn zertteýdiń ýaqyt aralyǵy zertteý maqsatyna, taýar naryǵynyń erekshelikterine jáne aqparatqa qol jetkizýge baılanysty aıqyndalady.
25. Eger satyp alýshylar ýaqyttyń bir kezeńinde satyp alynatyn tutynýdaǵy taýardy ýaqyttyń basqa kezeńinde satyp alynatyn sol taýarmen almastyrmasa nemese almastyrýǵa daıyn bolmasa, onda ýaqyt aralyǵyn tańdaýda taýar naryǵy sıpattamasynyń osy tańdaýyn negizdeıtin, onyń ishinde:
1) jyl ishinde taýardy jetkizýdiń maýsymdylyǵy;
2) jyl ishinde taýar jetkizýdiń turaqtylyǵy;
3) eń joǵary jáne eń tómen suranys (onyń ishinde qysqa merzimdi) kezeńi, osy kezeńderde satýshylar sanynyń araqatynasy;
4) satýshylardyń túrli ýaqyt kezeńderinde ártúrli baǵa belgileý múmkindigi;
5) kelisimshart merzimderi;
6) taýardyń naryqta paıda bolý ýaqyty eskeriledi.
26. Taýar naryǵynyń barlyq sıpattamasy belgilengen bir ýaqyt aralyǵy sheginde aıqyndalady.
5. Taýar naryǵynda jumys isteıtin naryq sýbektileriniń quramyn aıqyndaý
27. Taýar naryǵynda jumys isteıtin naryq sýbektileriniń quramyna belgili bir ýaqyt aralyǵy sheginde onyń shekaralarynda qaralatyn taýardy ótkizetin barlyq naryq sýbektileri kiredi.
28. Taýar naryǵynda jumys isteıtin jáne tulǵalar tobyn quraıtyn naryq sýbektileri bir naryq sýbektisi retinde qarastyrylady.
29. Zertteýdiń ýaqyt aralyǵyn aıqyndaý kezinde alynǵan aqparattyń negizinde, naryqtyń taýar shekaralaryn jáne taýar naryǵynyń shekaralaryn aıqyndaý kezinde mynalardy:
1) tolyq ataýyn (uıymdyq-quqyqtyq nysanyn kórsete otyryp);
2) meken-jaıyn (turǵylyqty jerin);
3) tulǵalar tobyna jatatyndyǵyn;
4) osy taýardy satyp alýshylar nemese satý óńirlerin;
5) osy taýardy óz óndirisiniń bolýyn (bir mezgilde deldal uıymdar aıqyndalady);
6) osy taýardy nemese ony óndirý úshin qajetti taýarlardy satýshylar sáıkestendirýge múmkindik beretin derekter belgilenetin, qaralatyn taýar naryǵynda jumys isteıtin naryq sýbektileri aıqyndalady.
30. Sáıkestendirý derekteriniń bolmaýyna, (olardy belgileý múmkin bolmaǵan jaǵdaıda) úlesi taýar naryǵynyń jalpy kóleminiń 10%-nan aspaǵan jaǵdaıda jol beriledi.
31. Taýar naryǵynda jumys isteıtin naryq sýbektileriniń quramyn aıqyndaǵan kezde qaralatyn taýar naryǵynda jumys isteıtin satýshylardan taýar satyp alatyn satyp alýshylar tobynyń quramy (sany) naqtylanýy múmkin.
Eger taýar naryǵynda negizgi satyp alýshylardyń az toby (15-ten az) jumys istese, onda satyp alýshylardyń negizgi satýshylarmen bir tulǵalar tobyna kiretinin tekserý qajet.
6. Taýar naryǵynyń kólemi men taýar naryǵyndaǵy naryq sýbektileri úlesteriniń esebi
32. Taýar naryǵynyń kólemi taýardy nemese birin-biri almastyratyn taýarlardy ákelý men áketý kólemderin eskere otyryp, naryq sýbektileriniń taýardy nemese birin-biri almastyratyn taýarlardy naryq shekaralary sheginde zattaı nemese qundyq kórsetkishterde ótkizý somasy retinde aıqyndalady.
