Jumabaı Shashtaıuly: ...Abaıǵa ǵana jarasady

– Ádebıetke kelý jolyn óleńmen bas­taǵan kórinesiz. О́leń ólkesinen qara­sóz­ge aýysýyńyzdyń sebebi ne dep oılaısyz?

– О́leńniń júrektegi bir-eki aýyz qory taýsylǵansha jeliginiń basylýy qıyn eken. Aýdandyq gazetke basyla bastaǵanda ne ákem, ne sheshem «myna jazǵan óleń jazyp, eldiń nazaryna túsip júr-aý» dep zer salyp qaraǵan emes. Qaǵazǵa óne boıy shuqshıyp otyratynymdy jaqtyrmaǵan sheshem birde: «Álin bilmegen álek» dep qoıyp qalǵanda júrekke salmaq túsiretin aýyr sóz ekenin túsindim, «arbaǵa tańylyp sabalsa da, arsalańdap arsyzdyqqa bas­qannan» saý emes shyǵarmyn, siráda. Úz­diksiz joldaǵan jazǵan-syzǵanyńnyń aýdan­dyq gazetten basqa esh jerge jaramasa da, sonyń ózi adamǵa ájeptáýir dem beretinin jete oılaǵan joq shyǵarmyn. «Le­nınshil jasta» jumys istep júrgen Jumeken Nájimedenovtiń tildeı bir jo­laq qaǵazǵa jazǵan jaýap hatynda: «sizde qabilet bar, biraq áli kóp izdene túsý kerek» degen sózi qoltyǵymnan dem búrkip, biraz ýaqyt jelpintkenge jarap edi.

Jaılaýdan qystaýǵa qaraı qoı aıdap bara jatyp jol-jónekeı kezikken úıge ákem ekeýmiz shaı ishý úshin burylǵanbyz. Shańyraq ıesi ákemdi tanı ma, emen-jar­qyn amandasqan soń maǵan uzaqtaý úńilip baryp: «Sen óleń jazatyn bala emessiń be?» dedi. «Iá», dep jaýap qatqa­nyma: «Soń­ǵy kezde kórinbeı bara jatsyń ba, qalaı ózi?» degenine: «Kórinbeısiń gazet pen jýr­naldardan» beter áserlengenim sonsha, tolqynysymdy basa almaı daǵda­ryp qaldym. Sonda «Munyń áli kel­meı qalǵan syńaıly ǵoı», dedi ákem kút­pegen jerden. Osy sóz oıyma tússe bitti áke balaǵa synshy degenniń rasty­ǵynan buryn rýhanı náziktikpen tóre­lik jasaǵanyna áli kúnge deıin tańmyn. Shy­nynda da ishki jan dúnıeniń qulshynys ekpininiń quıylysy azaıyp, solǵyn tartyp bara jatqanyn ózim de sezetinmin.

О́leńdi tastap, prozaǵa aýysýdyń jan­ta­lasynda ózimshil kembaǵaldaý sezim qa­battasty. «О́leńdi tastaǵan adamnyń prozada nesi bar eken dep kúletin boldy-aý» dep qýystanýdyń ózi balańdyq shyǵar. Sóıtse de seniń óleńińniń quny aspandap, jyrsúıer qaýymnyń júregin terbep turmaǵan soń namystanýdyń ózi josyqsyz eken ǵoı.

– Kóp jyldardy araǵa salyp baryp «Qyzyl qardy» qaıta jazǵan ekensiz, estýimizshe. Dınamıkasy jaqsy, biraq á degennen «joly bolmaǵan» bul shy­ǵarmaǵa oralýdyń qajeti bar ma edi?

