Munyń mán-jaıy jýrnalıstik issapar barysynda ashyldy
Bıylǵy jyldyń 11 qazany kúni ótkizilgen Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Elbasy «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy aıasynda nesıelerdiń paıyzdyq mólsherlemelerin sýbsıdııalaý jumystary Batys Qazaqstan oblysynda baıaý júrip jatqanyn synǵa aldy. Nege baıaý júredi? Munyń arǵy astarynda ne syr bar? Biz osy saýaldardyń arajigin ajyratý maqsatynda jýrnalıstik zertteýler júrgizgen edik. Onyń barysynda, tutastaı alǵanda, atalǵan baǵdarlama Oral qalasynda jáne oblys ortalyǵyna irgeles Zelenov, Terekti aýdandarynda, kenshiler qalasy Aqsaıda birshama oń jolǵa qoıylǵanyna kóz jetkizdik.
Munyń mán-jaıy jýrnalıstik issapar barysynda ashyldy
Bıylǵy jyldyń 11 qazany kúni ótkizilgen Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Elbasy «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy aıasynda nesıelerdiń paıyzdyq mólsherlemelerin sýbsıdııalaý jumystary Batys Qazaqstan oblysynda baıaý júrip jatqanyn synǵa aldy. Nege baıaý júredi? Munyń arǵy astarynda ne syr bar? Biz osy saýaldardyń arajigin ajyratý maqsatynda jýrnalıstik zertteýler júrgizgen edik. Onyń barysynda, tutastaı alǵanda, atalǵan baǵdarlama Oral qalasynda jáne oblys ortalyǵyna irgeles Zelenov, Terekti aýdandarynda, kenshiler qalasy Aqsaıda birshama oń jolǵa qoıylǵanyna kóz jetkizdik.
Munyń sebebi «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasyna qatysýǵa nıet bildirýshiler ınfraqurylymy birshama jaqsy damyǵan, tasymal, jol shyǵyndaryn qajet etpeıtin, birinshiden, ózderi úshin tıimdi de yńǵaıly oblys ortalyǵy mańaıyn tańdap, attaı qalap alatynynda deýge bolady. Tipti, bul úshin jergilikti atqarýshy organ jetekshileriniń kásipkerlerge qandaı da bir túsinik jumystaryn júrgizýiniń de qajeti bolmaı qalǵanǵa uqsaıdy. Buǵan óńirdiń dál osy bóliginde kásipkerler sany tabıǵı túrde 8 paıyzǵa ósýi de mysal bola alady.
Buǵan kerisinshe, oblystyń Bókeı ordasy, Qaratóbe, Jańaqala jáne Jánibek aýdandarynda bul qyzmetke oraı birde-bir joba júzege asyrylmaǵan bolyp shyqty. Tipti, oblys ortalyǵynan aıta qalarlyqtaı qashyq emes Aqjaıyq aýdanyndaǵy istiń jaı-kúıi de kóńil kónshite bermeıdi. Mine, qarama-qaıshylyq qaıda? Muny qalaı retteýge, aradaǵy tepe-teńdik pen arasalmaqty bir-birine qalaısha jaqyndatýǵa bolady? Osyndaı basy ashyq saýaldardyń arǵy astaryna tereńirek úńilý úshin keshegi túni Aqjaıyq jáne shalǵaıdaǵy Jańaqala aýdanyna shuǵyl attanyp kettik. Biz munda el ishindegi kásipkerlermen kezdesip baǵdarlamany iske asyrýdaǵy irkilister men kedergiler jóninde oı-pikir almastyq.
Osydan uqqanymyz ben kóńilge túıgenimiz «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasynyń ekiniń biri qalpaqpen soǵyp, uryp ala qoıatyn op-ońaı joba emestigi. Bul, birinshiden, eksporttyq ónimder óndirýge baǵyttalǵan, sondyqtan da joǵary tehnologııalarǵa arqa súıeıtin, sonymen bir mezgilde, ózindik quny tómen taýarlar shyǵara alatyn joba bolýy qajet. Buǵan bel býǵan kásipkerdiń ekinshi deńgeıdegi bankterden alatyn nesıesiniń ústindegi ósimi 14 paıyzdy quraıdy. Osy paıyzdyq mólsherlemeniń 7 paıyzy memleket esebinen tólense, qalǵan 7 paıyzyn baǵdarlamaǵa qatysýshynyń ózi tóleıdi.
– Bul, sóz joq, memleket tarapynan kórsetilip otyrǵan óte jaqsy jeńildik. Alaıda, atalǵan bankter aýyldaǵy aǵaıynǵa 25 paıyzdyq kepildik kólemin belgilegen. Muny tabý ońaı emes. Olar usaq-túıekti kepilge ala bermeıdi. Baǵdarlamaǵa qatysýshynyń oǵan tóleıtin óz qarajaty 15 paıyz mólsherinde. Bul shaǵyn joba emes, onyń quny 3 mıllıard teńgege deıin barady. Iаǵnı, munyń ózi 1 mıllıardqa shaqqanda 150 mıllıon teńgege deıin jetedi degen sóz. Qysqasy, ekinshi deńgeıdegi bankter tarapynan nesıe alýda birshama kedergilerge kezdesip júrmiz,– deıdi Aqjaıyq aýdanyndaǵy «Nur-Ǵasyr» JShS-niń jetekshisi Nurlan Salıhov.
