Sońǵy kezderde aqparat quraldarynda mektepte oqytý sapasyn kóterý úshin tulǵalyq-baǵdarly bilim berý, saralap jáne daralap oqytý, ınnovasııa, jańatehnologııa, toptap, juptapoqytý, t.b. kelister (podhod) menádis-tásilderdi paıdalaný kerek dep keń túrde aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Tek qana osyndaı oqytý ádisterin paıdalansa, erkin oılaı alatyn, shyǵarmashyl tulǵa qalyptasady dep sendirýge tyrysatyndar da jetkilikti. Alqaly jıyndarda osyndaı sózderdi paıdalanyp baıandama jasaıtyn, maqala jazatyn muǵalimder kópshilik jaǵdaıda dáriptelip te jatady.
О́zderiniń kúnbe-kúngi jumysynda psıhologııa, pedagogıka jáne ádisteme ǵylymdarynda zerttelip ashylǵan, tıimdiligine mektep praktıkasynda kóz jetkizilgen uǵymdardy qalyptastyrý, erejeler men zańdylyqtardy ıgerý, olardy tııanaqtap bekitý, t.b. ádis-tásilderdi qoldanyp júrgen muǵalimderdi eski ádistememen jumys istep júrsiń, «jańa tehnologııany paıdalanýǵa qulqyń joq» dep aıyptaıtyn bolyp aldy.
Sońǵy kezderde aqparat quraldarynda mektepte oqytý sapasyn kóterý úshin tulǵalyq-baǵdarly bilim berý, saralap jáne daralap oqytý, ınnovasııa, jańatehnologııa, toptap, juptapoqytý, t.b. kelister (podhod) menádis-tásilderdi paıdalaný kerek dep keń túrde aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Tek qana osyndaı oqytý ádisterin paıdalansa, erkin oılaı alatyn, shyǵarmashyl tulǵa qalyptasady dep sendirýge tyrysatyndar da jetkilikti. Alqaly jıyndarda osyndaı sózderdi paıdalanyp baıandama jasaıtyn, maqala jazatyn muǵalimder kópshilik jaǵdaıda dáriptelip te jatady.
О́zderiniń kúnbe-kúngi jumysynda psıhologııa, pedagogıka jáne ádisteme ǵylymdarynda zerttelip ashylǵan, tıimdiligine mektep praktıkasynda kóz jetkizilgen uǵymdardy qalyptastyrý, erejeler men zańdylyqtardy ıgerý, olardy tııanaqtap bekitý, t.b. ádis-tásilderdi qoldanyp júrgen muǵalimderdi eski ádistememen jumys istep júrsiń, «jańa tehnologııany paıdalanýǵa qulqyń joq» dep aıyptaıtyn bolyp aldy Osyndaı jaǵdaılardyń saldary bolsa kerek, ókinishke qaraı, muǵalimderdiń pedagogıkalyq jáne ádistemelik eńbekterinde pánniń uǵymdar júıesin, amaldardy, erejeler men zańdylyqtardy, t.b. bilimderdi meńgerýge baılanysty ádistemelik júıeni jetildirý men onyń jańa joldaryn izdestirýge qulshynys baıqalmaıdy. Muǵalimder ǵana emes ádiskerler de pándik materıaldardy oqytýdyń ádistemesin umyta bastaǵan sııaqty.