– Dos ári baýyr Rafat degen ádebıet­shiniń Maqsut degen birge oqyǵan jigiti kúnderdiń bir kúni habarlasyp: «Jumeke, «Qyzyl qardy» nege ulǵaıtpaısyz? Rafat tolyq kóriný kerek qoı dep oılaımyn», dep bazynaǵa uqsas usynysyn aıtyp qaldy. Otyz jasynan mashına mingen Rafat ómirge ıkemdi kórinetin. Aldymyzǵa myńǵyrtyp mal aıdasaq ta, bizde kólik degen atymen bolǵan joq. Es­kilikti salt boıynsha ómir súrgen ákem bárimizdi ashsa alaqanynda, jumsa ju­myryǵynda ustaıtyn. Qystaý men jaılaýdaǵy malynyń jumysyna Rafat aparatyn, araqashyqtyǵy eki júz, úsh júz shaqyrymnan kem emes. Jazýyma da sharapaty kóp tıip, kemshilikterdi kózimdi baqyraıtyp qoıyp búkpesiz aıtyp salatyn. Biraq «Qyzyl qarda» óziniń prototıp ekenin bilse de, ol týrasynda biraýyz tis jaryp, til qatqan emes.

Onyń ómirdegi orny asa qymbat kó­rindi me, kýrstas dosynyń qolqasy sebepker boldy ma, áıteýir qolyma qalam alǵyzǵan edi. Ony eshkimge aıtpaı-aq qoıaıyn, ómir barysy kórseter dep ishteı uıǵarym jasaǵanmyn. Birde Nur-Sultan qalasynda Darhan Qydyrálige jolyǵyp, aınalysyp júrgen sharýamdy aıttym da, sonyń jaryq kórýine reti kelse, baspa basshylarymen sóılesip berýin ótindim. «70 jasqa tolýyńyzdyń qurmetine men shyǵaryp bereıin», degen edi sol kezde. Qazir basylyp baspadan shyǵyp jatqan kórinedi. Endi 16 qazan kúni Almaty qalasynda «Qyzyl qardyń» kishigirim tusaýkeserin ótkizbekshi. Bastysy, eń alǵashqy qoltańbam «Qyzyl qar» biraz japa shegip baryp endi jetpiske kelgende romanǵa aınalyp, kitap bolyp basylyp jatqanynyń ózim aıtyp jetkize almaıtyn ómirlik máni bardaı kórinedi.

– Sizdiń dáýirdiń belgili bir deńgeıde ádildigi bolǵan da sııaqty. Qazir bas­padan neshe túrli kitap shyǵyp jatsa da báribir. Kórkemdikten múlde ada shy­ǵarmalardy ótkizbeı, dúbára dúnıelerge tosqaýyl qoıatyn taǵy esh­kim joq. Al sizdiń ýaqytta ár kórkem shyǵarma ekshelip, saralanatyn.

– О́z basym qazylyq etý degen nárse­den qatty qorqamyn. Qazylyq jasaý men úkim shyǵarý degenniń qaýipti ekenin keshteý túsingenime ókinetin ýaqyttarym bar. О́ıtkeni óte saýatty, kóp oqıtyn adamdardyń ózi keıde osy úkim shyǵarýda qatelesetinin baıqadym. Adamdy alalaý degen jaman nárse, áıtse de ádebıet­ke kim kóringen kelip áldeneni tyndyr­ǵandaı ózin shalqaq ustasa, Ǵafý Qaıyr­bekovshe aıtqanda: «Kisiniń keledi eken jyla­ǵysy». 

– Siz jasaǵan áke obrazdarynda ortaq bir minez bar: bári de eńbeksúıgish, us­tamdy, «balam» dep emirenbeıtin sal­qyn adamdar. (Ásirese «Qyzyl qar», «Shal men jylqyda»). Árıne bul jerden burynǵy qazaq ákeleriniń mine­zin kóremiz. Alaıda osy áke men bala­nyń aǵynan jarylyp sóılese almaýy, ekeý­ara jaqyndyqty tek únsiz uǵysýy nemese balanyń áke aldynda aqtaryla al­maýy­nyń (máselen, Raıystyń hıkaıasy) saldary úlken bir tragedııaǵa ulas­pasa da, belgili bir deńgeıde minez kembaǵaldyǵyna ákelýi múmkin be?

