Sottyń abyroıy – memlekettiń abyroıy

Elbasynyń bastamasymen júrgizilip jatqan «100 naqty qadam» Ult jospary, sýdıalardyń VII sezinde bergen tapsyrmalary, «Rýhanı jańǵyrý», «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamalary, Memleket basshysynyń Joldaýlary respýblıka sot júıesiniń jumysyna jańa serpin, aıqyn baǵyt berip, naqty baǵdar usyndy. Jańashyl bastamalardyń nátıjesinde sot bıliginiń tolyqqandy quqyqtyq negizi qalandy. Sot qurylymynda buryn bes satyly júıe bolsa, endi úsh satyly júıege: birinshi – apellıasııalyq jáne kassasııalyq deńgeıdegi júıe boıynsha jumys júrgizilýde. Sondaı-aq sot korpýsyna jáne sot aktilerine talap artty. Investısııalyq sot isin júrgizý qolǵa alyndy. Sot tóreligi akademııasy qaıta qurylyp, sýdıalar biliktiligin arttyrý qamtamasyz etildi. Kelýshilerge sot qoljetimdi bola tústi, prosester qashyqtan júrgizilýde, elektrondy sot qarqyndy damýda.

Eki jarym jyldan beri Joǵarǵy sottyń «Sot tóreliginiń jeti túıini» jańa baǵdarlamasy sottardyń jumys stılin túbegeıli ózgertti. Oǵan sebep, bul reforma joǵarydan emes, tómen­nen bas­taý aldy: jobalyq menedj­ment­tiń negizinde oǵan tek sýdıalar ǵana emes, son­daı-aq sot prosesine qaty­sý­shy­­lar­­dyń barlyǵy – advokattar, pro­kýror­­lar, medıatorlar, zańgerlik qaýym­das­­tyqtyń ókilderi belsene atsalys­ty. Atap aıtsaq, kásibı sot korpýsyn qalyp­tastyrý maqsatynda kásibı baǵalaýdyń jańa standarttary engizildi, sotty ákimshilendirý kelýshilerge jańa tehno­lo­gııalar arqyly qyzmet kórsete bas­­tady: 2018 jyly sottarda 229 front-keńse ashylyp, kelýshiler barlyq qa­jetti qyzmetti «bir tereze» qaǵıdaty ar­qyly jedel ári sapaly alatyn boldy.

Biryńǵaı sot praktıkasy qoldany­lýda, sýdıalar jumysy ońtaılandy­ryldy, artyq sot prosedýralary jo­ıyl­dy. Sot aktileriniń jańa formaty engizilip, taraptardyń saýaldaryna jaýa­ptar qarapaıym ári túsinikti etip beri­ledi. Sottardyń IT-qyzmet prosesi odan ári jetildirilip, jańǵyrtylýy ná­tı­je­sinde sapasy, jedeldigi, keń kó­lem­di qamtýy arta tústi.

Áleýmettik jeli arqyly sottar men qoǵam arasynda dıalog ornady: sýdıalar men baspasóz hatshylary barlyq baılanys arnalary arqyly tyǵyz baılanys ornatyp, jurtshylyqtyń tolǵaqty máseleleri men saýaldaryna táýliktiń qaı mezgiline qaramastan jedel jaýap beretin úrdis naqty jolǵa qoıyldy.        

Jalpy, sottar zań ústemdigi men áleýmettik ádildikti qamtamasyz etetin myqty qural bolýy – basty mindet. Halyqtyń sotqa degen senimi birneshe ese artýy qajet. Sottyń bedeli – mem­lekettiń bedeli.

Bul maqsatqa qol jetkizýde Elbasy men Memleket basshysy aldymyz­ǵa qoıǵan úsh mindetti aıtar edik. Birinshi­den, sýdıalyq kadrlardy jaqsartý. Ekinshiden, sottardyń táýelsizdigin kúsheıtý. Úshinshiden, sot qyzmetiniń sapasyn arttyrý. Osy tapsyrmalardy oryndaý úshin eki jarym jylda 30 zań jobasy ázirlendi, onyń 17-si kúshine endi, 3 zań jobasy – Parlamentte, 10-y – mem­lekettik organdarmen kelisýde.

