О́TKEN JYLDAR ELESI

San myńdaǵan bozdaqtardyń ómirin qıyp, san myńdaǵan ot­ba­syna qaıǵy-qasiret ákelgen ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń tamyryna balta shabylǵanyna bıyl 65 jyl tolǵaly otyrǵany barshamyzǵa belgili. “Bári de maıdan úshin – bári de jeńis úshin” dep elde qalǵan barsha jurttyń tynymsyz eńbegi de jeńisti jaqyndatýǵa sep bolǵany sózsiz. Mamyrajaı tirlikte kún keship jatqan qarshadaı qaradoma­laq­­tar­dyń balalyq shaǵy osy alapat soǵys­qa dóp kelip eńbekke erte ara­­lasty. Buǵanasy qatpaǵan bal­ǵyndar tańnyń atysy men kúnniń batysy qara jumysta boldy. El basyna túsken osynaý náýbet soǵystyń zardabyn tart­paǵan otbasy joq shyǵar, sirá. Solardyń biri – bizdiń áýlet. Ýaqyt ótken saıyn sol kezderdiń elesi kóz al­dyńa sol kúıinde kele bere me qalaı? Ásirese, ol Uly Jeńis merekesi qarsańynda jıi oıǵa oralady. Endi sol jyldarǵa sheginis jasap kóreıin. Men burynǵy Aqmola, qazirgi Astana qalasynda týyp-óstim. Tarıhy ǵasyrdy quraǵan elorda­daǵy Jambyl Jabaev atyndaǵy № 4 mektepti bitirdim. Osy kez Rabıǵa Ǵumarova, Marııa Qarabekqyzy syndy ustazdardan tálim-tárbıe aldym. О́zderi kórkem, minezge baı, aıaýly jandardy álige deıin jadymnan shyǵarǵan emespin. Alańsyz bilimge boı aldyryp júrgen shýaqty kúnderdiń birinde: “Soǵys bastalypty!” degen sýyq sóz jetti. Soǵys týraly tarıhtan ǵana oqıtyn biz úshin osy bir sýyt habardy estigende balalyq bal dáýrenimiz ózimiz asyr sala oınap júrgen Esildiń sýymen birge aǵyp ketkendeı áserde boldyq. Úıge kel­sem, anam Dáýlet pen kórshi apalar jylap júr eken. Sonda ǵana soǵys­tyń ne ekenin túsingendeı boldym. ...Kóp keshikpeı ákemniń inisi Tóleýbaı aǵamdy qazirgi Astana temirjol vokzalynan maıdanǵa shyǵaryp saldyq. Vokzal mańy qoshtasýǵa jınalǵan qaraqurym halyq. Aǵamnyń artynda alty aılyq uly men jary qaldy. Ulyn sońǵy ret emirene ıiskep turyp aǵam jeńgeme: “Myna balany durys tárbıele”, – dep tapsyrǵan-dy. Amal neshik, Tóleýbaı aǵa sol ketkennen mol ketti, oralmady. Jeńgem kópke deıin bizben birge turdy. Keıin ata-anasy shaqyryp sonda turyp, bertinde uly da, ózi de dúnıe saldy. Tóleýbaı aǵany attandyrǵannan keıin kóp uzamaı anamnyń týǵan inisi Teken aǵa da soǵysqa ketti. Ony da eki balasy, áıeli jáne biz jylap shyǵaryp salǵan edik. Onda da jylap-syqtaǵan qara halyq. Biri baýyryn, endi biri ákesin jiberip degendeı... Áıteýir poıyz júrip ketkenshe shýlaǵan daýystar... Qatal taǵdyr naǵashyma da týǵan jer topyraǵyn buıyrtpady. Naǵashymnyń alǵash shaıqasqa kirer aldynda jazǵan myna bir óleń shýmaqtary hatpen kelgen edi. Týǵan soń ómir de bar, ólim de bar, Zat emes, bul ekeýi satyp alar. Turmystyń qaı jaǵynda júrseńdaǵy, Jazmyshta osy ekeýiniń biri bolar. Hosh bolyp tur ata-ana kóriskenshe, Kezdesip, sálemimdi beriskenshe. Belgisiz qaı araǵa toqtaıtynym, Júrmiz biz Batys jaqtyń jerlerinde. Májira tete ósken jeńgetaıym, Boldyń ba, amandyqta qalaı jaıyń. Oıynmen túlep ósip júrsińder me? Raýza, Sovet, Sábıt, Baǵataıym. Osy hatty oqyǵanda úıimizde kóńili bosamaǵan jan qalmady. Maǵan jattatyp qaıta-qaıta aıtqyzatyn edi marqum ájem. ...