– Bek, múmkin. 1968-1969 jylǵy kórgen qysty ómirde menen basqa eshkim kórmegen jut sııaqty qabyldadym. Al ákem óte qıyn qys ekenin bilse de, «kórmegenimiz joq qoı» dep jan balasyna muńyn shaqpaıtyn. Bul – qazaqy minezdiń sonshalyqty aıta qalarlyqtaı iriligi emes, san ǵasyrdan beri qalyptasqan ómir saltynan ajyraı almaıtyn ustanym. Muny tap sol kezde jete túsine qoıǵan joq edim. Áke men sheshe arasyndaǵy qarym-qatynastarǵa qurylǵan «Shal men jylqydaǵy» jaǵdaı basqashalaý. Balalarynyń aldynda sheshe óziniń derbestik qasıetin, bedelin saqta­ǵysy keledi. Biraq negizgi kilt ákede jatyr. Jalpy, qazaq áıelderi balalaryna aqjarqyn, sheshilip sóıleı alatyn qaýym bolsa, ákeler sol jarylmaǵan kúıi jumbaq bolyp qaldy. Osy nárseni ber­gim keldi.

Hemıngýeıdiń «Shal men teńizindegi» keńis­tik – sý, teńiz. Ondaǵy shal da ólim qaýpiniń aldynda tur. Al «Shal men jylqy­daǵy» shal dalanyń teńizinde ketip barady. Osy bir uqsastyqty Rafat (Áb­diǵulov) alpys jyldyǵymda aıtyp edi. Bylaı qarasań, qystyń qaqaǵan sýyǵynda 75-78-degi qarııa júz shaqyrym jer júredi. Ondaı qashyqtyqty attyń ústinde ótkerý – qııamettiń qııameti jáne bul bir erlik emes, turmys saltynyń ereksheligi eken. Máselen, kóshpeli halyq ókilderiniń bári birdeı dál osyndaı qadamǵa bara almaıdy. Kóne dáýirdegi atqa mingenderdiń ózi bul qashyqtyqty ala almaýy múmkin. Áýezovtiń «Abaı jolyndaǵy» jut – qat­ty qysta jylqylardyń bosýy sııaqty kórinis. Tek Áýezov basqasha sýrettedi, al munda basqa sıýjet bar.

Raıysqa kelsek, bul da bir ózinshe tragedııa. Ákesinen soǵysta opasyzdyq jasaǵan-jasamaǵanyn suraý, shynynda óte qıyn ǵoı. Masqaranyń tańbasyn áke turmaq balanyń ózi qabyldaǵysy kelmeıdi. Bul – úlken qorqynysh.

– Biz sizdiń ákeıdi shyǵarmadaǵy Jaı­laýdyń ákesi dep tanydyq. О́mirdiń ár kezeńinde adam ártúrli oılaıdy ǵoı. Áke­ńizdiń jasyna kelip otyrǵan osy ýaqytta tvorchestvońyzǵa ózek bolǵan sol aıaýly jandy qalaı eske alasyz? Jalpy, áke bolmysyn shyǵarmaǵa engizýde edáýir jetistikke jettińiz ǵoı.

– Jazýshylyqqa birge umtylǵan tur­ǵylastyń biri: «Ne sen meniń ákemdi qolyńmen jaratyp alyp pa ediń» dep dúrse qoıǵany bar. Ol Shashtaıdy buryn­dary quddy qurdasyndaı battıtyp turyp ataıtyn. Biraz jyldardy ótkerip baryp sonyń esesin ózimshe qaıtarǵanyma shala búlinip ashýlanǵanyna tańǵalýmen qatar, ótken-ketken qylyqtaryn umyta qalatyn jadynyń qysqalyǵyna kóz jetkizgen edim. Ákesine kóshege deıin tipti, atyn alyp berdi. Áıtse de onyń ákesi men meniń ákemniń aıyrmashylyǵy óte kóp edi, búkil ǵumyryn at ústinde ótkizgen ákem salamatty ómir saltyn ustandy. Tabıǵatqa taǵy etene jaratylysy ósimdik dúnıesi men jan-janýarlardy bólip-jarmaı tutas kúıinde qabyldaıtyn, birinsiz biriniń sáni joqtyǵyn ómirlik tájirıbesi arqyly ortaǵa jaıyp salatyn. Qalyń shıdi kórse, sıyrdyń jeri eken deıtin. Tutasqan ebelek tusynan ótip bara jatyp biraz kún jylqynyń jaılaıtyn orny eken dep qımaı-qımaı burylyp qaraı beretin. Sosyn óziniń jasyn buldap, tetký degendi atymen bilmeıtin. Ana jyldary ákem júrgen dalaǵa barýdyń sáti túsken edi. Sóıtsem ol jerde ákem týraly el arasyna jaıylǵan ańyzdardy óz qulaǵymmen estidim. Meniń ákem mashınamen qatarlasa shyqqanda «myna shal tıtyqtap jetkenshe sharýamyzdy tyndyryp kete beremiz ǵoı» deıtin kórinedi ishtegiler. Bes-alty shaqyrym jerge ekpindetip jetse, tórde Shashtaı aqsaqal shaı iship otyra­dy eken. О́miriniń sońyna qaraı «endi men­de ne qaldy deısińge» saıatyn sózge úıir­­sekteı bastap edi. Shyntaǵynyń ur­shyǵyn Stalıngrad maıdanynda julyp áketip, elge jartylaı múgedek bolyp oral­ǵan onyń alty baýyrynyń bireýi ashar­­shylyqta, ekeýi qamaýda kóz jumǵan. Solaı bola tura ákem birde-bir ret «men osyn­daı kepti basymnan keship edim» dep jan jazǵyryp-jasyp, jan balasyna jal­baq­tap-jaltaqtamaıtyn, kóńili buzylyp, te­birengenin áste sezdirmeıtin sabyr ıesi edi.

