Sodan beri qansha ǵasyr ótkenimen adam balasynyń buryn kórip-bilmegen jerlerge baryp tanysýǵa degen suranysy kemigen emes. Ras, keıde soǵystar men ózge de túrli qıyndyqtar muny birde saıabyrlatyp, birde damýyna keń dańǵyl jol ashyp otyrǵan.
Ertedegi saıahattyń asa bir qatty óristegen jeri Shyǵys álemi ekenin dúnıe júzi ǵalymdary áldeqashan moıyndaǵan. Eýropada qonaqúıler jelisi atymen joq kezinde saýdasy órkendegen Azııada kerýen saraılar jolaýshynyń ózi túgil at-túıesiniń, arbasynyń da jaıyn qaraıtyn. Buzylǵanyn jóndep, aýyrǵanyn emdep, tamaǵyn ázirlep, saýdasyn júrgizip, qona jatqanynda qolaıly oryn boldy. Shyǵys órkenıeti ónimderin Batysqa tasyp jetkizgende eýropalyqtar tańsyq dúnıege aýyzdaryn ashyp, kózderin jumatyn. Tańdaıynan shyǵystan jetken buryshtyń taby ketpeı tamsandyryp, sýsyldaǵan jibegine oranǵanǵa kózderi toımaı, tipti dalanyń jupar ańqyǵan gúliniń jýashyǵy úshin bar baılyǵyn da bergen. Saýdagerler men saıahatshylar salǵan osyndaı iz, qarym-qatynasqa arzan teńiz joldarynyń ashylýymen qum basyp, kónerip, Uly Jibek joldary tarıh sahnasynan birte-birte ysyrylyp qalǵan-dy.
Alaıda saıyn dalada qyzyqtyrar dúnıe mol. Qatparynyń qalyńdyǵy, jasyrǵan syrynyń moldyǵy ashylmaı, qupııasyn qoınyna jasyrǵan jerler barshylyq. Sonyń biri – Ǵafý aqynnyń: «Ishine oqıǵany tıep-syqap, Tarıhtyń qoıyp ketken arbasyndaı» deıtin Torǵaı dalasy.
2006 jyly ınternette Google Earth spýtnık arqyly túsirilgen ashyq jarııalanymdaǵy fotosýretterdiń ishinen Torǵaı dalasynda geometrııalyq túrli pishindegi tóbeshikter qostanaılyq áýesqoı arheolog Dmıtrıı Deıdiń nazaryn aýdarady. Osylaısha qyzyǵýshylyqtan bastaý alǵan is jalǵasyp, 2015 jyly AQSh-taǵy Pıttsbýrg ýnıversıtetiniń professory Ronald E. LaPorte Aleksandrııa kitaphanasynyń saıtynda aǵylshyn jáne orys tilderinde Torǵaı dalasyndaǵy geoglıfterdi álemge jarııa etedi. NASA mamandarynyń ǵaryshtan jasaǵan túsirilimderi shynymen dúnıe júzi arheologtarynyń nazaryn aýdardy. Sebebi bul geoglıfterdiń jasy sonaý Mysyr pıramıdalarynan, aǵylshyndardyń Stoýnhedji men Ońtústik Amerıkanyń sakraldi Naska nyshandarynan da ilgeri, ártúrli sıpatta bolýymen qatar, sanynyń moldyǵymen de erekshe-tin. Birdi-ekili emes, 80-nen asa tańǵajaıyp geoglıfter ǵalymdardy eriksiz oılantqan, moıyndatqan. Sóıtip 2015 jyly álemde ashylǵan tańǵajaıyptardyń alǵashqy 10 úzdik toptamasynyń qataryna engen. Búginde álemdik tarıh úshin mańyzy bar, qupııasy tolyq ashylmaǵan Torǵaı geoglıfterine qater tónip tur.
Torǵaı qashannan jolǵa zárý. Sol zárýliktiń bir parasy ishki túgil, syrtqy týrısterdi shaqyrsa áleýeti kóteretin ǵajaıyby mol Torǵaı týrızmin damytýǵa kedergi jasap otyr. Jol bolmaǵan soń týrısterge qyzmet kórsetetin ınfraqurylymnyń biri de jasalmaıtyny túsinikti. Syry men qyzyǵy, qazynasy qansha mol bolsa da jol joqtyǵynan týrısterge tars jabyq Torǵaıǵa kim barsyn? Biraq eldiń ortalyǵyn batysymen jalǵaıtyn jol tartylady degen úmit týǵan. Sol arqyly osy salany damytamyz ba degende oǵan qarsylar da shyqqan. Quralaıdyń laǵy óretin jerge jol salýǵa bolmaıdy dep jeleý etýshiler Torǵaıdan joldy taǵy burmaq nıette. Bul – geoglıfter arqyly Qazaqstandaǵy týrızmdi damytýdyń kezekti kedergisi. Ekinshi, Amantoǵaı men Torǵaı arasyndaǵy eski joldy jóndeýde geoglıf bederi buzyldy. Jergilikti janashyrlar qansha shyryldasa da arheologtar pishinine qarap «Qoǵaı kresi» ataǵan geoglıfti ekskavator kúregi ornyna kelmesteı etip jaıpap ketti.
Torǵaı dalasyndaǵydaı geoglıfter tizbegi planetadaǵy ózge qurlyqta joq. Tek Hakasııada Torǵaı geoglıfine qaraǵanda óte qarabaıyr bir kishkentaı geoglıf jáne Perýde tastan turǵyzylǵan bireýi bar. Osy biregeı álemdik deńgeıdegi ólmes mura shyn janashyrlyqty kútip, boz dalada bozaryp jatyr...