Naryq sýbektisi óz óniminiń bir bóligin óz muqtajyna paıdalanǵan jaǵdaıda, ótkizý kólemine taýar naryǵynda ótkiziletin kólem ǵana qosylady.
Naryq sýbektisiniń tıisti taýar naryǵyndaǵy úlesi naryq sýbektisiniń naryqtyń shekaralary sheginde taýardy nemese birin-biri almastyratyn taýarlardy ótkizý kóleminiń tıisti taýar naryǵynyń jalpy kólemine qatynasy retinde aıqyndalady.
Naryq sýbektileriniń úlesin anyqtaý olardyń ónim berý kóleminiń úlesi ónim berýdiń jalpy kóleminde keminde seksen bes paıyz sýbektilerdiń aqparaty bolǵan kezde múmkin bolady.
Naryq sýbektisiniń úlesin esepteý kezinde paıdalanylatyn kórsetkishter naryq kólemin esepteý kezindegi ólshem birlikterinde keltiriledi.
Tıisti taýar naryǵyn taldaý nátıjeleri boıynsha árbir jeke naryq sýbektisiniń úlesi 49, 50 - tarmaqtarda kórsetilgen jaǵdaılarda taýar naryǵynyń jalpy kóleminen on bes paıyzdan aspaýy tıis. Tıisti taýar naryǵyndaǵy tulǵalar tobynyń úlesi bir taýar naryǵynda jumys isteıtin tulǵalar tobyna qatysýshylardyń úlesteriniń somasy retinde aıqyndalady jáne birtutas naryq sýbektisiniń úlesi retinde qarastyrylady.
33. Naryq kólemderin aıqyndaý úshin satý kólemderiniń somasy mynadaı ádistermen aıqyndalýy múmkin:
1) qaralyp otyrǵan taýar naryǵynda jumys isteıtin naryq sýbektileriniń derekteri boıynsha naq sol taýardy (alyp satý) qaıta esepke alýǵa jol bermeı, satý kólemderiniń somasyn esepteý;
2) atalǵan satyp alýshylar boıynsha taýardy satyp alý kólemderiniń somasyn esepteý;
3) atalǵan aýmaqtan qaralyp otyrǵan taýardy áketý (eksporty) kólemderin shegergende jáne taýar óndirýshiler men taýarlardy ákelý men áketý kólemderin baqylaýshy organdardyń derekteri boıynsha atalǵan aýmaqqa qaralyp otyrǵan taýardy ákelý (ımporty) kólemderin qosa otyryp (taýardy óndirý jáne onyń qorlary kóleminiń úrdisinde qaralyp otyrǵan taýardy tutynýdy shegergende) qaralyp otyrǵan taýar naryǵynyń shekaralarynda taýardy óndirý kólemderiniń somasyn esepteý. Atalǵan ádisti Qazaqstan Respýblıkasynyń shekaralarynda taýar naryqtaryna taldaý júrgizgen jaǵdaıda qoldaný oryndy.
34. Qajet bolǵan jaǵdaıda, taýar naryǵynyń naqty kólemderinen tys monopolııaǵa qarsy organ taýar óndirýdiń josparlanǵan kólemderin, taýarlardy ákelýge jáne áketýge tyıymdardy esepke alyp, boljaý derekterin aıqyndaýy múmkin.
7. Taýar naryǵynda básekelestik ortanyń jaı-kúıin baǵalaý.
Taýar naryǵynda básekelestik ortanyń jaı-kúıin baǵalaý úshin mynadaı ádister qoldanylady:
35. Naryqtyń shoǵyrlaný deńgeıin aıqyndaý úshin mynalar paıdalanylady:
1) naryqtyń shoǵyrlaný koeffısıenti (CR). Barlyq ónim berýshilerdiń atalǵan taýar naryǵynda taýar ótkizýiniń (jetkizýiniń) jalpy kólemine iri ónim berýshilerdiń belgili bir sanymen taýardy ótkizý (jetkizý) kóleminiń paıyzdyq qatynasy retinde esepteledi.