Muǵalimderdiń bilimin jetildirý kýrstary da sol sarynmen ketip barady desek qatelespeımiz. Máselen, Qazaqstan Respýblıkasynyń pedagog qyzmetkerleriniń biliktiligin arttyrý kýrstarynyń úshinshi (negizgi) deńgeıdegi «Muǵalimge arnalǵan nusqaýlyqtyń» («Nazarbaev zııatkerlik mektebi» DBBU, 2012) syndarly (konstrýktıvti) teorııalyq oqytýǵa negizdelgen Baǵdarlamasyn alaıyq. Baǵdarlama Anglııanyń Kembrıdj ýnıversıtetinde daıyndalǵan. Munda syndarly oqytýdyń maqsaty retinde, birinshi kezekke oqýshylardyń «pándi tereń túsinýin damytý» máselesin qoıady. Bul óte durys. Alaıda, baǵdarlamada oqytýdyń nátıjeli bolýynyń negizi bolyp tabylatyn pándik bilimderdi oqýshylardyń sanaly da sapaly ıgerýine yqpal etetin ádis-tásilder týraly óte kómeski baıandalǵan. Pánniń uǵymdar júıesin qalyptastyrý, erejeler men zańdylyqtardy ıgerý, olardy tııanaqtap bekitý men is-tájirıbede qoldanýdy iske asyrý, t.b. týraly ádistemeni jetildirý men onyń jańa joldaryn izdestirý týraly sóz qozǵalmaıdy.
Baǵdarlamada kútiletin nátıjeler oqýshylardy qalaı oqý kerektigine úıretý, «sonyń nátıjesinde erkin, ózindik dálel-ýájderin nanymdy jetkize biletin, yntaly, senimdi, synı pikir-kózqarastary júıeli damyǵan, sandyq tehnologııalarda quzyrlylyq tanytatyn oqýshy retinde qalyptasýyn qamtıdy» (6-bet) dep atap kórsetken. Demek, Baǵdarlamanyń alǵa qoıǵan maqsaty, negizinen muǵalimdi jalpy pedagogıkalyq daıyndaý bolyp otyr.
Muǵalimniń jalpy pedagogıkalyq daıarlyǵy onyń kásiptik qabilettiliginiń qajetti sharty bolǵanmen, jetkilikti kórsetkishi bola almaıdy. Muǵalimderdi osyndaı jalpy pedagogıkalyq-psıhologııalyq daıyndaý týraly bizdiń ǵalymdarymyzdyń eńbekterinde jetkilikti ashylǵan deýge bolady (T.Sabyrov, 1999; A.Beısembaeva, 1995; B.Turǵynbaeva, 2007; B.Barsaı, 2009; t.b.). Oqýshylardyń pándi meńgerýin, tııanaqtaýyn, damýyn qamtamasyz etý, t.b. árbir pánniń naqtyly oqý materıaldary negizinde, pánderdi oqytý arqyly júzege asyrylady. Pándik ádistemeni jetildirý negizinde jalpy dıdaktıkalyq, tárbıelik, damytýshylyq máselelerdi sheshý qazaqstandyq ádistemelik zertteýlerde de kórinis tapqan. Mysal úshin qazaq tili men ádebıeti jáne matematıkany oqytý ádistemesi boıynsha H.Arǵynov, 1974; Á.Bıdosov, 1984; J.Japbarov, 2007; B.Qasqataeva, 2009; A.Nuǵysova, 2005; F.Orazbaeva, 2000; C.Rahmetova, 1997; S.Iskakov; O.Satybaldıev, t.b. eńbekterin alýǵa bolady. Biraq ol zertteýlerdiń nátıjeleri týraly aqparat muǵalimderge jete bermeıdi, olardy nasıhattaý da óz dárejesinde emes. Bizdiń qazaqstandyq oqý júıesin basqaryp otyrǵandardyń ol týraly habary da joq bolsa kerek. Sondyqtan da, muǵalimder damyǵan shetelderde barlyq oqýshyny eshqandaı qıyndyqsyz úlgerimge jetkize salatyn ádis-tásilder qalyptasqan eken dep oılaıdy. Bizdegi pedagogıkalyq-psıhologııalyq jáne ádistemelik zertteýlerge degen senimsizdik, ózimizdiń jetistikterge kóz juma qaraý, sheteldi kóbirek dáripteýge baılanysty bolyp otyr. Áıtpese, bizde de sheteldiń ádisker-ǵalymdarynan kem emes jetkilikti zertteýler júrgizilgen.
