Jahanda jańǵyrǵan Túrkistan

2018 jyly 19 maýsymda Tuńǵysh Prezıdentimiz – Elbasy Nursultan Nazarbaev Túrkistan oblysyn qurý tý­raly Jarlyqqa qol qoıdy. Oblys ortalyǵy etip Túrkistan qalasyn bekitti. Búginde Tuńǵysh Prezıdenttiń tarıhı bastamasyn jalǵastyrýdy qolǵa alǵan Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Túrkistandy damytý maqsatynda Úkimet pen jergilikti ákim­dikke júıeli tapsyrma berip, tikeleı ózi qadaǵalap keledi. Túrkistandy tú­le­tip, órkendetý máselesi árdaıym Tuń­ǵysh Prezıdentimizdiń nazarynda. Ejel­gi Túrkictannyń jańǵyrýy jáne ja­ńa­rýy damý jolymyzdyń durystyǵyn kór­setedi. «Prezıdent retinde alǵashqy saparymnyń Túrkistannan bastalǵany men úshin asa mańyzdy», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Úkimet deńgeıinde Túrkistan qalasyn da­mytýǵa jáne oblystyń keleshegin qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan arnaıy zań men 5 qaýly qabyldandy. Eski de jańa oblysty damytýdyń «2024 jylǵa deıingi áleýmettik-ekonomıkalyq bas josparyna» sáıkes 5 jylǵa arnap 1 trln 236 mlrd teńge bólindi.

Túrkistan oblysynyń qurylýy Qazaqstannyń múddesi úshin ǵana emes, tutas Ortalyq Azııa óńiriniń ekonomıkasy úshin asa paıdaly. Iri óndiristik nysandar men bilim berý keshenderi osy oblysta shoǵyrlanǵany málim. 1991 jyly Elbasynyń bastamasymen Túr­kistanda Qazaq-túrik halyqaralyq ýnıversıteti quryldy. Oǵan Iаcaýı esimi tegin berilgen joq. Qazir munda básekege qabiletti stýdentter, onyń ishin­­de sheteldikter de bilim alyp jatyr. Oqý orny ulttyq, halyqaralyq reıtıngte jetek­shi orynda.

Túrkistannyń dinı, mádenı ortalyq bolýmen birge, aımaqtyq bıznestiń damýyna, ómir deńgeıi sapasynyń ósýine tıgizgen yqpaly da az emes. Sosyn bir aıta keter jaıt – Túrkistan týrızminiń áleýeti áli alda. Búginde munda týrızm klasterin qalyptastyrýǵa sheteldik mıllıardtaǵan qarjy salynyp jatady. Iá, Túrkistan – daıyn týrızm ordasy. Ol «Jibek jolynyń», «Batys Qytaı – Batys Eýropa» tasjolynyń boıynda tur. Qalyptasqan qatynas júıesi bar. Sondyqtan Túrkistanǵa jetkilikti, tıimdi menedjment júıesi men qolaıly ınfraqurylym qalyptastyrý kerek. Ekonomıka jaqsarsa, halyqtyń demografııalyq ósimi artady, turmysy artady. Demek, bul qazaq qoǵamy úshin – ekonomıkalyq, saıası, rýhanı úsh jaqty paıdasy bar bastama.

Túrkistan oblysynyń ózine kelsek, strategııalyq sheshimdi qajet etetin másele áli de bar. Aımaqtyń 80 paıyzy dotasııada otyrǵandyqtan, eń tómengi ataýly tabysqa ıe azamattardyń úlesi kóp. О́zin-ózi jumyspen qamtyǵan halyqtyń eń joǵary úlesi 46 paıyzdan asady. Sonymen qatar bul kórsetkish kem degende sońǵy bes jylda jaqsy jaqqa ózgergen joq. Bul problema bilim berý salasyndaǵy kemshilikter jáne tabysty jumysqa ornalasýdyń shektelýine baılanysty. Sondyqtan jastardyń kóbi Nur-Sultan, Almaty jáne ózge qalalarǵa jumys izdep ketedi. Endi bul másele birtindep sheshimin tabady dep oılaımyz. Aýyldyq jerlerdiń 27 paıyzy aýyzsýmen qamtamasyz etil­me­gen. Osy jaǵyn basshylyq eskerýi kerek.