Iri ónim berýshilerdiń úsh (CR - 3), tórt (CR - 4) shoǵyrlaný deńgeıin paıdalaný usynylady.
2) Gerfındal – Gırshman (NN) naryq shoǵyrlanýynyń ındeksi naryqta jumys isteıtin barlyq kásiporyndar úlesteriniń kvadrattar somasy retinde esepteledi jáne úlester nemese paıyzdarmen ólshenýi múmkin:
n
NNI = ∑ S2i x 100
i=1
Si – satý úlesi, ótkizýdiń jalpy kóleminde i – kásiporyn. N – naryqtaǵy sharýashylyq júrgizýshi sýbektilerdiń sany.
Shoǵyrlaný koeffısıentteriniń jáne Gerfındal-Grıshman ındeksteriniń mánderine sáıkes shoǵyrlaný dárejesi boıynsha naryqtyń úsh túri bólinedi:
Joǵary shoǵyrlanǵan naryq: 70% <CR-3 < 100% jaǵdaıda 2000 < NNI < 10 000, 80% <CR-4 < 100% jaǵdaıda 1800 < NNI < 10 000;
Ortasha shoǵyrlanǵan naryq: 45% <CR-3 < 70% jaǵdaıda 1000 < NNI < 2000, 45% <CR-4 < 80% jaǵdaıda 1000 < NNI < 1800;
Tómen shoǵyrlanǵan naryq:CR-3 < 45 % jaǵdaıda NNI < 1000, CR-4 < 45 % jaǵdaıda NNI < 1000.
Naryqtyq shoǵyrlaný kórsetkishteri naryqtyń monopolııalaný dárejesin, onda naryq sýbektileriniń qatysý birkelkiligin (nemese birkelki emestigin) aldyn ala baǵalaýǵa múmkindik beredi. Tıisti taýar naryǵynda ónimdi ár túrli aýqymda jetkizetin ónim berýshiler neǵurlym kóp bolǵan saıyn, atalǵan kórsetkishterdiń máni soǵurlym tómen bolady.
Naryqtyń naryqtyq shoǵyrlanýyn aıqyndaǵan kezde tıisti taýar naryǵynda «Básekelestik týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 7-babyna sáıkes tulǵalar tobyn anyqtaý boıynsha jumystar júrgiziledi.
36. Taýar baǵasy men ony óndirýdiń shekti shyǵasysy arasyndaǵy aıyrmany aıqyndaý qajet bolǵan jaǵdaıda Lerner koeffısıenti paıdalanylady. Taýar baǵasy men L=[P-MC]/P baǵasyna jatqyzylǵan ony óndirýdiń shekti shyǵasysy arasyndaǵy aıyrma retinde aıqyndalady.
R – taýardyń bosatý baǵasy; MS – taýar óndirýdiń shekti shyǵasysy.
Atalǵan kórsetkish monopolııa jaǵdaıynda resýrstardy tıimsiz ornalastyrýǵa baılanysty shekti shyǵyndardan baǵanyń aýytqyǵanyn kórsetedi. Kásiporynnyń ótkizý baǵasy básekelestik baǵadan neǵurlym kóp aýytqysa, soǵurlym Lerner koeffısıenti joǵary.
Bul koeffısıent saý básekelestik naryǵy úshin nólge teń (naryqtyq bılik joq); monopolıstik básekelestik naryǵy úshin 0,3 – 0,5 dıapazonynda tur; olıgopolııa naryǵy úshin kásiporyndar (olar neǵurlym az bolsa, soǵurlym Lerner koeffısıenti kóp bolady) sanyna qaraı 0,6 – 0,8 dıapazonynda tur; ústem kásiporyndarmen naryqtar úshin ol 0,8-0,9-ǵa jete alady, a monopolııa naryǵy úshin 1-ge jaqyndaıdy.