Bizdiń pedagog ǵalymdarymyzdyń eńbekterinde «Muǵalimge arnalǵan nusqaýlyqtaǵy» silteme keltirilgen Dj.Dıýı, M.Monterssorı, t.b. ǵalymdardyń eńbekterine joǵary deńgeıde taldaýlar jasalynyp, tıisti qorytyndylar da shyǵarylǵan.
Kembrıdj ýnıversıteti usynǵan syndarly teorııalyq oqytý máselesiniń ártúrli jaqtaryna qazaq jáne orys tilderindegi psıhologııalyq, pedagogıkalyq jáne ádistemelik ádebıetterde de úlken mán berilgen. Salıqaly zertteýler de barshylyq. Biraq Baǵdarlama Qazaqstan Respýblıkasyna arnap jasalǵanymen, bizdegi zertteýler taldanyp, ozyq ıdeıalar jaıynda tıisti pikir aıtylmaǵany, olarǵa silteme jasalynbaǵany ókinishti.
Baǵdarlamadaǵy silteme jasalynǵan aǵylshyn tilindegi sııaqty zertteýler qazaq tilinde de jáne orys tilinde de jetkilikti. Nusqaýlyqta keltirilgen pedagogıkalyq jáne psıhologııalyq uǵymdar qazaq tilindegi oqýlyqtarda (Q.Jaryqbaev, M.Muqanov, C.Qoıanbaev, t.b.) jetkilikti baıandalǵan. Aǵylshynsha nemese basqa tildegi ádebıetterdiń birazynyń qazaq nemese orys tilindegi aýdarmasy bar ekendigi de eskerýsiz qalǵan. K.Rodjers (Keńes berý jáne terapııa óneri), A.Mosloý (Motıvasııa jáne jeke tulǵa. О́zin-ózi kemeldendirý) t.b. ǵalymdardyń eńbekteriniń qazaq tilindegi aýdarmasy bizdiń qolymyzda bar. Baǵdarlamadaǵy negizge alynatyn L.Vygotskııdiń eńbekteriniń qazaqsha aýdarmasy da qolymyzda (Psıhologııa: Adamzat aqyl-oıynyń qazynasy. 10 tomdyq. Almaty, 2005.).
Avtorlar paıdalanǵan ádebıetter tizimi tek aǵylshyn tilinde. Al olardy kez kelgen mektep muǵalimi taýyp, odan kerekti málimetterdi ala almaıdy. Sonda bul ádebıetter tizimi kim úshin jáne ne úshin berilgen? Álde «úsh aıda aǵylshyn tilin úırenip shyǵyńdar» degeni me?
Baǵdarlamadaǵy taqyrypshalardyń túsindirme mátinin oqyp shyǵyp, mysaly, muǵalim ustanymy, tıimdi oqytý, sapaly jáne tabysty oqytý, t.b. uǵymdardyń mán-maǵynasyn túsiný qıyn, naqtylyq joq.
«Nusqaýlyqtyń» «Oqý degenimiz ne?» (15-bet) taqyrypshasynda, oqý nátıjeleriniń bes sanaty anyqtalǵan.
Olardyń alǵashqy úsheýi: 1. Oqý biliminiń sandyq ulǵaıýy, onyń negizgi mindeti – kóp bilý; 2. Oqý este saqtaý retinde; 3. Oqý aqparat jınaqtaý retinde. Túptep kelgende, bulardyń barlyǵy bilim alýdaǵy este saqtaýǵa negizdelgen.
Al, este saqtaý (jattaý) adamnyń jady arqyly júzege asyrylatyndyǵy taǵy belgili. Al, «Nusqaýlyqta» túsindirýge tyrysatyn «qysqa merzimdi jumys jadysynyń da», «uzaq merzimdi jadynyń da» qyzmeti bireý ǵana, ıaǵnı «bilimdi jetkilikti mólsherde este saqtaý». Al, onyń mehanızmi Dj.Saımonostan, H.Noısstan, t.b. buryn-aq ǵylymǵa aıan bolǵan. Aınalyp kelgende, barlyq ádister mynalarǵa nazar aýdarady: oqýshynyń belsendiligi; kútiletin qajetti nátıjelerge saı syndarly qyzmet baǵyttaryn tańdap salý; keri baılanystyń mańyzdylyǵy; tájirıbe jáne yqpaldaý múmkindigi. Al, bulardyń barlyǵy Iа.Komenskıı, K.Ýshınskıı, t.b. zamanynan kele jatqan dıdaktıka talaptary, jańalyǵy shamaly.