Túrkistan qalasy ejelgi túrkilik negizin jańa zaman aıasynda joǵaltpaı, naǵyz ulttyq mánin saqtap, tóltýma mazmunyn jańǵyrtyp keledi. Oblys kóleminde atqarylyp jatqan jumystar kóp. Bastysy, halyqtyń ózi qıyn kezeń­de bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵa­ryp, óńirge tán uıymshyldyǵy men eń­bek­qorlyǵyn kórsetti.

Sarapshylardyń aıtýynsha, aldaǵy ýaqytta Túrkistan aımaǵy qarqyndy damýǵa kóshedi. Iаǵnı Shymkent qalasy­men tabıǵı básekege túsip, adamı kapıtalyn da, jalpy damýdy da órlete alady. Elbasy Túrkistan oblysyn qurýdy josparlap, pármen bergende alǵash ın­fraqurylym jasap, qurylysty dereý bastaıtynyn aıtqan-dy. Munan keıin halyq shoǵyrlana túsedi. Mektepter salynady. Áleýmettik nysandar kóbeıedi. Onyń bári damýǵa jańa qýat beredi. Qazirgi kezde bul jumystar kezeń-kezeń­men iske asyp keledi.

Sońǵy derekterge súıensek, búginde rýhanı qalaǵa zııarat etýshiler sany jylyna 1 mln-nan asqan. Onyń 160 myńy – sheteldikter. Bolashaqta bul kórset­kish eselep artady. Sebebi týrıstik áleýet­ti tolyq júzege asyrý maqsatynda «Túr­kistan halyqaralyq áýejaıy» soǵy­lyp, Túrkistan-Shymkent, Túrkis­tan-Tashkent júrdek poıyzdaryn júrgi­zý qolǵa alyndy. Jaqyn sheteldermen týrıstik baılanysty nyǵaıtý úshin ha­lyq­aralyq avtovokzal qurylysyn bas­taý qarastyrylǵan.

Túrkistan qalasy oblys ortalyǵy retinde damýdyń jańa satysyna qadam basty. Kóne shahar shynaıy túledi. Tarıh úshin asa qysqa ǵana ýaqyt ishinde Túrkistanda adam qyzyǵarlyq ister at­qarylyp jatyr.

Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesiniń qar­sy betindegi 12,3 gektar jer aýmaǵyna TÚRKSOI uıymyna múshe elderdiń mádenı oshaqtary men sol elderdiń tarıhyn sıpattaıtyn nysandar boı túzemek. Iаsaýı kesenesiniń 88,7 gektar aýmaǵynda bekinis qorǵany men arbat, onyń boıyndaǵy ǵımarattar tolyq jań­ǵyr­tylmaq.

Áýeli qalanyń bas josparyna ha­lyq­aralyq baıqaý jarııalandy. In­vestısııalar jáne damý mınıstr­liginiń boljaýynsha, jańa bas jospar 2 kezeń boıynsha júzege asady.

Birinshisi, túrki áleminiń mádenı rýhanı ortalyǵy jáne Túrkistan obly­synyń ortalyǵy retindegi Túrkis­tan qalasynyń bas jospary tujy­rym­damasy. Nur-Sul­tandy salý táji­rıbesi eskerilip, keshendi jumysqa «Astana bas josparyn» tartý nemese onyń Túrkistan qalasynda fılıalyn ashý aıqyndaldy.