37. Taýar naryǵyna basqa óńirlerden satýshylardyń kirý múmkindigin aıqyndaǵan kezde óńiraralyq jáne halyqaralyq saýda-sattyq úshin naryqtyń ashyqtyq koeffısıenti qoldanylady.
Taýar naryǵyna basqa óńirlerden (nemese basqa elderden) satýshylardyń kirý múmkindigi naryqtyń shoǵyrlanýyn edáýir tómendetedi, naryqta jergilikti (otandyq) satýshylardyń alatyn úlesin qysqartady.
Kerisinshe, óńiraralyq (halyqaralyq) almasýǵa naryqtyń baıaý kirýi naryqta shoǵyrlanýdy kúsheıtedi jáne jergilikti (otandyq) satýshylardyń úlesin ulǵaıtady.
О́ńiraralyq jáne halyqaralyq saýda-sattyqqa qatysý úshin naryq ashyqtyǵynyń dárejesin, ımporttyń kirý dárejesin (IKD) naqty taýar naryǵynda ótkizýdiń (jetkizýdiń) jalpy kóleminde ımporttyq (ákelingen) ónimniń úlesi boıynsha baǵalaýǵa bolady:
SPI = I 100% = I 100%
P+I-E R
I – ımport kólemi;
P –ishki óndiris kólemi;
E – belgili bir ýaqyt ishinde atalǵan taýardyń eksport kólemi;
R –naqty taýar naryǵynda ótkizýdiń jalpy kólemi.
Bul kórsetkish otandyq óndirýshiler úshin qorǵanys sharalaryna baılanysty máselelerdi sheshken kezde qajet.
38. Sharýashylyq qyzmetiniń nátıjelerin taldaǵan kezde sharýashylyq júrgizý qyzmetteri nátıjeleriniń baǵasy qaralýy múmkin, olar:
1) qaralyp otyrǵan naryqta 35 paıyzdan astam úlesi bar naryq sýbektileri úshin kapıtaldy tartýdyń tabysy men shyǵasysy mólsheriniń ara-qatynasy;
2) qaralyp otyrǵan taýar naryǵyndaǵy baǵa serpini;
3) qaralyp otyrǵan naryq jáne suranys kóleminiń serpini (onyń ishinde taýar massasymen qamtamasyz etilmegen suranystyń jáne suranysty keńeıtý múmkindiginiń bolýy);
4) óńiraralyq jáne halyqaralyq saýda-sattyq úshin qaralyp otyrǵan naryqtyń ashyqtyǵy;
5) qaralyp otyrǵan taýar naryǵynda jańa satýshylardyń paıda bolý jıiligi;
6) qaralyp otyrǵan taýar naryǵynda jumys isteıtin naryq sýbektileriniń tehnıkalyq damý deńgeıi.
39. Qaralyp otyrǵan taýar naryqtaryndaǵy naryq sýbektileriniń minez-qulqyn taldaý sýbektilerdiń minez-qulqyn qamtıdy, onyń ishinde:
satýshylardyń ınnovasııalyq qyzmetin jáne marketıngtik strategııasyn ázirleý;
básekelesetin naryq sýbektileriniń bir-birine táýeldilik dárejesin anyqtaý;
satýshylardyń jekelegen satyp alýshylarǵa (satyp alýshylar tobyna) jeńildikter berý faktilerin belgileý;
taýar naryǵynda jumys isteıtin naryq sýbektileriniń kelisimderin anyqtaý.
8. Taýar naryǵyna kirý tosqaýyldaryn aıqyndaý
40. Taýar naryǵynda qyzmetti bastaýǵa naryq sýbektilerine kedergi keltiretin nemese qıyndyq týdyratyn jáne shekteıtin mán-jaılar nemese is-áreketterdi aıqyndaý rásimi mynalardy qamtıdy:
qaralyp otyrǵan taýar naryǵyna kirý tosqaýyldarynyń barlyǵyn (nemese joqtyǵyn) anyqtaý;
qaralyp otyrǵan taýar naryǵyna kirýdiń anyqtalǵan tosqaýyldaryn eńserýdi aıqyndaý.