Aldymen birinshi tapsyrmanyń oryn­dalýyna toqtalaıyn. Sýdıalardy irikteý prosesi túbirimen ózgertildi, olardyń qyzmetin baǵalaýdyń jańa júıesi engizildi, olardyń táýelsizdigin arttyrý úshin sýdıalardyń ózin-ózi basqarý organy qaıta quryldy. Oblys­tyq sottardaǵy sot alqasynyń tór­aǵa­laryna konkýrstyq irikteý júıesi engi­zil­di jáne sot tóraǵalarynyń ókilet­­­tik merzimderi shekteldi, t.b. jumystar atqaryldy.

Bıylǵy 10 maýsymda Memleket bas­­shy­sy­nyń Jarlyǵymen Azamattyq pro­­ses­tik kodekske túzetýler engizildi. Eger buryn sýdıanyń azamattyq proses­tegi róli shekteýli bolyp kelse, endi ol óz­ge­redi. Sýdıanyń prosestegi belsen­diligi artty, jaýapkershiligi kúsheıdi. Sýdıany talap-aryz qyspaǵynan shy­ǵar­maıtyn shekteýler kelmeske ketti. Sýdıa istiń shynaıy mán-jaıyn anyq­taý úshin qosymsha dáleldemelerdi suratý­ǵa quqyly. О́z betinshe aqıqatqa kóz jet­kizýge umtylyp, prosess barysyn­da ta­rap­t­ardyń ýájderine qatysty óz oıyn batyl aıta alady. Ol úshin zań qajet­­ti ókilettik berip otyr. Bir sózben aıt­­sam, jańa túzetýlerge sáıkes endi adam qu­qyǵyn sotta qorǵaý deńgeıi arta túsedi.

Taǵy bir úlken jańalyq, bıylǵy 29 maýsymda qol qoıylǵan Ákimshilik rásimdik-prosestik kodeks bizdiń quqyq­tyq júıemizge jańa erejelerdi belgilep berdi. Bul – bárimiz úshin óte mańyzdy ári múldem jańa qujat. Onyń máni – sotqa talap-aryz bergen adam emes, kerisinshe, memlekettik organ óz sheshimin ne áreketin túsindirip, negizdep, dáleldep berýge mindetti. Zań tilimen aıtsaq, «memlekettik organnyń kináliligi prezýmpsııasy» engiziledi.

Ákimshilik ádilet memlekettik or­gandardyń adamdar men bızneske kóz­qarasyn jaqsartady. Zań boıynsha sot aldynda bári teń desek te, is júzinde qara­­paıym adam men memlekettik organ­nyń kadrlyq, qarjylyq, basqa da resýrstaryn salystyrýǵa kelmeıdi. Endi mundaı teń­sizdik joıylmaq. Jal­py, ákimshilik ádi­let engizilgen elderde mem­­lekettik ap­pa­rat tártipke kelgen, ekonomıka­lyq ahýal saýyqqan, ınvestısııa kólemi artqan.

Ekinshi tapsyrma boıynsha sottar táýelsizdigin nyǵaıtý úshin kadr máselesi Joǵarǵy sottan alynyp, Joǵary sot Keńesine berildi. Qazirgi kezde JSK jeke qu­ry­lym, sot júıesine qatysy joq, sýdıa­lardy irikteý, taǵaıyndaý jáne qyz­metten bosatý týraly sheshimdi alqa bo­lyp qabyldaıdy.

Ýaqyt talabyna saı sýdıa kadrlaryn irikteý talaby kúsheıtildi. Bul – qoǵamnyń senimine ıe bolýdyń birden-bir kepili. Qazirgi kezde úmitker aldymen keshendi psıhologııalyq testileýden ótedi. Sodan keıin Memlekettik qyzmet is­teri agenttiginde zańdardan test tapsy­rady, keısterdi sheshedi, esse jazady, áńgimelesýden ótedi. Konkýrstan sát­ti óte me, ótpeı me, ol tolyǵymen úmit­­ker­diń jeke basynyń qasıetine baı­­lanys­ty. 2018 jylǵa deıin árbir 4 úmitk­er­diń 1-ýi sýdıalyqqa ótse, qazir konkýrs­tan 20 úmitkerdiń tek 1-ýi ótýde. El­basy tapsyrǵandaı, kezdeısoq zańger­lerge sýdıalyqqa jol jabyldy degen sóz.