Baǵdarlamada oqytýdyń jańa ıdeıasy men tásili retinde usynylǵan jeti modýldiń ishinde avtorlar jańa ádister retinde «Dıalog arqyly oqytý» men «Qalaı oqý kerektigin úırenýge» basymdyq beredi. «Nusqaýlyqtaǵy» «Merser men Lıtlton (2007) óz eńbekterinde dıalog sabaqta oqýshylardyń qyzyǵýshylyǵyn arttyrýmen qatar, olardyń bilim deńgeıiniń ósýine úles qosatyndyǵyn atap kórsetedi» (39-bet) dep aıtylýy, aqyl-oıǵa úıretýdiń dıalogtyq, evrıstıkalyq, sóılesý, áńgimelesý ádisteriniń b.e.d. negizin salǵan Platonnyń ustazy Sokrattan yńǵaısyzdaý bolyp tur. Burynnan belgili ádis-tásilderdi jańalyqqa jatqyzý ersileý sııaqty. Naqtyly bir oqý materıalyn oqytý úderisinde, onyń mazmunyna baılanysty dıalog bylaı uıymdastyrylady dese, ol jańalyq bolýy múmkin, árıne.
Tárbıe týraly «Nusqaýlyqtyń» «Tabıǵat nemese tárbıe» (18-bet) taqyrypshasyndaǵy shym-shytyryq oıdan bizdiń túsingenimiz «tárbıege otbasynyń emes qorshaǵan ortanyń áseri basym dep qarastyrady». Múmkin durys ta shyǵar. Biraq, biz qazaq ultymyz jáne urpaq tárbıeleýde bizdiń ata-babalarymyz otbasyn da, qorshaǵan ortany da esepke ala otyryp tárbıeniń adamgershilik, otansúıgishtik, t.b. túrlerin qoldanǵan. Nege biz osyny esepke almaýymyz kerek? Nege biz ulttyq dástúrimiz ben dilimizdi birinshi orynǵa qoımaımyz?
Baǵdarlamanyń qazaq tilindegi nusqasy syn kótermeıdi. Aýdarmadaǵy sóılemder oqylýǵa óte aýyr. Shym-shytyryq qurastyrylǵan sóılemderden asa saýatty muǵalimniń ózi júıeli túsinikter ala almaıdy. Kúmándi termınder jıi kezdesedi. Máselen, «Nusqaýlyqta» orys tilindegi ýbejdenıe sózi – kózqaras (6-bet), ustanym (6-bet), senim (26-bet), taǵy bir jerde pikir dep aýdarylady. «Kachestvo ýchıtelıa» – «Muǵalimdik qasıet» (7-bet) bolmaıtyndaı, «Kolıchestvennoe ývelıchenıe znanıı» esh ýaqytta «bilimniń sandyq ulǵaıýy» (14-bet) bolyp aýdarylmaıdy t.s.s. tolyp jatyr. Jalpy, qazaqsha nusqasynyń maǵynasyn uǵyný úshin oryssha nusqasymen (aǵylshyn tilin biletinder túpnusqamen) salystyrýǵa týra keledi. Bul jerde de qaıran ǵana qazaq tiliniń tórge shyǵa almaı, esikten syǵalap turǵany baıqalady. Baǵdarlamaǵa tapsyrys berýshiler ony oqyp ta kórmegen nemese psıhologııa, pedagogıka men ádisteme páninen habary joq adamdar-aý shamasy.
