Sebebi belgili, saldary qandaı bolmaq?
Qoınaýy tabıǵı baılyqqa, ásirese, «qara altynǵa» toly Qazaqstanda janarmaı baǵasynyń qymbattaýy aqylǵa syıymsyzdaý kórinedi. Biraq dál qazir janarmaı baǵasynyń kóterilgenine kýá bolǵan soń, buǵan qalaı senbessiń? Al baǵanyń kóterilý astaryna úńilgende, munyń birneshe sebebine toqtalýǵa bolady.
Aldymen, buǵan álemdik naryqta «Brent» markaly munaı baǵasynyń qymbattaýy áser etkendigin alǵa tartýshylar kóp. Árıne, naryqtyń aty – naryq, álemde munaı baǵasy birde ósip tursa, endi birde kúrt tómendep, san qubylyp turady.
Máselen, bıylǵy tamyzda «Brent» markaly munaıdyń barreli 109 dollardy qurasa, qyrkúıekte bul baǵa 113,86 dollarǵa bir-aq sekirdi.
Sebebi belgili, saldary qandaı bolmaq?
Qoınaýy tabıǵı baılyqqa, ásirese, «qara altynǵa» toly Qazaqstanda janarmaı baǵasynyń qymbattaýy aqylǵa syıymsyzdaý kórinedi. Biraq dál qazir janarmaı baǵasynyń kóterilgenine kýá bolǵan soń, buǵan qalaı senbessiń? Al baǵanyń kóterilý astaryna úńilgende, munyń birneshe sebebine toqtalýǵa bolady.
Aldymen, buǵan álemdik naryqta «Brent» markaly munaı baǵasynyń qymbattaýy áser etkendigin alǵa tartýshylar kóp. Árıne, naryqtyń aty – naryq, álemde munaı baǵasy birde ósip tursa, endi birde kúrt tómendep, san qubylyp turady.
Máselen, bıylǵy tamyzda «Brent» markaly munaıdyń barreli 109 dollardy qurasa, qyrkúıekte bul baǵa 113,86 dollarǵa bir-aq sekirdi. Munaı barreliniń álemdegi osy baǵamy Qazaqstannyń ishki naryǵyndaǵy janarmaı baǵasynyń qymbattaýyna basty sebeptiń birine aınaldy. Osyǵan oraı, Tabıǵı monopolııalardy retteý agenttigi tóraǵasynyń orynbasary Amanjol Alpysbaev «AI-92 men AI-93 benzıniniń baǵasy 110 teńgeden 117 teńgege deıin ósedi» dep málim etip edi.
Bizdegi janarmaı qunynyń qymbattaýynyń jáne bir sebebin Munaı jáne gaz mınıstri Uzaqbaı Qarabalın aıtqan edi. «Qazaqstan Reseıden joǵary oktandy benzındi belgili mólsherde udaıy ımporttap otyratyny belgili. Sebebi, bizdegi zaýyttar ishki naryqty benzınniń mundaı túrlerimen qamtamasyz ete almaıdy. Omby, Ýfadaǵy iri zaýyttarǵa jóndeý jumystary josparlanýda. Osyǵan oraı, Reseıden ákelinetin mundaı ónimderdiń mólsheri azaıady. Bul ýaqytsha qubylys, bul jaıt Qazaqstandaǵy benzın baǵasyna áser etetin bolady. Biraq 5-7 paıyzdan aspaıdy dep boljap otyrmyz» deýinen ańǵarýǵa bolady. Mınıstrdiń málimetinshe, Reseıdegi munaı óńdeý zaýyttarynan Qazaqstan satyp alatyn joǵary oktandy benzınniń kólemi jyl saıyn 800-900 myń tonnany quraıdy eken.