Ekinshisi, 2050 jylǵa deıingi tujy­rymdamany eskerip, qalany damytýdyń egjeı-tegjeıli usynystary qamtylǵan bas jospar baǵyty. Bas jospardy sátti ázirleý úshin oblys ortalyǵy retinde Túrkistan qalasyn damytýdyń jol kar­tasy ázirlenip, barlyq múddeli mem­lekettik uıymdar belsendi tartylady.

Túrkistan qalasy aýmaǵynda kásip­kerlerdi, onyń ishinde bızneske endi aralasqan jastardy yntalandyrý isi júrgizilip kele jatyr. Osy baǵytta ká­sip­ti damytýǵa erekshe den qoıyp, mem­leket jeńildikterin paıdalaný maqsatynda ońtaıly jobalar júzege asady. О́tken jyly Túrkistanda alǵash ret jas kásipkerlerdi qoldaý maqsatynda «Damdi Turkistan» taǵamdar festıvali, balalar bıznes jármeńkesi sekildi jańa jobalar qolǵa alyndy. Sondaı-aq jastardyń boıyndaǵy qabiletin ushtaı túsetin jobalar qatary da az emes. «Páterjaı», «Shabyt» keshteri óner­paz jastarǵa keń múmkindik ashqan. Salamatty ómir saltyn óristetetin «Turkistan bike» jobasy iske asty.

О́tken jyly atqarylǵan jumystarǵa esep bergen qala ákimi Ráshıd Aıýpov qalany halyqaralyq deńgeıde damytyp, shahardyń rýhanı negizin saqtaı otyryp, zaman talabyna saı jańalyqtarmen ushtastyrýǵa basymdyq beretinin má­limdedi. Ákim áleýmettik jeli arqyly halyqtyń kókeıindegi saýaldarǵa nazar aýdaryp, baılanys ornatýy kóptiń kóńilinen shyqty.

Túrkistannyń oblys retinde damýy tizgindi Elbasy senip tapsyrǵan ákim О́mirzaq Shókeev tulǵasymen, isker­ligimen baılanysty. Onyń ǵalamat isi talaı oblysty, qalany, mınıstrlikti basqarǵanynan baıqaldy. Naqty jumys­tyń adamy. Osydan 20 jyl buryn jubaıym, akademık Serik Qırabaevpen Qostanaıǵa issaparlap bardyq. Sol kezde О́.Shókeev osynda oblys ákimi edi. Alǵyrlyǵyn, jergilikti halyqpen etene jumys júrgizip jatqanyn kórdik. Ońtústikten kelgen laıyqty kóshten eldiń tynysy ashylǵanyn baıqadyq. Bul el men eldi jalǵastyrý, óndiris pen aýyl sharýashylyǵyn qatar damytý joly edi. Sonda О́mirzaq Estaıuly mundaǵy óndiris oryndaryna namysty, elshil mamandardy tarta aldy.

Deı turǵanmen Túrkistandy túletýge baılanysty Elbasy tapsyrmasy men Prezıdent pármeniniń jóni bólek. Ákim aldyna aıqyn maqsat qoıyp, kóne shahardy Táýelsizdik talabymen dástúrli qolónershilik pen zamanaýı kásipkerlikti úılestire damyta bildi. О́mirzaq Estaıulynyń oıynsha, toǵyz joldyń torabyna ornalasqan qala iri saýda, ónerkásip, óndiris, ǵylym, bilim oshaǵy retinde órkendeýi tıis. Qoja Ahmet Iаsaýı – rýhanı tulǵa, sondyqtan munda álemdik deńgeıdegi mádenı sharalardy uıymdastyrý qajet. Eldiń kúndelikti tirshiligin qamtamasyz etip, gaz, elektr júıesin, jasyl beldeýdi tu­tas­tandyra berý kerek.