Áıtpese, «Mektep ákimshiligi men bilim berý júıesin basqarý organdarynyń muǵalimderdi tıisti resýrstarmen qamtamasyz etý qyzmetinen góri, oqýshylardy tárbıeleý, damytýǵa baǵyttalǵan muǵalimniń synyptaǵy kúndelikti jumysy oqytý úderisi men oqýshylardyń oqý nátıjelerine oń yqpal etedi (Barber and Mourshad, 2007)» degendi qalaı túsinýge bolady? Muǵalim tıisti resýrstarmen, oqý-qural jabdyqtarmen qamtamasyz etilmese, oqýshylardy tárbıeleý, damytýǵa baǵyttalǵan muǵalimniń synyptaǵy kúndelikti jumysy qalaı jaqsarýy múmkin? «Mektep jumysy men oqýshy jetistikterin óristetýdegi negizgi tulǵa – muǵalim (Strong, Ward & Grant, 2011)» degen bizde aksıoma sııaqty uǵynylmaı ma?
Bul muǵalimge arnalǵan «Nusqaýlyqta» psıhologııalyq-pedagogıkalyq ǵylymı-zertteýler kesheni zerdelenip, taldanǵan. Bul quptarlyq. Degenmen, «Oqytýdaǵy Kembrıdj tásiliniń» artyqshylyǵyn kórsetý maqsatymen «dástúrli oqytýdy» jóni joq jamandaýǵa da bolmaıdy ǵoı! «Dástúrli oqytý ádistemesi» dep qandaı oqytýdy túsinemiz? Eger «dástúrli oqytý ádistemesin» qazirgi mektepte kúndelikti qoldanylyp júrgen ádister kesheni dep biletin bolsaq, onda oqýshylardyń oılaýyn damytý, olardyń burynǵy alǵan bilimderi men jańa bilimderi arasynda baılanys jasaý, oqýshy men muǵalim arasyndaǵy dıalog ornatý, evrıstıkalyq ádis, oqýshylardyń jańa bilimderdi ózderi asha alatyndaı problemalyq ahýal týǵyzý, oqý-qural jabdyqtaryn (kórnekilik, kompıýterlik tehnıka, ınteraktıvti taqta) paıdalaný, t.b. zaman talabyna saı ádis-tásilderdiń qandaı da biriniń elementterin paıdalanyp ótilmeıtin mektepte bir de bir sabaq bolmaıdy! Qazaqstanda joǵary oqý oryndary qabyrǵasynan bastap bul ádis-tásilderge mashyqtandyrý da jolǵa qoıylǵan.
Al, «dástúrli oqytý ádistemesi» tek jattaý men daıyn bilimdi ıgerý dep qana túsinip, qazirgi mektepte tek osyndaı oqytý ǵana bolyp jatyr eken deý de kóńilge qonbaıdy. Oqytý júıesinde jattaý men daıyn bilimdi ıgerýdiń ózindik paıdaly jaqtary bar ekeni beseneden belgili. Mektepte jattap alýdy qajet etetin materıaldar da jetkilikti. Mysaly, matematıkada: kóbeıtý kestesi, qysqasha kóbeıtý formýlalary, uǵymnyń anyqtamasy, teoremanyń tujyrymdamasy t.s.s.
Eshbir muǵalim jattap alýdy qajet etetin materıaldardyń maǵynasyn ashyp túsindirýdi esten shyǵarmaıdy da. Daıyn túrde berilgen bilimderdi qoldana bilýge úıretý oqytýdyń kuramdy bóligi bolyp sanalady. Bizdegi barlyq oqý-ádistemelik quraldar muǵalimdi soǵan úıretedi.
Sondyqtan, «Muǵalimge arnalǵan nusqaýlyqta» kórsetilgendeı, baǵdarlamanyń «daıyn bilimdi berýge negizdelgen oqytý tásilderiniń bilimdi meńgerý bylaı tursyn, olar boıynsha tereń túsinik qalyptastyryp, bastapqy bilimdi jańa bilimmen ózara baılanystyrýǵa da múmkindik týdyra bermeıtinin tilge tıek etedi» (5-bet) degen birjaqty pikirmen kelisý qıyn.