– «Aspanqorany» jazýǵa shyńy­raýdan túıemen sý alatyn qoly sholaq ki­siniń taǵdyry sebep bolǵan eken. Osy­ny tarqatyp aıtaıyqshy.

– Bala kezimde qoı baǵatyn úlken aǵama kó­mekke barǵanmyn. Soǵysta bir qolynan aıyrylǵan, qabaǵy ońaıshylyqpen ashylmaıtyn óńi sup-sur kisi qonystas. Kóp jyldar boıy perzentsiz ómir keshken otbasy inisiniń qyzyn asyrap alǵan soń áıeli bala kóterse kerek. Úlken qýanyshqa kenelse de, sol qoıshynyń sabyrly us­tamy adamdy tańyrqatpaı qoımaıtyn. Al áıeli óte jaıdary. Qazir jigittermen Aspanqoranyń mańyna barsaq, «sizdiń Aspanqorańyz óte bıik emes qoı», deıdi. Negizi, Aspanqora bıik. Taýdyń ózine shyǵý óte qıyn. Eteginde tursań, taýdyń bıiktigi bilinbeıdi ǵoı. Atpen shyqsań, tipti qıyn. At boldyryp qalady. Sonda shyńyraýdaǵy bulaqtan sý alyp ishemiz. Aǵa-jeńgem jumsaǵan soń álgi qoıshymen ilesip shyńyraýǵa sýǵa bardym. Bir ýa­qytta sirkirep jaýyn jaýy­p ketti. Jal­ǵyzaıaq jol edi. Qaıtarda ana kisi ózi jal­ǵyz qolymen kúrekpen joldy ashyp shyqty. Sonda shamamen, az degende bir shaqyrym jer. Onda balamyn – menen eshqandaı kómek bolǵan joq. Onyń jalǵyz qolymen terge malshynyp, qınalǵanyn kózim kórdi. Biraq ol shyǵarmadaǵy Atan­nyń jaǵdaıyna ushyraǵan joq, árıne. Bul kórinis kópke deıin oıymnan ketpeı qoıdy. Jıyrma bes jasymnan ári qaraı osy taqyrypty qaýzaı bastadym. Munda Rafattyń óte úlken úlesi bar. Jazam da Ra­fatqa kórsetemin, ol: «Bul nashar, uıat bolady. Sen nege bylaı jazasyń?» deıdi. Eki-úsh ret qaıta jazdym. Sonda mende bir kishkene ólermendik bar ma deımin. Sońǵy jazǵanymdy Rafatqa oqyt­qanda: «Mynaýyń tolyq shyǵypty», dedi. Rafattan ótkenime qýanǵanymdy aıtsańshy. Sońǵy kýrsta oqyp júrgen kezde osy «Aspanqorany» Rymǵalı aǵamyzǵa berdim. Kóp ýaqyt oqymaı júrdi. Bir kúni jolyqqanda: «Sen kóp jazba. Týra osyn­daı on shyǵarma jaz. Sol jetedi. «Aspanqorańdy» kınoǵa túsirse ǵoı, shirkin», dedi. Sosyn «Atannyń birinshi áıeli Hanymkúlmen qaıtyp kezdestirseń, tipti qatyp ketedi. Bala-shaǵasy bar ekenin kórsete alsań, tegi keremet bolar edi», dedi. Keıin ony qostym da. Qazir oılap qarasam, Rekeńniń usynysy óte durys eken.

