Qoǵam • 22 Qyrkúıek, 2020

Aǵash ósirý aqshamen ólshenbeıdi

83 ret kórsetildi

Sońǵy jyldary qalaǵa jáne aýdan ortalyqtaryna egilgen kóshetterdiń qýrap ketýi qalypty qubylysqa aınaldy. Máselen, osydan eki jyl buryn qalanyń áýejaı aımaǵyna baratyn joldyń boıyna, qoqys polıgony aýmaǵyna, tipti ortalyq kóshelerge egilgen jas kóshetter jyl ótpeı qýrap ketkendikten, qazir olardyń orny ashyq dalaǵa aınaldy.

Jeri sazdy, tehnıkalyq sý­dy paıdalaný júıesi joq Aq­tóbe qalasynda qaraǵash pen úıeńki ǵana ósedi degen ne­­giz­siz ýájder de aıtyla bas­­­­tady. Jasyl jelekti tú­gen­­­­­deýge jergilikti belsen­di­ler ara­lasyp, egilgen aǵash­tar­­­dyń shyqpaı qalý sebebi su­­ra­la bastaǵanda, jaýapty me­­ke­me­ler kóshetter jer­sin­be­gen­­dikten, aptap ysty­q­ta der ke­zinde sýarylma­ǵan­dyq­tan qýrap ketti dep esep berdi. Kó­g­al­­dandyrý ju­mys­­­tary­nyń ba­sy-qasynda áýel­bastan or­man­­shylar men tájirıbeli baǵ­ban­dar aralas­qan kezde, qala jasyl jelekke oranyp shy­ǵa ke­letin edi. Onyń ústine, qazir­gi kezde bar jelekti aman saq­tap qalýdyń ózi úlken sharýa­ǵa aınalǵanyn aıta ketý de kerek.

Aqtóbe qalasynyń ákim­digi kelesi jyldan bastap qa­la­daǵy barlyq jasyl jelek túrlerin túgendeý maq­satynda ár aǵashtyń tól­qu­jatyn jasap, san­­dyq júıege kóshirý jumys­­taryn bas­tap ketti. Aǵashtardy saq­­tap qalý joldaryn Oıyl, Temir, Aqtóbe orman sha­­rýashylyǵy mekeme­­le­rin bas­qarǵan, Barqyn qum­­­darynda qaraǵaı ósirip, Temir aýdanynyń Tolǵanaı de­gen jerinde alma baǵyn jaı­­qaltqan 80 jastaǵy tá­ji­rı­beli ormanshy Káren Aıjaryqovtan suraǵanbyz.

Aǵash, butalardyń túr-túrin jatqa biletin ormanshy qazirgi kógaldandyrý ju­mys­taryna asa rıza emes. Ol 5 mılıon teńgege 10 aýrý­hana, 10 balabaqsha men 10 mek­teptiń jan-jaǵyn jasyl je­lekke bólep qoıýǵa bolady deı­di. Jergilikti klımatqa tózim­di aǵashtardy ósirý jol­daryn jaqsy biletin baǵban­nyń sharbaǵynda aǵash pen butanyń 40-qa jýyq túri ósip tur eken. Onyń bárin ózi men nemereleri baptaıdy. Qyzyl búrgen, moıyl, arsha, qaraǵaı, al­murt, alma, jabaıy alma, syrǵa tal, sheten, dolana, jyń­­ǵyl, katalpa, qara úıeń­ki, terektiń «Nevskıı» túri, aı­lant (qytaı shaǵany) bir-birine uqsamaıdy.

 Tájirıbeli ormanshynyń aıtýynsha, topyraq aǵash egil­mesten úsh jyl buryn d­aıyndalýy kerek. Birinshi jyl tegis jyrtylyp, eshbir aram­­shóp óspeıtindeı tazar­tylyp, aǵash qurttary ju­myrt­qalaryn anyqtaý úshin topyraqtan synama alyna­dy. Ekinshi jyly kóshet otyr­ǵyzylatyn uıashyqtar 20 sm etip qazylyp, kelesi jyly odan ári tereńdetile bere­di. «Kóbine uzyndyǵy bir metr­­den asqan aǵashtar jer­sin­­beıdi, óıtkeni, ósip tur­ǵan jerinde qazylǵan kezde negizgi tamyryna za­qym kel­gendikten, jańa orynda qýrap ketedi. Al janama tamyrlary kóp jas kóshetter basqa jerge tez jersinedi. Sol úshin jyl saıyn otyrǵyzýǵa arnalǵan kó­shet­terdiń ornyn aýystyryp turý kerek. Úsh jyl bo­ıy bir jerde ósken jas taldy bas­qa jaqqa aýystyrǵanda shyqpaı qalady».

