Máselen, qaýymdyq qurylystyń basty maqsaty, bizdiń oıymyzsha, aman qalý úshin kúresý bolǵan. Sol úshin adamdar bas qosyp birigip, qaýym qurady. Áıtpese jalǵyz adam ózine qaraǵanda áldeqaıda qýatty jyrtqysh ańdardyń jemine aınalýy ábden múmkin edi. Sol tusta adamdardyń negizgi tirshilik kózi tabıǵı ósimdikter terý men ań aýlap kún kórý boldy. Adamdar aqyrynda ózderine berilgen erekshe qasıet – aqyl men sana qudireti arqyly ózderinen áldeqaıda alyp ańdardyń bárin jeńip shyǵyp, dúnıeniń jeke-dara bıleýshisine aınaldy.
Qul ıelenýshilik, feodaldyq qoǵamdarda (qazir bulardy agrarlyq qoǵam dep te atap júr) negizinen tamaǵyn asyraý úshin kúresti. Bul qoǵamdar adamdy mal ustap, eginshilik júrgizýge úıretti.
Mine, osy retpen kelgende kapıtalıstik qoǵamdaǵy adamdardyń basty maqsaty zat úshin kúres bolyp keldi desek te bolady. Bul qoǵam adam qyzmetin áldeqaıda bıikterge kóterip, soǵan saı adamnyń jańa qajettilikterin týyndatty. Adamdarǵa neshe túrli zattar qajet bola bastady. Sol zattardy jınaımyn dep adam dúnıequmarlyqqa boı urdy. Qazirgi kúnderi mundaı úderis, ásirese, kapıtalıstik qoǵamǵa keıinirek kirgen bizdiń qazaq sekildi halyqtarda beleń alyp otyrǵanyn kórip otyrmyz. Árbir toıǵa jańa kóılek tiktirip kııý, garderobty kıimge toltyrýdan bastap, neshe túrli áshekeı zattar satyp alý, úıdiń ishin jıhazǵa toltyrý – kóptegen qazaq áıelderiniń aınalysyp júrgen basty sharýalarynyń biri. Erler jaǵy mashınadan mashına aýystyryp minýde. Jaǵdaı kelse, páter men úıdi de jıi aıyrbastalýda.
Árıne, osynyń bárin kapıtalıstik qoǵamdaǵy adamdardyń zattarǵa kenelý prosesin kórsetý úshin qajetti mysaldy alystan izdemeı-aq óz halqymyzdyń jaǵdaıynan alyp jazyp otyrmyz. Áıtpese, halqymyzdy synaıyn degen oıymyz joq.
Taǵy bir qyzyǵy, biz ázirge bul zattardyń kóbin óndirýshi halyq emespiz. Negizinen tutynýshy halyqpyz. О́ndirýshi emes, tutynýshy halyq bolǵan soń, ol zattardy óziń shyǵara almaı otyrǵan soń ony únemdep paıdalaný ıdeologııasy jolǵa qoıylsa kerek-ti. О́ıtkeni kapıtalızmniń biz sekildi damýshy halyqtarǵa usynatyn taǵy bir qaǵıdasy – orynsyz ysyrapshyldyqtan bas tartý bolsa, bul qaǵıdanyń bizde júzege asyp jatqany shamaly. Qazaqtyń toıshyldyǵy men ysyrapshyldyǵy tipti anekdottarǵa da aınalyp bara jatyr edi, koronavırýs qorqynyshy ázirge osyǵan tusaý salǵandaı bolyp otyr.
Kapıtalızm kezeńine alǵashqylar qatarynda enip, ábden damyp alǵan elderde ysyrapshyldyqqa jol bermeý, únemdeý máselesiniń adamdardyń qanyna deıin sińip ketkendigin baıqaýǵa bolady. Olarda kıim men zatty jıi aıyrbastaý maqsat emes. Máselen, álemdegi eń baı elderdiń biri Germanııany bılep turǵan Angela Merkeldi teledıdardan kórgenimizde únemi bir kıimmen júretinin baıqaımyz. Osydan on jyldan astam ýaqyt buryn Brıýsselde Qazaqstan halqy Assambleıasynyń is-tájirıbesine arnalǵan birneshe kúndik halyqaralyq semınar uıymdastyrylyp, bul shara Belgııa Senatynda ótken edi. Sonda osy mártebeli mekemeniń basshysy Ann-Marı Lızın hanym da birneshe kún boıy bir svıtermen júrdi. Nege? Sebebi bul elderde adamdardyń sanasy zattan joǵary tur. Olar basqa máselelerge (el aralaý, jer kórý, dúnıeni taný, ózin jetildirý, mamandyq ıgerý, rýhanı lázzat alý, densaýlyqty kútý, t.b) kóbirek kóńil bóledi eken.
Adamzat tarıhyndaǵy qoǵamdardyń aýysý sebepterin adamdardyń qandaı kúshtermen básekelestikke túskenine qarap ta ańǵarýǵa bolatyndaı. Máselen, qaýymdyq qurylys kezinde adamdardyń basty jaýy jyrtqysh ańdar bolǵany belgili. Munan keıingi qoǵamdarda adamdar ózderimen ózderi básekelestikke tústi. Osyǵan oraı ejelgi grek zamanynda «adam adamǵa – qasqyr» degen uǵym paıda bolsa, Keńes Odaǵy kezinde bul sóz «adam adamǵa – dos, joldas jáne baýyr» dep túzetildi.
Al endi bizdiń zamanymyzda adamnyń basty básekelesi «jasandy ıntellektimen» qarýlanǵan mashınalar bolatyny belgili bolýda. Munyń ózi endi zattar qoǵamynyń artta qalyp, adamdar mashınalarǵa tótep berý úshin ózderin úzdiksiz jetildirýmen aınalysatynyn, bilim men medısına jáne sporttyń alǵa shyǵatyndyǵyn bildiredi.