– Kıno túsirýdi oılanǵan joqsyz ba, shynynda?

– Jigitter bir rejısserge aparyp kór­setken. Unatpapty. Ájeptáýir rejısser bolatyn.

– «Jala men nala» – dáýirlik qa­siretti baıandaǵan psıhologııasy óte tereń shyǵarma. Desek te poveste ashyla al­maǵan sııaqtysyz. Tolyq aıaqtalǵan shyǵarma dep oılaısyz ba, ózińiz? Ro­man­ǵa tatıtyn taqyryp edi ǵoı, ne­gizi. Álde shyǵarma keıipkerleriniń kózi tiri bolǵan soń tartynshaqtandyńyz ba?

– Osy shyǵarmany jazǵan soń prototıpi (Rafat Ábdiǵulov) ózi ádebıetshi bola tura biraýyz pikirin ashyp-jaryp aıtqan emes. Unatpaǵan shyǵar dep oıladym da qoıdym. Kóp jyldardan keıin balamyz sanattaǵy Arman Álmenbet «Jala men nalaǵa» ózgesheleý turǵyda úńilip jazǵan maqalasyn gazetke jarııalapty. Mine, sol kezde keıipkerim: «Men odan da tereń ǵyp jazamyn», dedi. Oıyńa kelgendi irikpeı aıta almaýdy Abaı «ónersizdikke» balaıdy emes pe. «Baıaǵydan beri aı qarap júrdiń be?» degendi tike aıta almadym. Sosyn ol aýy­ryp, qaıtys bolarynan eki kún buryn «Jala men nala» týraly jazǵan maqalasy «Ana tili» gazetine basyldy. Povestegi «ákesi de, balasy da sorly» degeni kóp oıǵa batyrdy. Qaramaǵynda alty júz jaýyngeri bar ákesi batalon komandıri, bul ol kezde qazaq arasynan óte sırek ushyrasatyn jaǵdaı. Baýkeń sııaqty polk, dıvızııa basqaryp keter me edi, eger ózin barlyq qyrynan kórsete alǵanda.

– «Jala men naladaǵy» «ákesi de, balasy da sorly. Ekeýi de ózin kórsete almaı qalǵan adamdar» eken. Al siz ómirde, sóz ónerinde ózińizdi tolyqtaı kórsete aldym dep oılaısyz ba?

– Aqyl degen nárseniń óz basymda kóp emes ekenine sońǵy ýaqytta anyq kózim jetip júr. Úlken dúnıe jazyp otyrǵan kezde onyń jaýapkershiligi men salmaǵyn sezine túsken saıyn ózińnen-óziń shoshynasyń, tipti. Shamań kelmeıtin nársege umtylǵan degen óte qıyn bolady eken. Jalpy, úlken shyǵarmanyń aıaǵyna shyǵýdyń mánaqasynda sabyr men shydam jáne tyńǵylyqty minez, táýekelden qoryqpaıtyn júrektilik kerek sııaqty. Jaýapkershilikti barynsha sezingen «Júz jyldyq jalǵyzdyqtyń» avtory romanyn aıaqtap bolǵan kezdegi qýanyshyn aıtatyn sáti kóńilge túrli oı salatyn jaq­sylyǵy mol sezinisterdi aıtpaýshy ma edi. Qazaqta osyndaı jaqsylyqty Áýe­zov qana sezingen. Ol óziniń jasaǵan úlken eńbeginiń jemisin kórdi. Al bizde úlken nárseniń qaıtymy joq bolyp bara jat­qany alańdatady. Qaıtymy degen – onyń oqylymy, eldiń iltıpaty jáne azdaǵan tıyn-tebeni emes pe. Osy jaǵynan bizde qazir qamqorlyqtyń ádilet úılesimi joq.

– О́mirge beıimdelý jaǵynan ózińizge qandaı baǵa beresiz?