Al qyzmettegi sýdıalardy baǵalaýdy Joǵarǵy sot janyndaǵy Sot tóreliginiń sapasy jónindegi komıssııa júzege asyrady. Onyń jumys ádistemesin bekittik. Sheteldik sarapshylar bul qujatty sýdıalardy baǵalaýdyń tıimdi quraly dep atady. Nátıje qandaı? Eger budan bes jyl buryn attestasııadan óte almaǵan sýdıalar 1%-dy qurasa, 2019 jyly 377 sýdıanyń 10%-y kásibı synaqtan óte almady. Jalpy, 3 jylda sýdıalardyń 80%-y jańa ádisteme boıynsha attestasııadan ótedi dep josparlanýda.

Buǵan qosa, sýdıalardyń jeke jaýap­kershiligi kúsheıtildi. 2019 jyldan bas­tap Sot tóreliginiń sapasy jónindegi komıssııa men Sot jıýrııi 28 sýdıany jumystan bosatý týraly usynys bergen.

Qazir elimizdiń sot júıesinde sybaılas jemqoryqqa oryn joq. Mysaly, 2,5 jyl ishinde 25 sýdıa qylmystyq jaýapkershilikke tartyldy. Bul ótken 3 jyl ishindegi kórsetkishten 8 ese artyq.

Sot aktileriniń sapasyn arttyrý jónindegi úshinshi tapsyrmany oryndaý úshin jańa normatıvtik qaýlylar qabyldandy. Oblystyq, aýdandyq sottar sýdıalaryna semınar-trenıngter ótti, elektrondy kórneki quraldar men oqýlyqtar daıyndalyp, taratyldy.

Sottyń shyǵaratyn jalǵyz ónimi – sheshim, úkim, qaýly. Buryn olar óte qıyn, túsiniksiz tilmen jazylatyn. Oǵan qosa, jazylǵandy sýdıa túsindirmeıtin. Jarııalaǵan soń zaldan ketip qalatyn. Tarap­t­ar sýdıanyń nege sondaı qory­tyn­dyǵa kelgenin túsinbeı, jan-jaqqa aryz jaý­dyratyn. Sondyqtan sot aktileri­niń jańa parametrleri jasaldy. Sot sheshim­deri men úkimderiniń mazmunyna, qu­ry­lymyna, tiline qatysty talap­tar óz­gertildi. Bul talaptar­dy Joǵarǵy sot­tyń normatıvtik qaýlylarymen bekittik.

Sondaı-aq qoǵamnyń nazaryn erekshe aýdarǵan rezonansty ister boıynsha sot sheshimi shyqqan soń artynsha sýdıa brıfıng ótkizip, istiń mán-jaıyn jiti túsindiretin oń tájirıbe engizdik.  

Qazirgi kezde qoǵamda daý-damaı kóp ekeni belgili. Jurttyń kóbi óz máselesin sot arqyly sheshkisi keledi. Elbasy, Memleket basshysy qoǵamdaǵy usaq-túıek daýlardy bitimmen sheshýdiń balamaly tásilderin qarastyrýdy mindettedi. Biz sottardaǵy daý-damaı deńgeıin tómendetý úshin tatýlastyrý rásimderin keńinen qoldanysqa engizýdemiz.

Joǵarǵy sottyń «Tatýlasý: sotqa deıin, sotta» jobasy 2018 jyly bas­taldy. Sodan beri 86 053 is qaraldy, tatýlasý rásimderi 24 159 is boıynsha júrgizildi. Bastapqyda pılottyq jobaǵa respýblıkadaǵy 97 sot qatysty, el bo­ıynsha 118 tatýlastyrýshy-sýdıa daý­dyń bitimmen aıaqtalýyna atsalysty.