Elbasy Qazaqstandy shıkizattyq elden ónim óńdeýshi elge aınaldyrý, ımporttan góri eksportqa kóbirek mán berý qajettigin udaıy aıtyp keledi. Osy turǵydan aıtqanda, «Kórshiles Reseıden joǵary oktandy benzın satyp alatyndaı ózimizde munaı óńdeıtin zaýyt joq pa edi?» degen saýal týyndaıdy. Árıne, bar. Bir emes, munaı óńdeıtin úsh zaýytymyzda óńdeletin munaı kólemin de az deı almaısyń. Basqasha aıtqanda, úsh zaýyttyń munaı óńdeý qýaty jylyna 19,4 mıllıon tonnany quraıdy. Al, óndiriletin munaıdyń kólemi budan birneshe eselep artyp keledi. Úsh zaýytta bir jylda osynsha mol kólemde munaı óńdelse de ishki naryqty joǵary oktandy benzınmen qamtamasyz etýge qaýqarsyz bolyp shyqty ma? Álde bizdiń elimizde shyǵarylatyn janarmaı sapasy tómen be edi? Olaı deýge negiz joqtaı kórinedi. О́ıtkeni, bizdegi «qara altyn» óńdeıtin eń iri kásiporynnyń bastaýyndaǵy Atyraý munaı óńdeý zaýytynda qaıta jańǵyrtý jobasy iske asyrylǵanyna áli on jyl tola qoıǵan joq. Atyraýdaǵy zaýytty kezeń-kezeńmen qaıta jańǵyrtý jumystary áli de jalǵasyn taýyp jatyr.
Biraq, Atyraýdaǵy munaı óńdeý zaýytynyń qaıta jaraqtandyrylýy bizdegi janarmaı baǵasynyń turaqtanýyna ázirge áser etpeıtindeı syńaıy bar. Sebebi, biz ishki naryqty joǵary oktandy benzınmen qamtý úshin ony Reseıden satyp alý májbúrliginen arylar emespiz. Buǵan qosa bizdegi janarmaı qunyn Kedendik odaq quramyndaǵy elderdegi benzın baǵasymen teńestirý kózdelip otyrǵany baıqalatyndaı. Olaı bolsa, bizdegi janarmaı baǵasy 169,6 teńgege deıin jetýi ǵajap emes. Bul baǵany árıne, janarmaıdy tutynýshyǵa ótkizý qunynyń sharyqtaý shegi deýge taǵy bolmaıdy. О́ıtkeni, Kedendik odaq quramyndaǵy elderde de janarmaı baǵasy qymbattamaıdy dep eshkim boljaı almaıdy.
Árıne, Qazaqstan álemdegi munaı óndiretin, ony eksportqa shyǵaratyn jalǵyz memleket emes. Álemniń ózge elderinde de «qara altyn» óndiriledi, shıkizat kúıinde eksportqa da shyǵarylady. Biraq, birde-bir el álemdik munaı baǵasynyń ósýimen janarmaı qunyn kóterip jatyrmyz, dep jar salǵany týraly aqparat estilmeıdi. Jáne bir tańdanarlyǵy, bizdegi janarmaıdyń arzandaýy munaı baǵasynyń tómendeýimen baılanystyrylǵan emes. Ásirese, janarmaı naryǵyndaǵy saýdalaýshylar buǵan bas qatyrǵysy kelmeıtin sekildi. Kerisinshe, qalaıda bir sebebin taýyp, baǵany kóterip qalýǵa tyrysady.
Osyǵan baılanysty mynadaı dáleldi kóldeneń tartýǵa bolady. Bizdegi janarmaıdyń baǵasy 2011 jyldan dál qazirge deıin 20 paıyzdaı mólsherde qymbattady. Máselen, sol jyly janarmaıdyń AI-92 jáne AI-93 markaly túrleriniń bir lıtri 106 teńgeden satylyp keldi. Al AI-80 janarmaıynyń lıtri 86 teńge bolsa, dızel otyny 90 teńgeden tutynýshyǵa usynylǵan. Alaıda, arada bir jyl ótkende, janarmaıdyń AI-92 túri jáne dızel otyny 4 teńgege qymbattap, tıisinshe bir lıtri 110 jáne 94 teńgeni qurady. Tek AI-80 benzıniniń bir lıtrine 3 teńge qosylyp, 89 teńgeden satylǵan. Alaıda, janarmaıdy osynaý shekteýli baǵadan da qymbatyraq satýǵa talpynýshylar tabylyp jatady. Qazaqstan Respýblıkasy Tabıǵı monopolııalardy retteý agenttiginiń Atyraý oblysy boıynsha departamentiniń zańnamanyń saqtalýyn baqylaý jáne talap qoıý jumysy bóliminiń bas mamany Ásel Adıevanyń usynǵan málimetine qaraǵanda, departamentke túsken aqparattar boıynsha júrgizilgen taldaý barysynda «Nursafıeva Gýlnar» JK jáne «Az-Zıkr» JShS janar-jaǵarmaı materıaldaryn bólshek saýdada «Munaı ónimderiniń jekelegen túrlerin óndirýdi jáne olardyń aınalymyn memlekettik retteý týraly» zańdy buzý arqyly ótkizgeni anyqtaldy.