«Dástúrli oqytýdan alynǵan mehanıkalyq túrde este saqtalǵan málimetterdi emtıhan kezderinde utymdy paıdalanýǵa bolady, biraq mán-maǵynasy tereń meńgerilmeı, jaı ǵana jattalǵandyqtan, taqyrypty oqytý nemese emtıhan aıaqtalǵan soń kereksiz bolyp qalady jáne oqýshy ony ómirde tıimdi paıdalana almaıdy» (5-bet) delinýi dástúrli oqytý jetistikterin joqqa shyǵarý emes pe?
Syndarly oqytýdyń tıimdi jaqtary jetkilikti. Biraq kýrsqa ártúrli pánderden sabaq beretin muǵalimder jınaqtalady. Árbir muǵalimniń mekteptegi jumysynyń basym bóligi jeke pánder boıynsha oqýshyǵa bilim berý. Mysaly, matematık – matematıkalyq, fızık – fızıkalyq t.s.s. Osyny eskerip, nege pánderdi oqytýdyń kembrıdjdik tásilin úıretpeıdi? Qazirgi bizdiń mektepke qajettiliktiń ózi osynda jatyr. Mysaly, fızıkadan «Lorens túrlendirýleri» nemese «k-Bolsman turaqtysy» t.s.s. uǵymdy kembrıdjdik tásilmen qalaı úıretedi? Munda eń bastysy muǵalimniń bul uǵymdar týraly tereń bilimi, biliktiligi kerek. О́zi ǵylymdy tereń meńgermegen muǵalim, kópshilikti dıalogqa nemese syndarly pikir aıtýǵa, tujyrym jasaýǵa jeteleı almaıdy.
Demek, kembrıdjdik ádispen ótiletin kýrstarǵa árbir pán boıynsha bilimi joǵary deńgeıli muǵalimder jeke pánder boıynsha bólek shaqyrylmasa paıda shamaly. Qazirgi jaǵdaıda «aılyqqa qosymsha bolsyn» degen maqsat basym sııaqty.
Muǵalim jumysynyń nátıjesin baǵalaýda, tek «Oqytýdaǵy Kembrıdj tásili» boıynsha kýrstan ótken muǵalimderdiń ǵana jalaqysyn kóterý ádiletti emes. Muǵalimniń jumys nátıjesi oqýshylarynyń sol pánnen úlgerim dárejesine qaraı baǵalanady. «Oqytýdaǵy Kembrıdj tásili» boıynsha kýrs bitirip kelgender tıisti nátıje bere ala ma? Ol kýrstan ótpeı-aq jaqsy nátıjege jetip júrgen muǵalimder de jetkilikti emes pe?
Baǵdarlamada qamtylǵan kóptegen málimetter bizdegi oqý quraldary men ǵalymdarymyzdyń ǵylymı-zertteý jumystarynda da qamtylǵan. Sondyqtan, ol eńbekterden tálim-tárbıe alyp, jaqsy nátıjege jetken muǵalimderdiń eńbekteri nege tıisti baǵasyn almaıdy?
Baǵdarlamada aıtylǵandaı, oqýshynyń «pándi tereń túsiný qabiletin damytý, alǵan bilimderin synyptan tys jerde, kez kelgen jaǵdaıda tıimdi paıdalana bilýin qamtamasyz etý» (5-bet) degen maqsat, syndarly oqytýdyń ǵana emes, barlyq oqytý júıesine qoıylyp otyrǵan talap qoı. Bundaı máseleler bilim berýge baılanysty bizdiń tujyrymdamalar, standarttar men baǵdarlamalarda da bar. Kerek deseńiz, ótken ǵasyrdaǵy KPSS-tiń árbir sezinde osyndaı máseleler qoıylyp jatatyn.