Taǵy bir kózimiz jetken jaıt – atalǵan aımaqtarda baǵdarlamaǵa qatysty jobalar júzege aspaǵanymen, osy sheńberde tıisti usynystar múldem bolmady desek, shyndyqqa qııanat. Aıtalyq, Aqjaıyq aýdanynda qant zaýytynyń jáne Jańaqala aýdanynda taýyq ósirý fabrıkasynyń jobalaryn qolǵa alǵandar uzaq ýaqyt boıy sergeldeńge tap bolǵan. Munyń bir sebebi – ekinshi deńgeıdegi bankter aýyldaǵy iri jobalarǵa nesıe berýge kelisim bermegen. Muny kásipker Samat Jumaǵalıev aıaǵyna deıin jetkize almaǵan qant zaýyty jobasyna qatysty aıtýǵa bolady. Al taýyq ósirýge nıet etken Mereke Imashev grant ala almaǵan. Oǵan qol jetkize almaý sebebi – arnaýly komıssııanyń qatań talaby men súzgisi kórinedi. Onyń ústine Jańaqala sekildi shalǵaı aýdanda taýyq ósirýdiń birqatar qıyndyqtary men ıirimderi bar ekendigi, túptep kelgende, munyń tıimsizdigi jóninde áńgimeler de aldan shyqqan.
Uzyn sózdiń qysqasy «Bıznestiń jol kartasy-2020» sekildi ıkemdi baǵdarlamany iske asyrý úshin de ıkemdi is-qımyldar qolǵa alynýy qajet emes pe? Eger oǵan qatysýǵa nıet bildirýshiler oblystyq qurylymdarǵa qujattaryn ótkizýde tóreshildik kedergilerge tap bolyp jatsa, sóıtip, altyn ýaqyttaryn zaıa ketirse, buǵan kelisý qıyn-aq. Mysaly, Jańaqala aýdanyndaǵy «Nur-Tem» JShS-niń jetekshisi Temirǵalı Nurmuqaev osyndaı sátsizdikterden keıin Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine qarasty qarjylyq ınstıtýttardyń kómegine súıenýge májbúr bolypty. Árıne, bul ekeýinen usynylatyn nesıeniń paıyzdyq mólsherlemeleri bir-birimen qaraılas. Tek bul arada «QazAgroQarjy» júıesi mamandarynyń nesıe alýshyǵa neǵurlym ońtaıly túrde kelgenin aıtý paryz. Endeshe, osyndaı úrdis pen qasıet «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasyn iske asyrýshylarǵa da sińisti bolǵanyn qalar edik.
Jýrnalıstik issapar kezinde shalǵaı aýdandarda ártúrli deńgeıdegi menshik ıeleri qolǵa alǵan jol, jaryq, sý júıeleri sekildi ınfraqurylymdardy tartý isinde de birqatar kedergiler kezdesip otyrǵanyna kýá boldyq. Shyntýaıtyna kelgende, bul – kez kelgen aýyldaǵy kásipkerdiń oń jambasyna dóp keletin tıimdi de yńǵaıly ári qoljetimdi joba. Buǵan aıta qalarlyqtaı kóp qarajattyń da qajeti shamaly. О́ıtkeni, onyń óteýi memleket qarajaty esebinen júrgiziledi.
Alaıda, aýyl kásipkerleri mundaı sıpattaǵy ózderi jasaǵan bıznes-josparlary men basqa da qajetti qujattaryn tıisti oryndarǵa ótkizý úshin tabandarynan tozady. Birinshiden, oǵan baǵalatý jumystaryn júrgizý kóp ýaqyt alatyn kórinedi. Muny tıisti lısenzııalary bar tulǵalar men jekemenshik kompanııalar atqaratyndyqtan, olardyń suraıtyn baǵalary qatardaǵy aýyl kásipkerleri úshin ylǵı da qoljetimdi bola bermeıdi eken. Iаǵnı, tıisti mólsherden eki ese múlik talap etiledi. Sóıtip, ınfraqurylymdyq sıpattaǵy jobalardyń iske asý merzimi kesheýildeı beredi. Osyndaı bir jaǵdaı jóninde Jańaqala aýdanyndaǵy «Naýryz» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Naýryz Bekmashev aıtyp berdi. Onyń jaryq tartý jónindegi bıznes-jospary joǵarydaǵydaı sebeptermen kelesi jylǵa qalypty.