Ákem Ákpar eńbek armııasyna alynyp, odan 1944 jyly basynan aýyryp elge oraldy. Alaıda aýrýy jıi meńdeı berdi... Uly Otan soǵysy jyldarynda Aqmolaǵa Ýkraına jerinen 165 kisisi­men № 317-áskerı zaýyt kó­ship kelip, soǵysqa kerekti qural­dar jasady. Zaýyt dırektory N.A.Mýravev degen azamatqa óti­nish jazyp, oqýshy bolyp jumysqa turdym. Bir kılo nandy tizimmen beredi. Ishinde úlken peshi bar seh temir­lerdi balqytyp, detal qa­lyp­taıdy eken. Men soǵys bit­kenshe osy zaýytta jumys jasadym. Halyqtyń kópten kútken: “Soǵys bitti!” degen sózin alǵash esti­gendegi júrek tolǵanysyn til­men jetkize almaspyn. Se­nerimdi, ne senbesimdi bilmeı ań-tań kúıde qalyppyn. Bári de qýanyshtyń áseri ǵoı. Sodan mıtıng bolyp jat­qan jerge baryp, jeńistiń kel­genin tolyq sezindik. Sol kúngi eldiń qýanyshynda shek bolǵan joq. Soǵysta qaıtys bolǵan týystar da esten shyǵarylmady. Bes jylǵa jýyq bolǵan alapat elge óz aýyr­lyq izin tastap ketti emes pe? Ol kezde beınet jasaǵan azamat­tardyń keıbiri áli kúnge deıin óz baǵasyn ala almaı keledi. Osy jaǵy meni sál qynjyltady. Soǵys bir jaǵynan balalyq shaǵymyzdyń shattyqqa toly kúnderin azaıtsa, bir jaǵynan eń­bek­ke shyńdady. Sol eńbektiń arqasynda birshama jetistikke jettim dep oılaımyn. Joldasym Sálken Túgelbaev Uly Otan soǵysyna bastan-aıaq qatysqan maıdanger. Ereımen jeriniń týmasy. 1939 jyly Aqmola qalasynan mindetti áskerge aly­nyp, soǵys bastalysymen sol ala­pat­qa kirgen. Fın, Japon soǵys­tarynan keıin elge 1947 jyly oraldy. Ekinshi toptaǵy múgedek edi. Maıdandas dostarymen kezdese qalsa, sol kezderi bastarynan keshken azapqa toly jyldaryn kózderine jas ala eske túsiretin-di. Soǵys ataýlyny urpaqtarymyz kórmese eken dep tileıtin. Qazir qarap otyryp, búgingi kúnge tek shúkirshilik aıtýdan bir sátke de jalyqpaımyn. Keıde Ereımen elinen kelip, kir jýyp, kindik kesken, oqyp alǵash eńbek jolymdy bastaǵan Astananyń janyp turǵan samaladaı shamdary, onyń jarqyn bolashaǵyn kóz al­dyma elestet­kendeı. Esildiń boıy­na ornatylǵan Kenesary babanyń eskertkishi de óte oryndy qoıylǵan dep oılaımyn. Elimizdiń bolashaǵy úshin jar qulaǵy jastyqqa tımeı eńbek etip júrgen azamattarymyzǵa tek alǵystan basqa aıtarym joq. Búginde nemere-shóbere súıip otyrǵan baqytty áje men otandas­taryma Uly Jeńis merekesi qar­sańynda tek jaqsy tilekter tileımin. Sábılerdiń shat kúlkisi tıylmaı, balalyq shaqtyń bal dámin tatsyn degen analyq aq batamdy aıtqym keledi. *1939 jyl. Mindetti ásker. Birinshi qatardan oń jaqtan úshinshi jatqan Sálken Túgelbaev. Ortada Mıhaıl Hromov. Komandıri joldastarymen. Qusnı ÁBDIRAHMANOVA. Aqmola oblysy, Ereımentaý qalasy.