41. Naryqqa kirýge tosqaýyldarǵa mynalar jatady:
1) ekonomıkalyq shekteý, onyń ishinde:
osy salymdardyń ózin-ózi aqtaý merzimderi uzaq bolǵanda edáýir bastapqy kúrdeli salymdardy júzege asyrý qajettiligi;
qaralyp otyrǵan naryqta jumys isteıtin naryq sýbektilerimen salystyrǵanda, áleýetti qatysýshylar úshin qarjylandyrýdy tartýdyń barynsha joǵary shyǵyndary;
qajetti resýrstarǵa jáne zııatkerlik menshik quqyqtaryna, aqparat alýǵa qoljetimdilikti alý shyǵyndary;
kóliktik shekteýler;
usynysy shektelgen jáne qaralyp otyrǵan naryqta jumys isteıtin naryq sýbektileriniń arasynda bólingen resýrstarǵa áleýetti qatysýshylardyń qoljetimdiliginiń bolmaýy;
naryq sýbektileri úshin óndiristiń mundaı kólemine qol jetkizgenge deıin ónim birligine barynsha joǵary shyǵyndarǵa baılanysty óndiristiń (óndiris aýqymynyń áseri) ekonomıkalyq aqtalǵan eń az kóleminiń bolýy;
naryqtyń áleýetti qatysýshylary aldynda, atap aıtqanda, taýar birligine shyǵyndar boıynsha jáne taýarǵa suranys boıynsha qaralyp otyrǵan naryqta jumys isteıtin naryq sýbektileriniń artyqshylyǵy;
2) memlekettik organdar engizgen ákimshilik shekteýler, onyń ishinde:
qyzmettiń jekelegen túrlerin lısenzııalaý sharty;
kvotalaý;
taýarlardy ákelýdi-áketýdi shekteý;
belgili bir suranysty mindetti qanaǵattandyrý, utqyr qýatty qoldaý, jumys oryndaryn jáne áleýmettik qurylymdardy saqtaý talaby;
jekelegen naryq sýbektilerine jeńildikter berý;
jer ýchaskelerin bólýge, óndiristik jáne ózge de úı-jaılar berýge kedergiler;
memlekettik muqtajdyq úshin taýar ónim berýshilerin konkýrstyq irikteý sharty;
ekologııalyq shekteýler, onyń ishinde óndiristik qýattardy jáne kólik ınfraqurylymy obektilerin salýǵa tyıym salý;
standarttar jáne sapaǵa qoıylatyn talaptar;
3) naryqqa kirý tosqaýyldaryn jasaýǵa baǵyttalǵan jumys istep turǵan taýar naryǵyndaǵy naryq sýbektileri minez-qulqynyń strategııasy, onyń ishinde:
monopolııalyq tómen baǵa belgileý;
josyqsyz básekelestik;
4) naryqta jumys isteıtinderdiń ishinde naryqqa kirýge tosqaýyl jasaýǵa ákeletin tike yqpaldasqan naryq sýbektileriniń bolýy:
naryqtyń basqa áleýetti qatysýshylarymen salystyrǵanda, tike yqpaldasqan naryq sýbektileriniń qatysýshylary úshin artyqshylyq týdyrady;
naryqtyń áleýetti qatysýshylaryn tike yqpaldasýǵa qatysý qajettiligin talap etedi, bul naryqqa kirý shyǵasysyn ulǵaıtady;
5) taýar naryǵyna kirýge basqa da shekteýler.