Mekteptegi oqý-tárbıe jumysyn jetildirý úshin sheteldegi oqytý ádisteri ǵana eń tıimdi eken dep birjaqty qaraýǵa bolmaıdy. Shetelderde usynylyp jatqan oqytý tehnologııalary týraly málimetterdi bizdiń ǵalymdarymyz zertteý jumystarynda paıdalanyp, tıimdisin muǵalimderge usynyp jatady. Ony muǵalim qabyldaı ma, qabyldaı almaı ma óz erki. Biraq esh ýaqytta joǵary jaqtyń qoldaýymen engizilgen ádis-tásilderdiń bárin birdeı barlyq muǵalim paıdalanyp ketken emes. Mekteptegi oqytý tarıhynda Lıpesk ádisi, optımızasııa, yntymaqtastyq pedagogıkasy, t.b. bolǵan. Ol ádister qazir nege keń túrde qoldanylmaıdy? Sebebi, muǵalimge tańdaý múmkindigi berilmeı, tek joǵarydan usynylyp otyrǵan ádis boıynsha sabaq ótý talap etilgendikten, muǵalimderde oǵan degen keri áser paıda boldy. Muǵalimder arasynda ondaı ádistiń jaqsy jaqtaryna da kózjuma qaraý qalyptasa bastady desek qatelespeımiz. Osyndaı jaǵdaılarǵa baılanysty Lıpesk ádisindegi «kommentarıı ádisi (metod kommentarıı)» degen jaqsy bir ádis umytylyp ta ketti. Bir kezderi belsendi túrde nasıhattalǵan «problemalyq ádistiń» oqýshynyń aqyl-oıyn, sanasyn jetildirýdegi róli Kembrıdj ýnıversıteti usynǵan «syndarly oqytýdan» olqy emes edi. Ol da «qoı kórmegen qýalap júrip óltirediniń» kebin kıdi.
Túptep kelgende, aıtarymyz: birinshi kezekte, ózimizdiń jetistikterimizden qol úzip qalmaýymyz kerek.
Ekinshiden, bizdiń shetel asyp oqytýdyń jańa ádisterin izdeýshiler damyǵan elderdiń mektep oqýlyqtarynyń bizdiń oqýlyqtarymyzdan artyqshylyǵy bar tustaryn anyqtap, oqýshylarǵa jáne muǵalimderge arnalǵan kitaptarǵa taldaý jasap, olardyń jaqsy jaqtaryn, qajettilerin iriktep alý kerek. Olardy qazaqshaǵa aýdaryp mektepterge taratsa oryndy bolar edi. 20 jyldan beri «jobalaý ádisi», «ózdiginen bilim alý», «toptap oqytý», «keıs ádisi», t.b. ádister qoldanyp oqytýdy ǵana nasıhattap keledi. Bul ádister izdeniste júrgen muǵalimge burynnan belgili.
Barlyq oqýshyny birdeı úlgerimge jetkizetin oqytýdyń eshqandaı ámbebap ádisi bolǵan joq, bolýy da múmkin emes ekendigi beseneden belgili.
Oqytý ádisin tańdap alý oqytylatyn materıaldyń mazmunyna, synyp oqýshylarynyń bilim dárejesine, muǵalimniń óz bilimi men jınaqtaǵan tájirıbesine baılanysty bolady. Oqylatyn taqyryptyń mazmunyna baılanysty bir ádispen shektelýge nemese birneshe ádisti keshendi túrde paıdalanýǵa týra keletin jaǵdaılar bolyp jatady.
Muǵalimniń bilimin kóterý máselesine keletin bolsaq, ol muǵalimderge qıyndyq týǵyzatyn materıaldar, mektepke engizilgen jańa taqyryptar men taraýlardy oqytý, t.b. arnalǵan bolýy kerek. Naqtyly oqý materıalyn ıgerý, ony qoldana bilý, oqýshy bilimin tııanaqtaý men bekitý, baǵalaý, ózin-ózi baǵalaý, t.b. kúndelikti sabaqta bolyp jatatyn úderisterdi jetildirý de nazardan tys qalmaýǵa tıis.
Dosymhan RAHYMBEK,
Ońtústik Qazaqstan oblysy matematıka muǵalimderi men oqytýshylary qaýymdastyǵynyń tóraǵasy, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor.
