Aqparattyń ashyqtyǵy – azamattyq qoǵam kepili

Dármensiz be, álde qulyqsyz ba?

Sol sebepti de keıingi kezde ashyqtyq máselesi san taraptan aıtylyp júr. Úkimet pen halyq eki tilde sóıleıtindeı birin-biri túsinbeýi qoǵamdaǵy keıbir kúrmeýi qıyn kúrdeli máse­lelerdi kó­beı­tip jiberdi. Bul memlekettik or­gan­dar­dyń dár­mensizdigi me, álde ashyq bolý­ǵa qulyqsyzdyǵy ma?

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev halyqqa Jol­daýynda da bul máselege erekshe nazar aýdardy. Kva­zı­­mem­lekettik qurylymdardyń qar­jy-sharýashylyq qyzmetin, bıýdjet qarajatyn paıdalaný jónindegi máli­­met­terdi jáne basqa da qundy derek­terdi búkil qoǵamǵa qoljetimdi etý úshin biryńǵaı aqparattyq resýrs qurý men Aqparatqa qol jetkizý máse­leleri jónin­degi zań jobasyn tezi­rek qabyl­daýdyń mańyzdy­ly­ǵy aıtyldy. Pre­zıdent óz sózin­de «Memlekettik organ­dardyń sheshimi jónindegi aqparattyń ashyq­tyǵy azamattyq qoǵammen syndarly dıalog ornatýǵa septigin tıgizedi» dep atap ótti.

Al sol qadamǵa ortalyq jáne jergi­likti atqarýshy bılik daıyn ba degen suraq týady. О́ıtkeni qazirdiń ózinde qa­jet­­ti resýrs bolǵanymen, sony is júzin­de oryndaıtyn jaýap­ty organ tabylmaı tur. Osy­ǵan deıin Elbasynyń «100 naqty qadam» Ult josparynda «Esep beretin memleketti qalyp­tastyrý» bó­liminde «Ashyq úkimetti» engizý, aq­paratqa qol­jetimdilik týraly zaӊdy ázir­leý, ortalyq memlekettik organ­d­ar­­dyӊ statıstıkalyq bazalary máli­met­­terine onlaın-qol­jetimdilikti qam­tam­asyz etý sekildi baǵyttar boıynsha naqty sharalar kórsetilgen edi. Nátıjesinde, memlekettik organdar men kva­zımem­lekettik sektordaǵy uıymdardy bir plat­formaǵa toǵystyrǵan «Ashyq úki­met» biryńǵaı júıesi iske qosyldy. Ol jerde kez kelgen salaǵa qatysty ashyq derekterdi qarap, zań jobalaryn talqylaýǵa qatysýǵa bolady. Bıýdjet týraly málimetti de sonda toptas­tyrý josparlanǵan. Sondaı-aq mekeme basshylarymen dıalog ornatyp, ótinish qaldyrýǵa bolady. Memlekettik organdardyń tıimdiligin baǵalaý bólimi de qarastyrylǵan. Munyń barlyǵy – open.egov.kz saıtyna kirgen kez kelgen qoldanýshyǵa berilgen múmkindikter.

Dál bulaı jiktep atap ótýi­mizdiń sebebi sálden keıin túsi­nikti bolady. Portalǵa kir­gende birden tamasha múmkin­dikterdiń bary qýantady. Alaıda sálden soń kóńiliń sý sepkendeı basylady. О́ıtkeni maqsaty aıqyn jobalardyń tıimdi qoldanylmaýy qyn­jyltady. Keıbir mekemelerdiń ma­ńyzdy tapsyrmalarǵa atústi qaraı­tynyn osydan-aq ańǵarýǵa bolady. Máselen, «Ashyq derekter» bólimindegi salalar boıynsha aqparatqa kóz júgir­tip shyq­sańyz, olqylyqtar kóp. Máli­met­terdiń qandaı júıemen jarııa­lan­ǵanyn túsiný úshin de qara­pa­ıym qoldanýshyǵa biraz ýaqyt kerek. Keı salada múldem derek joq. О́zekti taqyryptardyń biri – bilim salasyna qatysty derekterdi sholyp shyǵýdy jón kórdik. О́ńirlerdegi mektepterdiń ınternetke qosylýy týraly aqparatty qarasań, kóp aımaq qysqa ǵana «júz paıyz» dep kórsetken. BAQ-ta, áleýmettik jelidegi sońǵy jazbalarǵa sáıkes jaǵdaı múldem basqa. Bizdiń mun­daǵy maqsat – derekterdi jekelep tek­serip otyrý emes, mundaı biregeı joba­nyń tıimsiz bolýynyń sebebine úńilip kórý.