– Basylyp shyqqan kitabymdy qol­tańba jazyp aǵalar men basshylarǵa usyna almaıtyn minezim uıańdyqqa jatatyn shyǵar. «Aıazbı» romanymdy kezinde jigitter maǵan aıtpastan Alash syılyǵyna usynypty. Biraz adamdar qarsy shyǵyp, daýys jetpeı ala almaı qaldym. Bul maǵan qatty áser etkeni sonsha, kúızeliske tústim, pendeshilik jaman oılarǵa bardym. Arada biraz jyldar ótip bári umytylǵan edi. Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń otyrysynda Alash syılyǵyn alatyn másele qaralyp, osy­dan on shaqty jyl buryn jazylǵan shyǵarmanyń tóbesinde jerlesimniń esim-soıy battıyp tur eken. Shyǵarmasynyń deńgeıin de biletinmin. Sol osyndaı sharýalardy uıymdastyra alatyndyǵynyń arqasynda Alash syılyǵyn menen buryn ıelenbek. «Men bir roman jazyp ala almaı qalǵanda mynaniki ne mazaq» dedim ishimnen kúıinip ketip. Osy bir pendeshiligimdi jeńe almaı qyzǵanyshtyń qyzyl ıtine destik bergenimdi oılasam, kádimgideı uıalamyn. Sol jigitti qulat­tym sosyn. Ol meni jek kórgeni sonsha atarǵa oǵy joq bolǵan shyǵar. Adamdy adam túsinýdiń qıyndyǵynda onyń da ońyp turǵan jeri shamaly edi. Dárejesi joǵarylardyń aldynda seni qolma-qol tómen sanap, kisi eken demeıdi de, analar ketken bette arada túk bolmaǵandaı jalpańdap jetip keletin ádeti. Qazaqy ortanyń betke aıtý óneri joqtyǵyn ol sóıtip tıimdi paıdalana bildi.

– Kúndelikti áńgimede qazaqtyń mine­zin jıi synaısyz. Iаǵnı, kóńilińiz tol­maıdy. Biraq qazir burynǵydaı emes, qoǵam ózgerdi dep oılaımyn. Bú­gingi adam­dardan, aqyn-jazýshy, ıa oqyr­man­nan jaqsy bir ózgeris baıqala ma?

– Qazaqtyń minezin ońdyrmaı syna­ǵan Abaıdyń sózderi áli kúnge deıin kókeı­kesti. Áıtse de Abaıǵa ǵana jarasatyn jaǵdaı joq emes. Abaıdyń bir oramyna taty­maıtyn sózge úıir pendeler qazaqty jazǵyrǵanda tıse terekke, tımese butaqqa dep aýzyna kelgendi aıtatyny bar. Osaldyq bitkenniń beınesin Abaısha mergen jasamasa da, óstip júrip halyq bop ketemiz dep ózin qazaqtan joǵary sanaıtyndar jetip-artylady. Abaı synaǵan sol halyq bolmysynan kúnderdiń bir kúninde tutastaı aıyrylyp qalyp júrmeımiz be degen oı jazataıym ıektegen kezde ǵylymı toqtamnyń kórip­keldigi qalaı edi degenge eriksiz tirelesiń. Bizdiń halyq tabıǵatpen etene aralasqandyǵynyń arqasynda onyń búkil synyn júreksinbeı kóterdi. Muhıt pen teńizde tirshilik etetin halyqtar ózde­rin joǵary qoıatyn daǵdy bar. Dala tabı­ǵatyndaǵy qubylystarǵa teńizde meken etkender tótep bere ala ma, búgingi urpaǵyna tórt túlik malynyń shashaýyn shyǵarmaı amanattaǵan qazaqtyń da jan áleminiń názik pernesin tabý da ońaı emes-aý.

– Qasym aqyndy árkim ártúrli jaqsy kóredi. Al siz, óz tilińizben aıt­qanda, sumdyq qatty jaqsy kóresiz. «Qazaq óleńiniń ǵajaıyp qubylysyna» balaǵan Amanjolov aqyndyǵynan bólek rýhanı baılanysty sezesiz be?