Bul oraıdaǵy jospar aýqymdy. Birinshi baǵyt – agroqurylymdardy irilendire otyryp, zamanaýı ozyq tehnologııalardy engizý. Ekinshi baǵyt – kooperatıvterge birikpeıtin 2-3 gektar jeri bar agroqurylymdar úshin bir alqaptan jylyna 2-3 ónim alý jobasyn engizý. Úshinshi baǵyt – jeke qosalqy sharýashylyqtardyń aýlasyna tamshylatyp sýarý tehnologııasyn engizý arqyly erte pisetin kókónis, kartop, baqsha ónimderin óndirý. Bul baǵyttar boıynsha atqarylyp jatqan jumystardyń alǵashqy nátıjesi de kórindi.

Túrkistannyń ıdeologııalyq baǵy­ty jónindegi ustanymda aıqyn. Birin­shiden, qalaǵa kelgen ár adam Qazaq mem­leketiniń kúlli basynan ótken tarıhı oqıǵalardan maǵlumat alatyndaı bolýy kerek. Ekinshiden, qalany qolóner ortalyǵy retinde damytý. Aldaǵy ýa­qytta ultymyzdyń umyt qalǵan qol­óneri men zergerlik ónerin, ulttyq qundylyqtary men kásip túrlerin jandandyryp, kásiporyndar ashylmaq. Úshinshiden, Túrkistan órkenıet, saýda, óndiris, týrızm ortalyǵy retinde keshendi damytýdyń tetikteri daıyndalady. Tórtinshiden, «Qoja Ahmet Iаsaýı – rýhanı tulǵa» baǵyty boıynsha Túrkistanda respýblıkalyq jáne halyqaralyq deńgeıdegi is-sharalar qolǵa alynbaq.

Túrkistan – túrki áleminiń eń iri zııa­rat etetin ortalyǵy. Bul – Uly Jibek jolynyń boıyndaǵy ári eski, ári jasampaz qala.

Shahardy damytýdaǵy negizgi ba­ǵyt – týrızm. Bul maqsatta aldymen jádi­ger qalany halyqqa nasıhat­taý mańyzdy. Osy rette ótken jyly Túr­kistan dúnıejúzilik «Birikken qala­lar jáne jergilikti bılik» uıymyna múshe bolǵanyn aıta ketken jón. Sonyń arqasynda tarıhı shahar 100-den asa elde tanystyrylyp, jarnamalarda kórsetildi.

Túrkistannyń basty nyshany da jańa kelbetke endi. Logotıp mazmuny «Máńgilik eldiń dara jolyna» negiz­del­gen. Bul árbir oryn-mekemede, káde­syılarda beınelendi.

Qalany tabıǵı otynmen qamtamasyz etý, atap aıtsaq, gazben qamtý tolyq aıaq­talýǵa jaqyn. Qala ákimdigi oblys bas­shylyǵynyń tapsyrmasyn óz mejesinde oryndaýdy kózdep otyr. Oǵan tolyqtaı negiz bar.

Qazir Túrkistan qalasynyń barlyq aýmaǵynda qurylys jumystary júrip jatyr. Infraqurylym jańaryp, jol tóselip, kóshe boıyndaǵy aryqtar qal­pyna keltirildi. Kórinisi kózdi arbaıtyn ǵımarattar boı kóterdi.

Jobaǵa sáıkes Túrkistanda 170-teı jańa nysan salý josparlanǵan. 30-dan astam iri nysannyń qurylysy 2018 jy­ly bastalǵan. Elbasy tapsyrmasymen árbir oblys pen iri úsh megapolıs Túrkistanǵa bir-bir nysannan tartý etip jatyr.

2019 jyly 12 nysannyń qurylysy aıaqtaldy. Olar: oblys ákimdigi ǵıma­raty (Túrkistan oblysy), «Nur-Sul­tan» alańy (Nur-Sultan) qalasy, medıa­ortalyq (Almaty qalasy), olımpıada rezervi sport mektebi (Soltústik Qazaq­stan oblysy), mýzykalyq mektep (Batys Qazaqstan oblysy), Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵy (Pavlodar), shyǵys monshasy (Qyzylorda), qabyldaý ortalyǵy (Jambyl oblysy), mýzykalyq sýburqaq (Shyǵys Qazaqstan oblysy), amfıteatr (Mańǵystaý), neke saraıy (Qostanaı), «Túrkistan» avtobeketi (jeke ınvestor).