Kózge birden kórinetin taǵy bir kem­­shi­­lik saýatsyz mátin­de bolyp tur. Qa­ra­ǵandy obly­sy­nyń ákimdigi «Ob­lys­tyq bala­lar men jasóspirimder sport mek­e­melerinde ósiriletin sport túr­­leriniń tizimin» jarııala­ǵan eken. Qalaı bolsa solaı be­ril­gen aqparatty kór­gen qoldaný­shy­nyń jobaǵa degen senimi bir­den joǵalatyny túsinikti. Bul sózimizge dáıek retinde kelti­rilgen bir­neshe mysal ǵana.

Odan bólek zań jobalaryn talqylaýǵa arnalǵan «Ashyq normatıvtik-quqyqtyq aktiler» bóliminde pikirlerdiń azdyǵy birden baıqalady. Máselen, qoǵam­da qyzý talqylanǵan «Pe­dagog mártebesi týraly» zań jobasyna 6 ǵana pikir jazylǵan. Sol baıaǵy esep úshin jasalǵan jumystyń kebi sekildi.

Aqparattyń ashyqtyǵy men qolje­timdiligi sóz bolǵanda my­salǵa dál osy «Ashyq úkimet­ti» keltirýimizdiń qısyny bar. Bir bastamanyń nátıjesi kóńilge qonbasa, basqa jobany bastap ketýdi ádetke aınaldyrmas úshin bar resýrsty ornymen qoldaný­dy qolǵa alsaq eken.

Ashyq bıýdjet kóńil kónshitpeıdi

Memlekettik organdardyń ashyqty­ǵyn bildiretin taǵy bir qadam – ol bólingen bıýdjettiń qalaı jumsalatynyn jarııalaýy. Kóp jaǵdaıda azamattyq qoǵam­dy qarjynyń ornymen jumsalýy tol­ǵandyratyny sóz­siz. Joǵaryda aıt­qan «Ashyq úki­mettiń» bıýdjetke arnal­ǵan bólimi de bar. Biraq taǵy da sol má­se­­le­lerge kelip tirelesiz: múl­dem aqparat jarııalamaǵan mem­lekettik organdar men pikir­lerdiń joqtyǵy. Bul bıýdjet jobasyn talqylaýǵa eshkim qyzyqpaıdy degendi bildirmese kerek. Keri­sinshe plat­formaǵa degen sura­nys­tyń joqtyǵyn kórsetedi. Osylaısha memlekettik organ­dardyń ashyqtyǵyn qamtama­syz etýge baǵyttalǵan birden-bir jú­ıeniń nasıhaty túgel bolmaı tur.

Jaqynda bıýdjettiń ashyq bolýyna arnalǵan taǵy bir onlaın jobanyń tusaýy kesildi. Talap qoldanbaly zertteýler ortalyǵy OpenBudget.kz saıtyn tanystyrdy. Munda uıymdastyrýshylar el bıýdjetine qatysty ashyq derekterdiń jarııalanatynyna kepildik berdi. Alaıda «endi bıýdjet ashyq bolady» degen jeleýmen jańa jobalardy tanystyra berýdiń paıdasy qansha? Odan da nege bar júıeniń tolyqqandy ju­mysyn qamtamasyz etip otyr­masqa degen suraqtyń týýy zań­dy. О́ıtkeni másele aqparatty ha­lyq­qa jetkizetin baılanys qu­ra­lynda emes, sol derekterdiń du­rys ázirlenýinde bolyp tur.

Qazaqstan bıýdjet ashyqtyǵy boıynsha álemdik reıtıngtiń týra ortasynda tur. Sarapshylar memlekettik organdarǵa qazyna­ny bólý kezinde ashyqtyq jetis­peıdi dep sanaıdy. Turǵyn­dar­dyń úkimet bıýdjeti týraly aq­parat­qa qoljetimdiligin anyq­taý­ǵa baǵyttalǵan táýelsiz esep 2019 jyly 117 eldegi jaǵdaıǵa baǵa bergen. Barlyǵy 100 baldan tura­tyn esepte Qazaqstanǵa 58 ball berilgen. 2006 jyldan beri elimizde bıýdjet ashyqtyǵy ındeksin anyqtaıtyn Sange zertteý ortalyǵynyń dırektory Janar Jandosova bul reıtıngte Qazaq­stannyń kórsetkishteri óte baıaý kóterilip kele jatqanyn aıtady.

«Aqparattyń shekteýli bolýyna baılanysty bıýdjettiń ashyqtyǵy boıynsha bizge 58 ball berildi. 60-tan asa almaı júrgenimizge biraz boldy. 10 jyl ishinde biz óz kórsetkishterimizdi 20 ballǵa jaq­sart­tyq. Biraq osy ýaqyt ishinde Qyr­ǵyz­stan 55 ballǵa, Grýzııa 47 balǵa, Reseı 27 ballǵa kóterilip úlgerdi. Bizde ilgerileý bar, biraq baıaý», dedi J.Jandosova.

Sarapshy kóp másele bıýdjet jobasyna kelip tireletinin aıtady. Ol Par­lament qaraýyna jiberilgen joba ádette tolyq bolmaıtynyn, keıbir qu­jat­tar­dyń jetispeıtinin alǵa tartty. Sondaı-aq azamattyq qoǵammen talqylaý máselesi de aqsap tur. J.Jandosova halyq kóp jaǵdaıda bıýdjet bekitilip qoıǵan soń ǵana habardar bolatynyn aıtady.