– Bala kezimde Qasymdy qatty oqıtyn aǵalarym kóp edi. Maǵan solardan juqty ma, Qasymdy ákemnen bir kem kórmeıtin sııaqtymyn. Serik Aqsuńqarulynyń: «Qa­sym Amanjolovtyń balasy emessiń be?» dep suraıtyny bar. Qasym – portretter ja­saý jóninen Abaı­dyń tikeleı izbasary. Jaraty­lysynyń shynaıylyǵy qapysyz sendiredi. Partııanyń jabyq jınalysynda oqyǵan Qasym óleńi, óz tilimen aıtqanda, ólim men ómirdiń teketiresi, áli kúnge deıin tebirenterlik qýaty jeterlik. Qazir Parlament depýtaty, buryn mınıst­r laýazymyn ıelengen jigit «aǵa» dep meni syı­laıtyndaı kórinetin. Qasymnyń toıyn­da jańaǵy mınıstrim «Áı, sen» dep sóı­legenine abdyrap, abyrjydym da qal­dym. Men sonda Qasym syılyǵyn alyp oty­ryp, betin qaıtarýǵa shamam jetpedi. Bir­aýyz til qatpaǵanyma áli kúnge deıin óki­ne­min. Mine, osy jaǵynan boıymda Qa­sym mineziniń joqtyǵyna opynatynym bar.

– Jazýshyǵa talǵam ekibas­tan kerek. Ishki senzýra, ishki redaktor avtordyń eń adal tara­zysy. Bizde ózgeniń jazýyna qatań talap qoıatyn talǵam­pazdar kóp. Al ózine kelgende tym «jomart». Jumabaı Shash­taı­uly ózine sarań, ózgege jomart jandardyń qataryna jata ma?

– Chehovtyń eń qatal synshysy ózi bolypty. Shyǵarmadaǵy kemshilik degende, ásirese aıtatyn oı aıaǵyna deıin jetpeı, ylǵı sholaq qaıyrylatyny sııaqty nemese tebirenisterdiń azdyǵy seziledi. Sen ony búkil jan júregińmen sezingende ǵana jazylatyn dúnıe kemshiliksiz shyǵýy múmkin. Bizde alǵan syılyq, ataǵymyzdy aıtqan kezde salmaǵymyz artatyndaı kóri­netin bir ádet bar. Al sátti shyǵarma arqyly tanylý nemese jazýǵa úlken jaýapkershilikpen úńilip, kemshilikterin, ıakı jetpeı jatqan tustaryn seziný joq­tyń qasy sııaqty jáne bul etek alyp bara jatqan óte qaýipti qubylys. Buryn bizdiń aqsaqaldarymyz bir-birin qatty synaıtyn jáne sodan shyqqan soń jaırańdasyp kete beretin deıtinge keıde senińkiremeıtin sııaqtymyn. О́ıtkeni syn ádiletti bolsa, minimiz azdaý bolatyndaı edi ǵoı.

– Jumabaı Shashtaıuly degen qa­lamgerdiń atyn bolymsyz ǵana shy­ǵar­ǵan alǵashqy shyǵarmańyzdyń jazyl­ǵanyna da, mine qyryq jylǵa taqaý ýaqyt bolypty. Qarasaq, áde­bıet­tegi jolyńyz tym jeńil bolǵan joq. Biraq bizge beımálim nárse kóp qoı. Qy­ryq jylǵy tvorchestvoda ne istelmedi? Ne jazylmady? О́kinish bar ma?

– Roman jazyp otyrǵanda endi ári qaraı kórkemdik taldaýǵa kóshemin dep oılaısyń. Biraq keıde ózinen-ózi shyǵarmaǵa núkte qoıý kerek bolady. Chehov «sózdi neǵurlym kóp qysqartyńyz» deıdi ǵoı. Másele sóılemdi kóp qysqartýda emes, ishki sheberlikti jetiktirýde. Al adam sheberliktiń aıaǵyna jete almaıdy eken. Keıde biz eskirmeýdiń, kónermeýdiń jolyn izdeýdiń ornyna bir kúndik sıpatqa, bir kúndik maqtaýǵa zárýmiz. Osy nárseden arylý ýaqyty kelgen sııaqty.

– Áńgimeńizge rahmet. Shy­ǵar­ma­shy­lyq tabys tileımiz.

Áńgimelesken

 Marjan ÁBISh,

«Egemen Qazaqstan»