Zańdy óreskel buzý áreketine oraı agenttiktiń Atyraý oblysy boıynsha departamenti «Ákimshilik quqyq buzýshylyqtar týraly» kodeksiniń 147-12-babynyń 1-bólimimen qarastyrylǵan ákimshilik quqyq buzýshylyq jasaǵany úshin «Nursafıeva Gýlnar» JK men «Az-Zıkr» JShS-ne qatysty ákimshilik quqyq buzýshylyq jóninde is qozǵaǵan. Quqyq buzýshylyq faktileri boıynsha materıaldar sheshim qabyldaý jáne ákimshilik jaýapkershilikke tartý úshin Atyraý qalasynyń mamandandyrylǵan ákimshilik sotyna joldanypty. Bıylǵy 9 qyrkúıekte Atyraý qalasynyń mamandandyrylǵan ákimshilik soty tulǵalardy kináli dep taný jáne kólemi 400 aılyq eseptik kórsetkishti quraıtyn, jalpy somasy 693 240 teńgelik ákimshilik aıyppul salý túrinde jaza qoldaný týraly sheshim qabyldandy. Bul árıne, munaı ónimderin ótkizýshiler úshin sabaq alatyndaı sheshim ekeni daýsyz.
Endi, mine, janarmaı túrleriniń bárine 5-7 paıyz deńgeıinde ústeme baǵa qosý iske asyryla bastady. Osy aıtqanymyzdyń dálelindeı, dál bul kúnderi Atyraýdaǵy kólik júrgizýshilerine janarmaı satatyn stansalardaǵy eń ótimdi AI-92 markaly janarmaıdyń lıtrine 115 teńgeden tóleýge týra kelip tur. Demek, janarmaıdyń osy túri burynǵydan 5 teńgege qymbattady. Al AI-95 markaly janarmaıdyń bir lıtri Atyraý qalasyndaǵy «QazMunaıGaz» janarmaı quıý stansalarynda 136 teńgeden satylýda. Júrgizýshiler dızel otyny úshin 102 teńgeden tóleýge májbúr. Janarmaı da vırýsty gepatıt sekildi, ózimen birge ózge taýarlar men qyzmetterdiń, sonyń ishinde, azyq-túlik baǵasynyń kóterilýine áser etedi. Osyǵan dálel retinde qala bazarlaryndaǵy jumyrtqa baǵasynda ózgeristiń barlyǵy baıqalǵanyn aıta alamyz. Osy kezge deıin bir jumyrtqa 20 teńgeden satylǵan bolsa, endi keıbir saýda núktelerinde 32 teńgege bir-aq sekirdi. Aradaǵy aıyrma baǵamynyń 12 teńge bolýy tutynýshy qaltasyna aýyrlaý soǵatyny sózsiz. Baǵanyń kóterilýi azyq-túlikpen birge, qyzmet kórsetý túrlerinde de ańǵarylyp tur. Mundaıda kórsetken qyzmetiniń sapasyna qaramastan taksı júrgizýshileri baǵany aldymen ósirýge beıim turady.
Qalaı aıtqanda da, elimizdiń ár óńirinde janarmaıdyń qymbattaýymen ózge taýarlar men qyzmetter baǵasynyń da kóterilgendigi aıtylyp jatyr. Baǵa tek jumyrtqanyń básine ǵana áser etpes. Bir óńirde nan baǵasy ósip jatyr. Endi birinde halyq kúndelikti tutynatyn taǵamdardyń baǵasy ósti. Biraq naqty qansha paıyzǵa kóteriletini ázirge belgisizdeý. Quryqqa kónbes shýý asaýdaı órge shapshyǵaly turǵan baǵa yryqqa kóne me, joq pa?.. Bul tutynýshy qaltasyna qanshalyqty qıynǵa soǵady? Ýaqyt óte kele baǵany kóterýdiń saldary qanshalyqty bolatyny baıqala bastamaq...
Joldasbek ShО́PEǴUL,
«Egemen Qazaqstan».
Atyraý oblysy