«Bıýdjet jobasyn halyqpen talqy­laý máselesi ózekti bolyp tur. Bul proseske azamattyq qoǵamnyń tartylmaýy – úlken kemshilik» dep atap ótti sarapshy. Bul máseleniń tolyǵymen tar­qatyp jazýǵa suranyp tur­ǵany anyq.

Aqparattyń ashyqtyǵy men qolje­tim­diligine kelgende mem­lekettik organ­dardyń súrinetin tusy kóp. Onyń birsypyrasyn sholyp ta úlgerdik. Endigi mindet – jaǵdaıdy jaqsartýǵa qadam jasaý. Bálkim resmı organdardyń jumy­syna azamattyq qoǵam baqylaýdy odan saıyn arttyrsa, nátıje kóp kúttirmes.

Úmit zań jobasynda

Qazaqstan halqy kóksegen ashyq qoǵamdy qalyptastyrý úshin máseleniń quqyqtyq tur­ǵydan rettelýi asa mańyz­dy. Bul maqsatta Joldaýda aıtyl­ǵan Aq­paratqa qol jetkizý máse­leleri jónin­­degi zań jobasyn tezirek qabyldaý kún tártibinde tur.

Bıyl 16 qarashada «Aqparatqa qol jetkizý týraly» zańnyń qabyldanǵanyna 5 jyl tolady. Bul ýaqyt aralyǵynda tájirıbeden bólek, birqatar másele de qordalanyp qaldy. Aqparat jáne qoǵamdyq damý mı­nıstr­ligi Memleket pen qo­ǵam kom­mýnıkasııalaryn damytý departamentiniń basqarma bas­shysy Quralaı Qabarova mınıstr­lik ázirlegen zań jobasy jaıly tolyǵyraq aıtyp berdi.

Búgingi basty problemanyń biri zań normalarynyń oryndalýynda eken. Sol sebepti engizilgen ózgerister eki máseleni sheshýge baǵyttalǵan. Eń aldymen, zań jobasy baqylaý men jaýapkershilikti kú­sheıtýdi kózdeıdi. Ol úshin aqparatqa qol jetkizý salasyndaǵy ýákiletti or­gan­­dy jáne onyń quzyretin, al árbir mem­l­ekettik organda ýákiletti bólim­sheni ne tulǵany anyqtaý usynyl­ǵan. Q.Qa­­baro­vanyń aıtýynsha, bul shara shtat sa­nyn kóbeıtpeıdi, al bul óz ke­zeginde bıýd­jetke júktemeni ulǵaıt­paıdy. Demek, basshylyq ár uıymda bir qyzmet­kerge aqparatqa qol jetkizý máselesin baqylaýdy tapsyratyn bolyp tur.

Sondaı-aq zań jobasynda jyl saıyn Memleket basshysyna aqparatqa qol jetkizý salasynyń jaı-kúıi týraly esep berýdi engizý kózdelgen. Esepte jaǵdaıǵa taldaý ǵana emes, aqparat ashyqtyǵyna berilgen qoǵamnyń baǵasy men azamattyq sektormen birlese ázirlengen usynystar da bolady eken.

Ekinshi mindet – zańnyń qoldanylý aıasyn keńeıtý. Atap aıtqanda, aqparat ıelenýshiler qataryna memlekettik fýnksııa­lardy oryndaıtyn basqa da uıymdardy qosý usynylyp otyr. Son­daı-aq kvazımemlekettik sektor uıym­daryna da ashyq derek­terin jarııalaý mindettelýi múmkin.

Mınıstrlik ókili bul túzetý­ler «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrym­dama­syna jasalǵan taǵy bir qadam ekenin atap aıtty. «Usy­nys­tar tyńǵylyqty zertteý nátı­je­sinde jasaldy. Ekono­mı­kalyq yntymaqtastyq pen damý uıymynyń (EYDU) usy­nym­­dary eskerildi, sondaı-aq azamat­tyq qoǵammen birge tal­qy­ladyq. Tutastaı alǵanda, bul ózgertýlerdiń «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujy­rym­damasyn oryndaýda mańyzy zor», dedi Q.Qabarova.

Odan bólek basqarma basshysy zań jobasynyń memlekettik organdardyń jáne basqa da uıymdardyń aqparattyq ashyq­tyǵy men qoljetimdiligin arttyrýyna yqpal etetine senimdi. Al biz óz kezegimizde bul qadam ha­lyqtyń memleketke degen senimin nyǵaıtýǵa, eki tarap arasyndaǵy aqparattyq teńsizdikti joıýǵa, azamattyq qoǵamnyń damýyna jáne el Prezıdenti aıtqandaı bılik pen halyq arasynda syndarly dıalog ornatýǵa bastaıtynyna úmittenemiz.