Al bıyl 70 nysan paıdalanýǵa berilýi tıis. Nátıjesinde 6 300 otbasy baspanamen qamtamasyz etilip, 3 604 jeke jer ýchaskelerine ınfraqurylym júıeleri júrgizilmek.

2020 jyly «Nurly jer» memlekettik turǵyn úı baǵdarlamasynyń aıasynda memlekettik bıýdjet esebinen 158 nysannyń qurylysyna 36,6 mlrd teńge bólingen. Onyń ishinde 40 arendalyq turǵyn úı qurylysy, 30 ınjenerlik ınfraqurylym nysany, 88 kredıttik turǵyn úı qurylysy júrip jatyr. Bul – talaı otbasy baspanaǵa ıe bolady degen sóz.

Túrkistan oblysy men qalasynynyń qurylys nysandary óńir basshysynyń О́mirzaq Shókeevtiń tikeleı qada­ǵalaýynda. Elbasy amanattaǵan jaýap­kershilikti Prezıdent pen Úkimet basshysy da tereń túsinip, sátimen baqylap otyr. Koronavırýs indeti kezeńinde sanıtarlyq talaptardy saqtaı otyryp, ǵımarattardyń qurylysyn toqtatpaý – ortaq eldik is bolyp tur.

Bıyl paıdalanýǵa berilgen asa mańyz­dy nysandardyń ishinde halyqaralyq áýejaı, drama teatr, saıabaq, «Hampton by HiltonTurkestan», «Rixos», «Nur Aspan» qonaqúıleri, oblystyq basqarmalar ǵımaraty, aýmaqtyq departamentter úıi, kongress ortalyǵy, ÝEFA júıesindegi stadıon, jabyq basseındi sport kesheni, oqýshylar saraıy, ǵylymı-ámbebap kitap­hana, «Uly dala eli» ortalyǵy, sıfrly keńse Otanymyzdyń mereıin ósirdi. Munyń bári – Túrkistandy túrki áleminiń mádenı-rýhanı ortalyǵyna aınaldyrý baǵytyndaǵy naqty qadamdar.

Bir kezde Qazaq handyǵynyń astanasy bolǵan Túrkistandy qaıta jańǵyrtý – tarıh aldyndaǵy ádilettilik. Bul – jahandyq jańalyq. Osy rette Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń kóregen she­shimin – tarıhı betburys deýge tolyq negiz bar. Elbasy 1992 jyly: «Budan bylaı túrki halyqtary basshylarymen kıeli Túrkistanda kezdesip turatyn bolamyz» degeni esimizde. Uly dala tarıhy men búgindi, Azııa men Eýropany, Eýrazııa óńiri men álemdi jalǵastyryp jatqan shuǵylaly shahardyń bolashaǵy jarqyn dep oılaımyz.

El Prezıdenti Qasym-Jomart To­qaev­tyń Prezıdent retindegi alǵashqy jumys saparyn Túrkistannan bastaýyn­da da úlken mán bar. Sonda Memleket basshysy: «Túrkistan – memleketimizdiń altyn besigi. Ejelgi Túrkistannyń jań­ǵyrýy men jańarýy damý jolymyzdyń durystyǵyn kórsetedi» degen edi.

Tarıhı tulǵalardy besiginde bólegen Túrkistannyń baǵy taımasyn, baıan­dy búgini men keleshegi uzaǵynan súıin­dirsin.

Álııa BEISENOVA,

UǴA akademıgi, Abaı atyndaǵy QazUPÝ Ekologııa-geografııa zerthanasynyń jetekshisi