Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Jer betinde jasyl jelektiń azaıyp, atmosferada kómir qyshqyl gazynyń ondaǵan ese artýynan jahanda aýa raıy ózgerdi. О́zen-kólder sýalyp, qurǵaqshylyq jaılady. Kómir qyshqyl gazy muhıttardaǵy sý quramyn ózgertip, ondaǵy tirshilik ıelerine úlken qaýip tóndirýde. О́ndiris oryndary ashylyp, avtomobıl jáne basqa da tehnıka túrleri kóptep shyǵarylýynan atmosfera kún saıyn lastanyp, jerdi kók tútin qursap keledi. Kók tútin troposfera men stratosfera arasynda bult (smog) túzip, jer betine kún sáýlesin tolyq túsirmeýde. Antarktıda men Soltústik muzdy muhıttaǵy máńgilik muzdar erip, ondaǵy sý deńgeıi kóterildi. Jahandyq jylynýdyń zardaby týraly az aıtylyp jatqan joq. Bul úderis osylaı jalǵasa berse, erteńgi kúnimiz ne bolady? Ony aýyzdyqtaýdyń, eńserýdiń joldary joq pa?
Bıyl aqpan aıynda BUU-da ótken basqosýda osy másele keńinen talqylandy. Oǵan áıgili ǵalymdar men ekologtar qatysyp, pikirlerin bildirdi. Jıynǵa qatysýshylar qyzý pikirtalastan keıin planetany saýyqtyrý, aýaǵa shyǵarylatyn zııandy zattardy azaıtý úshin dúnıe júzinde 1 trln aǵash egý kerek degen pátýaǵa keldi.
«Orman – jerdiń ókpesi», «Jasyl jelek – jer kórki». Aǵash – qundy qurylys materıaly, otyn, janǵa daýa, jerge saıa. Adam orta eseppen kúndelikti 2-3 kılo taǵam, 4-5 lıtr sý tutynady. Al bir táýlikte 20 kılo ottegimen tynystaıdy. Demek, ottegisiz bir sát te ómir súre almaıdy. Adamzat es jıyp, etek japqan kezde jer betin tutas orman kómkerip, 8 mlrd gektardan astam jasyl jelek jaıqalyp turǵan eken . Statıstıka onyń 3 mlrd gektardan astamy otqa oranǵanyn alǵa tartady. Ot-oıran orman-toǵaıdy áli de aıaýsyz jalmap keledi. Byltyr Aýstralııada birneshe aıǵa sozylǵan órttiń kesirinen 11 mln gektar orman kúlge aınaldy. Álemde jyl saıyn halyq sharýashylyǵy qajettiligi úshin 30 mln gektarǵa jýyq aǵash otalady. Kezdeısoq órtten aıyrylyp jatqan ósimdikter qanshama? Sonyń saldarynan búginde planetada 4 mlrd gektarǵa jýyq ǵana jasyl jelek qalǵan. Anaharsıs babamyz eskertkendeı, adamzat úshin onyń zardaby az bolǵan joq. Jasyl jelekten aıyrylǵan alqaptar daýyldyń saldarynan qunarynan aıyrylyp, azyp-tozýǵa, ıaǵnı degradasııaǵa ushyrady.
Jalańash qalǵan aýmaqtarda sýdyń qory azaıdy. Eń soraqysy, klımat ózgerdi. Kóp jerde qurǵaqshylyq beleń aldy. Aǵashtyń qadir-qasıetin ejelden jaqsy biletin ata-babalarymyz: «Bir tal kesseń, on tal ek» dep tekke aıtpasa kerek. О́kinishke qaraı, osynaý qanatty sózdiń baıybyna áli kúnge bara almaı júrgenimizdi oılasań, kóńiliń alaǵaı da bulaǵaı bolady.
Jasyl jelektiń kómir qyshqyl gazyn sińirip, ottegin shyǵaratynyn, jerdiń qunaryn saqtap, sý qoryn molaıtatynyn kavkazdyqtardyń jaqsy biletini, soǵan saı áreket etetini qýantady. Osydan 43 jyl buryn dám-tuz buıyryp, Soltústik Kavkazda, Krasnodar ólkesinde áskerı boryshymdy ótedim. Jolda ár shaqyrym saıyn jeldiń ótine qarsy egilgen jal ormandardan kóz súrinedi. Árbir jal ormanda egilgen tal 4-5 qatardan aspaıdy.Úlken kisilerden munyń sebebin suraýǵa týra keldi. Olar osyndaı jal ormandardyń egistikti jel erozııasynan saqtaıtynyn, qysta qar toqtatatynyn aıtty. Munyń ózi nátıjesiz emes. Kavkazdyqtar dándi daqyldardyń ár gektarynan az degende 30 sentnerden joǵary dán jınaıdy.