42. Qaralyp otyrǵan taýar naryǵynda básekelestikti shekteıtin belgilerge mynalar jatýy múmkin:
tike yqpaldasqan naryq sýbektileriniń eleýli úlesi;
zertteýdiń ýaqytsha aralyǵynyń ishinde tike yqpaldasqan bolyp tabylatyn naryq naryq sýbektileriniń úlesin tómendetý;
atalǵan taýardy óndirgende paıdalanatyn taýarlar aınalatyn nemese qaralyp otyrǵan taýar óziniń fızıkalyq ornalasý úrdisinde óndirýshiden tutynýshyǵa túsetin aralas naryqtardyń birinde qaralyp otyrǵan taýar naryǵynda jumys isteıtin tike yqpaldasqan sýbektilerdiń ústem jaǵdaıy;
naryq sýbektisi qaralyp otyrǵan naryqta (keıinnen nemese tómende turǵan) satýshy retinde shyǵatyn nemese satyp alýshy retinde shyǵýǵa ázir aldynda turǵan (joǵary turǵan) aralas taýar naryqtarynyń shoǵyrlanýynyń joǵary deńgeıi.
43. Taýar naryǵyna kirý tosqaýyldary:
áleýetti satýshylardyń, onyń ishinde aralas naryqtarda jumys isteıtinderdiń múmkinshilikteri, qaralyp otyrǵan naryqtyń qatysýshylary bolý turǵysynan;
qaralyp otyrǵan naryqta jumys isteıtin naryq sýbektileriniń múmkinshiligi, atalǵan taýardyń óndiristik qýatyn jáne ony satý kólemin keńeıtý turǵysynan taldanady.
44. Taýar naryǵyna kirý tosqaýyldaryn eńserý mundaı tosqaýyldardy eńserý merzimderiniń jáne onyń shyǵyndarynyń mólsheri negizinde baǵalanady.
Eger qaralyp otyrǵan taýar naryǵyna kirý tosqaýyldaryn eńserýge arnalǵan shyǵyndar atalǵan naryqqa kirmekshi bolǵan naryq sýbektisi alatyn (alýdy boljaıtyn) tabystarmen (artyqshylyqtarmen) ekonomıkalyq aqtalatyn bolsa, naryqqa kirý tosqaýyldary eńserilgen bolyp sanalady.
Naryq sýbektileri úshin qajetti qaralyp otyrǵan taýar naryǵyna kirý tosqaýyldaryn eńserýge arnalǵan merzimder men shyǵyndar, sondaı-aq qaralyp otyrǵan taýar naryǵyna kirý tosqaýyldarynyń eńserimdiligi naqty jáne áleýetti satýshylardyń nemese salalyq mamandardyń (sarapshylardyń) saýalnama júrgizýi arqyly baǵalanatyn bolady.
9. Naryqty taldaý boıynsha tujyrymdar
45. Júrgizilgen taldaý nátıjeleri boıynsha tujyrymdar mynadaı bólimderdi qamtıdy:
1) jalpy erejeler;
2) zertteýdiń ýaqytsha aralyǵy;
3) taýar naryǵynyń shekarasy;
4) qaralyp otyrǵan taýar naryǵynda jumys isteıtin naryq sýbektileriniń quramy;
5) naryqtyń kólemi jáne naryq sýbektileriniń úlesi;
6) naryq shoǵyrlanýynyń deńgeıi;
7) naryqqa kirý tosqaýyldary;
8) taýar naryǵynda básekelestiktiń jaı-kúıin baǵalaý;
9) qaralyp otyrǵan taýar naryǵynda básekelestikti damytý jónindegi usynymdar.
Júrgizilgen taldaý nátıjeleri boıynsha tujyrymdardy qorytyndyǵa taldaý júrgizýge jaýapty monopolııaǵa qarsy organnyń tıisti nemese aýmaqtyq bólimshesiniń basshysy qol qoıatyn joǵaryda kórsetilgen rette laýazymdy tulǵa qalyptastyrady.
Buıryq Qazaqstan Respýblıkasynyń Ádilet mınıstrliginde 2013 jylǵy 3 shildede Normatıvtik quqyqtyq kesimderdi memlekettik tirkeýdiń tizilimine № 8558 bolyp engizildi.