Jýrnalıstik saraptamalar men taldaýlar respýblıkanyń shalǵaı aýdandarynda atalǵan baǵdarlamalarǵa qatysýǵa ekiniń biri táýekel ete bermeıtinin kórsetedi. Sondaı-aq, búginde qalada óz bıznesin tym jaqsy jolǵa qoıa bilgen isker azamattardyń aýylǵa bet burý úrdisi de baıqalmaı keledi. «Onyń basty sebebi – aýdandardyń qashyqtyǵy, eki aradaǵy joldyń nasharlyǵy, sondaı-aq, tıimdilik pen paıda berýge jetekteı alatyn ózge de ınfraqurylymdardyń jetkiliksizdigi bolyp otyr. Mundaı jaǵdaıda biz bıznestik nysandardy baqylaý múmkindigin de azaıtyp alamyz. Úlken jobanyń qaıtarymy men ótemi bolatynyna kózimiz anyq jetse, shalǵaı óńirlerge barýǵa da bolar edi. Buǵan tolyqtaı kepildikti kóre almaı júrmiz», – deıdi bizben áńgimesinde Oral qalasy men onyń tóńireginde «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasyna qatysyp júrgender.
Oraldyq kásipkerlerdiń osylaısha «saýysqannan saq minez» tanytýlaryn bir esepten túsinýge de bolatyn sekildi. Qalaı degende de, shalǵaı aýdandar men oblys ortalyǵynda bıznesti órkendetý úshin jasalǵan múmkindik birdeı emes ekeni aıan. Munyń ózi aldaǵy kezde aýyldaǵy ınfraqurylymdyq júıelerdi jaqsartý jóninde túbegeıli sharalar belgileý qajettigin kórsetedi. Sondaı-aq, ekinshi deńgeıdegi bankterdiń aýyldaǵy qarapaıym kásipkerlerdiń múmkindigine qaraı beıimdele almaı jatqany da alańdatady. Múmkin, olardyń qyzmetine jańasha kózqaras qajet shyǵar.
Belgilengen baǵdarlama aıasynda paıyzdyq mólsherlemelerdi sýbsıdııalaýǵa qatysty jan-jaqty túsinik jumystaryn júrgizý – búgingi kúnniń basty talaptarynyń biri. Árıne, Oral óńirinde mundaı is múldem qolǵa alynbaı otyr dep aıta almaımyz. Aıtalyq, issapar kezinde Aqjaıyq jáne Jańaqala aýdandarynda Elbasy synynan keıin dál osy máselege qatysty salalyq semınarlar ótkizilgenine kýá boldyq. Sondaı-aq, máseleniń mán-jaıyn túsindirý úshin Batys Qazaqstan oblysynyń kásipkerlik jáne ónerkásip basqarmasy basshylary men mamandary tarapynan aýdanaralyq basqosýlar ótkizý sharalary da belgilenip otyr eken.
Bizde bir shyndyqpen úılesim taba bermeıtin teris ádet bar. Qoǵamdyq-óndiristik ómirde belgili bir kemshilikter oryn alsa, oǵan aımaq, oblys basshylaryn kinálaýǵa ázir turamyz. Ras, olardyń tarapynan isti múltiksiz júrgizý úshin talap qatań qoıylýǵa tıis. Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Nurlan Noǵaev «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasyn iske asyrýǵa qatysty Elbasy aıtqan syn-eskertpelerge oraı aktıv jınalysyn ótkizip, sala jáne aýdan basshylaryna buǵan deıin oryn alǵan ústirttik pen olqylyqty shuǵyl joıý jóninde tapsyrma berdi. Bul arada kásipkerlik pen bıznesti qorǵaý men qoldaýdyń bir kilti oblys ákiminiń bıznes pen kásipkerlik nysandar qyzmetin qadaǵalaıtyn orynbasarynyń qolynda ekenin de aıta ketken jón.
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev qazan aıynyń úshinshi onkúndiginde Batys Qazaqstan oblysyna sapary kezinde oblys ákiminiń osyndaı salalyq orynbasary Marat Kárimovti ornynan turǵyzyp, istiń jaı-kúıin suraǵanda ol durys, dál jaýap bere almaı qaldy. Sondyqtan, bul orynbasar aldaǵy kezde ózi tikeleı baqylaıtyn «Bıznestiń jol kartasy-2020» sekildi baǵdarlamany oıdaǵydaı iske asyrý úshin joǵary kásibılik pen biliktilik kórsete bilýi qajet dep sanaımyz. Sondaı-aq, atalǵan jobalardyń júıeli júrgizilýi joǵaryda atalǵan basqarma basshysy Aslan Jaqypovtyń qyzmetine de úlken syn.
Shıyryp aıtqanda, óńirdi shıratatyn sharýa barshylyq. Eń bastysy – buǵan nıet te, múmkindik te bar. Etekten tartýǵa ıtermeleıtin obektıvti jáne sýbektıvti turǵydaǵy sebepter de joq emes. Munyń birqataryn joǵaryda aıtyp óttik. Elbasynyń paıymdy da parasatty synynan keıin óńirde «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasynyń ekinshi tynysy ashylsa ıgi.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan».
Batys Qazaqstan oblysy.