Al elimizde ár gektardan 20 sentnerden ónim alsa, bórikterin aspanǵa atady. Osyndaı jal ormandardyń ósirilmeýinen qysta jel egistikterdegi qardy saı-salaǵa, qala berdi eldi mekenderge toǵytady. Jalańash qalǵan alqaptardaǵy kúzdiktiń birazy úsip ketedi. T.Rysqulov aýdanynyń aýmaǵynda biraz jerde osyndaı ıgi is qolǵa alynǵan bolatyn. Olar qazir de jaıqalyp, egiske qorǵanysh, jerge kórik, kózge qýanysh bolyp tur. О́kinishke qaraı, bastama aıaqsyz qaldy. Munyń ózi jal ormandardy jerimizde ósirýge múmkindik mol ekenin kórsetedi.
Qazaqstan álemde jer kólemi boıynsha toǵyzynshy oryndy ıelenedi. Jer keń-baıtaq bolǵanymen Qazaqstanda orman qory nebári 4 paıyzdy quraıdy. Elimizdegi orman alqaby 6 mln gektardan aspaıdy.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is- qımyl kezeńi» atty Joldaýynda: «Qorshaǵan ortany qorǵaý jáne ekologııalyq damý – elimiz úshin aldyńǵy kezekte turǵan másele. Búkil órkenıetti álem jurtshylyǵy osy máselemen aınalysýda. Bizge de mundaı jappaı úrdisten shet qalýǵa bolmaıdy» dep erekshe atap kórsetti. Prezıdent sondaı-aq «Bes jyl ishinde orman alqabynda 2 mlrd, eldi mekenderde 15 mln aǵash otyrǵyzylady», dedi.
«Istiń basy – nıet». Nıet bolsa, taqyr jerdi de gúldendirýge bolady. Buǵan Nur-Sultan qalasynyń aınalasynda Elbasynyń bastamasymen egilgen jasyl beldeý aıqyn aıǵaq. N.Nazarbaev osy isti qolǵa alǵan kezde «Bul jerde aǵash óspeıdi» dep sáýegeılik jasaǵandar da boldy...
Aǵash ósirý adamdarǵa aıtarlyqtaı tabys ta ákeledi. О́tken ǵasyrdyń sekseninshi jyldary Jýaly aýdanynda birqatar turǵyndar shaǵyn orman ósirýdi qolǵa aldy. Ábdil Jumanov, Joldyhan Bekov sııaqty azamattar atshaptyrym aýmaqta terek ósirdi. Olarǵa da birqatar aýyldastary «Bul áreketińnen túk shyqpaıdy. Bosqa aramter bolasyń» dep «janashyrlyq» tanytqan eken.
Ýaqyttan ushqyr eshnárse joq. Arada 12-15 jyl ótken kezde terekterdiń dińi jýandap, qurylys materıaldaryna jarap qaldy. Shaǵyn orman ósirýshilerge qurylys salýshylar Taraz ben Shymkent shaharlarynan lek-legimen aǵyldy. Terekterdi júk kólikterine tıep, ony ósirýshilerge deste-deste aqsha usynǵan alýshylardy kórgen burynǵy «sáýegeıler»: «Iаpyr-aı, aǵash ósirý de bıznes eken ǵoı» dep bastaryn shaıqady. Adal eńbek esh ketpeıdi. Jýalyda qazir de ný orman ósirip, eńbeginiń jemisin kórip júrgender bar. Baǵbandar oblys aýmaǵynda qurǵaqshylyqqa tózimdi terek jáne qaraǵash egýdiń tıimdi ekenin aıtady.
Jasyl jelek kópqabatty turǵyn úılerdiń turǵyndary úshin asa qajet. Jazda kún shyjyǵan kezde adam kóp shoǵyrlanǵan jerde aýa jetpeı ketedi. Álbette, úıdiń aınalasynda tal-daraq qaýlap, jaıqalyp tursa, ári ottegi, ári saıa. О́tken ǵasyrdyń alpysynshy jyldarynyń ortasynda Tarazda kópqabatty úılerge qonystanǵan turǵyndar bir kisideı uıymdasyp, aýlalaryna alýan túrli sándik aǵashtar ósirdi. Onyń ıgiligin qazir urpaqtary da kórip otyr. О́kinishke qaraı, elimiz Táýelsizdik alǵan kezde paıdalanýǵa berilgen Astana, Báıterek jáne Araı-2 shaǵyn aýdandarynda kógaldandyrý qolǵa alynbaı keledi.