Búginde elimizdiń 17 óńirinde 47 tatýlasý ortalyǵy ashylyp, 413 bıler keńesi qurylǵan. Sonyń arqasynda daýlardyń 28 paıyzy sotqa deıin tatýlasýmen aıaqtalǵan. Buǵan qosa, «Otbasylyq sot» jobasy 2019 jyly bas­­talsa, «Túngi sot» jobasy 2018 jylǵy maýsym­nan 2019 jylǵy jeltoqsanǵa deıin júr­gizildi. Nátıjesinde 2019 jylǵy 30 jel­­toqsanda ÁQBtK-ke tıisti túzetýler engizildi.  

Osy jumystar álemdi jaılaǵan pandemııaǵa qaramastan júrgizilip jatyr. Kóp elde sottar jumysyn toq­tatyp jatqanda, elimiz epıdemııa bastal­ǵan kezden tıisti sharalardy batyl qa­byldady. Bas Prokýratýramen birlesip, respýblıka kóleminde quqyq tártibi men qylmyspen kúresti qamtamasyz etý algorıtmi ázirlendi. Mundaı shara qo­ǵamdyq tártipti saqtaýǵa, adam quqy­ǵyn qorǵaýǵa baǵyttaldy.

Sottarda sıfrlandyrýdyń damytý deńgeıi pandemııa kezeńinde sot tóre­ligin onlaın rejimde jedel júr­gizýge múmkindik berdi. Vırtýaldyq sot pro­sesine qashyqtan qatysýǵa múmkin­dik jasaldy.

Tótenshe jaǵdaı engizilgen alǵashqy aptada sottar kúnine 1 myńǵa jýyq isti qashyqtan qarady. Naýryz aıynyń ortasynda kúnine 4,5 myńǵa deıin sot prosesi júrgizildi. Sáýirdiń birinshi onkúndiginiń sońynda shamamen 2 myń sot otyrysy elektrondy túrde ótti. Jalpy, bıylǵy 8 aıda 300 myńnan astam onlaın-otyrys ótkizildi. Osynyń barlyǵy sot oty­rysy ótetin 1452 zaldyń aýdıo-beıne quryl­ǵylarymen jabdyqtalýynyń nátıjesi. 

Qazaqstandyq sot júıesin damytý vektory halyqaralyq sarapshylardyń nazarynan tys qalǵan emes. Buǵan álemdik reıtıng ólshemi dálel. Mysaly, «Quqyq ústemdigi» ındeksi boıynsha res­pýblıkamyz kórsetkishin 11 pozısııaǵa, ıaǵnı 2017 jylǵy 73-pozısııa­dan bıyl 62-pozısııaǵa jaqsartty. Al Doing business reıtıngisinde «Kelisimshart­tardyń oryndalýyn qamtamasyz etý» ındeksi boıynsha 190 eldiń arasyn­da 4-oryn ıelendi. Halyqaralyq bedel­di sarapshylardyń pikirinshe, bul sıfr­­lar úlken jumystyń atqa­ryl­ǵanyn aıǵaqtaıdy.

Qoryta aıtqanda, sýdıalardyń VII sezinde sot júıesine berilgen tap­syr­malar oryndalýda. Nátıjesi kópshi­liktiń kóz aldynda.

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «HHI ǵasyrdaǵy ulttyń damýynyń ma­ńyzdy ólshemi – minsiz jáne tıimdi ult­tyq sot tóreligi júıesi. Táýel­siz jáne ádiletti sot – quqyqtyq memle­ket­­tiń negizi. Onsyz álemniń birde-bir elin­­de, tip­ti eń damyǵan memleketterde  qolaı­ly ınvestısııalyq ahýaldyń da, aza­mat­tar­dyń ál-aýqatynyń joǵary deń­geıiniń de, qoǵamnyń tabysty damýy­nyń da bolýy múmkin emes» degen sózi­niń mańyzy kún sanap arta túsýde. Osy tu­jy­rym­nyń iske asýyna tıisinshe úlesimizdi qosa bermekpiz.

Jaqyp ASANOV,

Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy sotynyń Tóraǵasy