Qala kóshelerinde jas qara­­ǵaı, shyrshalardyń óte baıaý ósip, japyraqtarynyń búri­­sip, sarǵaıyp turǵanyn ań­ǵa­rýǵa bolady. Olar ári al­shaq otyr­ǵyzylǵan. Bul du­rys emes, óıtkeni jas qyl­qan ja­­py­raqtylar kóleńkeni ári ty­­ǵyz egilgen aǵashtardyń ara­­­syn­­da óskendi unatady. Bes jyl­ǵa deıin óte baıaý óse­di de, sodan keıin ǵana bas­qa aǵash­­­­tar­dy basyp ozýǵa ty­ry­sa­­­tyn ereksheligi bar. Kún­ge ta­­las ósedi. Qazirgi aǵash ósi­rý­­­sh­iler qaraǵaı men shyr­sha­nyń, tut aǵashtarynyń osy ere­k­­sheligin bilmeıdi. Kó­shet­­­­ter­­­diń arasy óte alshaq etip otyr­­­ǵ­yzylǵandyqtan sha­qy­­raı­­ǵan kúnniń sáýlesi tike tús­­kendikten sarǵaıyp ketip jatady.

Káren aǵaıdyń aıtýynsha, jas terekterdi jazda qan­­dy­ryp úsh ret sýarsa da jet­ki­lik­ti bolady. Máse­len, terek­tiń «Nevskıı» túri sýyq­­­­qa óte tózimdi, topy­raq­qa jaq­­­­sy jer­sinedi. Úsh jyl­dan ke­ıin «Nevskıı» te­rek­tiń tamy­ry 20 metr te­reń­dik­ten sý­dy ózi sińiredi. Ne­gi­zi­­nen, jaq­sy ta­myr­lanyp ket­­ken qara­ǵaı da sýdy onsha qajet etpeıdi.

Sondaı-aq qoqys polıgony aýmaǵyna jyńǵyldy qap­tatyp egip tastaýǵa bolady, shań ustaıdy, aýany tazar­tady. Qunarsyz, tasty, tuz­dy topyraqqa, munaı qal­dy­ǵy tógilgen aýmaqqa aılant­­ty (qytaı shaǵanyn) egip tas­tasa, ol topyraqtaǵy zııan­dy zat­tardy boıyna sińi­rip alady. Alaıda ony tasjoldyń boıy­na ekpeý kerek. О́ıtkeni osy aǵashtyń tez ósetin qýatty tamyrlary jol jamylǵy­syn ne ǵımarattyń irgetasyn kóterip tastaıtyny bar.

Aýrýhanalardyń jan-jaǵy­­na, ásirese týberkýlez aýrý­ha­nasynyń aınalasyna qaraǵaı men ar­sha­ny kóptep egip tastaý kerek dep esepteıdi Káren aǵaı. Bul aǵashtardyń aýany ottegi­men baıytatyny bel­gili. Tut aǵashy da sýyqqa tózim­di, erek­she kútimdi qajet et­peı­di. Son­daı-aq mektepter men ba­la­­baq­­shanyń aınalasyna kúzde gúl­deıtin dolana, she­ten, mo­ıyl, súmbil terek, qyzyl búr­gen­di egip tastasa, oqý­shylar qyr­kúıekte sabaq­qa oralǵanda mekteptiń aınalasy jaınap turady, deıdi.

Qala men aýyldardyń aı­na­lasyn kógaldandyrý ju­mys­­taryna tájirıbeli or­man­­­shy Káren Aıjaryqov­tyń keńesterin nege paıdalanbaıtynyn bile almadyq.

 

AQTО́BE

 

Sońǵy jańalyqtar

Petr Iаn úzdikter qataryna endi

Jekpe-jek • Búgin, 16:05

Erteń Qazaqstan quramasy Beıjińge attanady

Qysqy sport • Búgin, 11:15

Uqsas jańalyqtar