Báıterek jáne Araı-2 shaǵyn aýdandarynda kóriktendirý-kógaldandyrýmen shuǵyldanǵan merdigerler ondaǵan mln teńgege sándik aǵash – qaraǵaı kóshetterin otyrǵyzdy. Kóshelerge de, kópqabatty úılerge de kórik berip turǵan qaraǵaılar jaz ortasynda jappaı qýrap qaldy. Qyrýar aqsha, esil eńbek dalaǵa ketti. О́simdikti ekkennen keıin tym bolmasa tamyryn tereń jaıǵansha eki jyl sýarý kerek edi. Kóshetterdi otyrǵyzǵannan keıin sharýany bittige sanaıtyn qyrsyzdyǵymyzdan qashan arylar ekenbiz? Keleshekte osyndaı kózboıaýshylyqtan arylmasaq, shahardyń ajary ashylmaıdy. Memleket jurtqa jaqsylyq jasap sándik aǵashyna deıin egip berdi. Turǵyndar ıgi isti nege ilip áketip jalǵastyrmaıdy? «Ashynǵannan shyǵady ashy daýsym» demekshi, boıymyzdy boıkúıezdik, masyldyq jaılap alǵan. Bizge barlyǵyn memleket nemese bireý istep berý kerek. Aramyzda júregi izgilikke toly jandar da joq emes eken. Araı-2 shaǵyn aýdanyndaǵy nómiri jetinshi kópqabatty úıdiń kóshe jaǵynan trotýarmen júrgen adam ózin saıabaqty aralap júrgendeı sezinedi. Alýan sándik aǵashtar men gúlder kózdiń jaýyn alady. Ásemdik pen jupar aýa janyńdy jadyratady, boıyńdy sergitedi. Osy úıdiń turǵyndary bul ıgi isti úsh jyl buryn qolǵa alǵan bolatyn. Ýaqtyly sýarylyp, tıisti kútim kórgen ósimdikter qysqa merzimde jaıqalyp shyǵa keldi. «Jaqsyny kórmek úshin». Osyndaı izgilikti de ıgilikti isterden nege úlgi almaımyz?
Elimizdegi orman-toǵaılardyń deni Jambyl óńirinde shoǵyrlanǵan. Oblystaǵy orman aǵashtarymen kómkerilgen jer 2 mln 357 myń gektardy quraıdy. Memlekettik orman qory aýmaǵyndaǵy 49 gektar tuqymbaqtarda aǵash kóshetteri tuqymynan ósiriledi. О́tken jyly 1 730 gektar alqapqa orman ekpeleri kóshetterimen otyrǵyzylǵan. Bıyl aǵash kóshetterin 3 050 gektar orman qoryna otyrǵyzý, sekseýl tuqymyn 2 250 gektar alqapqa sebý josparlanǵan.
– Bul jumys eńserilip keledi. Ol úshin 5 300 gektar alqap tańdalyp alyndy, – deıdi oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń basshysy Aslan Orazbekov.
Basqarmaǵa qarasty 15 orman sharýashylyǵy mekemesi byltyr 59,6 gektar alqapqa qaraǵash, júzgen jáne sekseýil ornalastyrǵan. 2018 jyly oblys ákimdiginiń ormandardy molaıtý jáne orman ósirý kólemin ulǵaıtýdyń 2019- 2030 jyldarǵa arnalǵan qadamdyq jospary Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginde bekitildi. Munyń ózi orman kóshetterin otyrǵyzý kólemin 2030 jyly 5 myń gektarǵa ulǵaıtýǵa múmkindik bermek. Mekemede jasyl jelekti órtten, túrli zııankesterden qorǵaý jolynda aıtarlyqtaı jumys atqarylýda. Áıtse de Jambyl óńirin túletýge bul jumystar azdyq etedi. Tal-daraq egý, jerimizdi kórkeıtý – barsha halyqtyq sıpat alýy tıis.
«Atadan mal qalǵansha tal qalsyn» deıdi halqymyz. Munyń astarynda tereń maǵyna jatyr. Bul iste aǵa urpaq jas býynǵa ónege kórsetýi tıis. Qorshaǵan ortany Otan qorǵaǵandaı qorǵaý kerek. Kóktemde shybyqty shanshýmen sharýany bittige sanamaı, oǵan turaqty kútim jasaýdy durys jolǵa qoıatyn kez jetti. Ekologtar men baǵbandar kóshetterdi kúzde otyrǵyzýdyń artyqshylyǵy kóp ekenin aıtady. Kóktemde egilgenderge qaraǵanda onyń kópshiligi kóktep, ósip ketedi eken. «Kóz qorqaq, qol batyr». Nıet etip jasyl jelek ósirgen adam mindetti túrde eńbeginiń jemisin kóredi. Bul mańyzdy sharýa barshamyz úshin, áýeli jer-anamyzdy saýyqtyrý úshin qajet. Kózi ashyq, kókiregi oıaý, sanasy sergek azamattardy bul áńgime beıjaı qaldyrmaıdy degen senimdemiz.
Aqyljan MAMYT,
jýrnalıst
Jambyl oblysy
