Oraldyq kásipkerler memleket qoldaýyna ıe

Statıstıkalyq derekterge qarasaq, 2020 jylǵy 1 qazanda Batys Qazaqstan oblysynda 42 760 shaǵyn jáne orta kásip­kerlik nysany jumys istep tur eken. Bul 2019 jyldyń osy kezeńimen salys­tyrǵanda 0,5%-ǵa joǵary kór­setkish. Iаǵnı, óńirde karantın shekteý­lerine qaramastan, shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń damýyna qolaıly jaǵdaı týyp tur.

– Bıylǵy jyldyń basym bóligi kú­sheıtilgen karantın aıasynda ótti ǵoı. Degenmen oblys turǵyndary arasynda kásip bastap, tabysyn kóterýge umtyl­ǵandar kóp. Bizdiń esebimiz boıynsha jyl sońyna deıin kásipkerlik nysandarynyń sany 43 100-ge je­tedi dep otyrmyz, – deıdi Batys Qazaq­stan oblystyq kásipkerlik jáne ın­dýstrııalyq-ınnovasııalyq damý bas­qarmasy basshysynyń orynbasary Maqsat Qulanbaev.

Álemdi ábigerge salǵan pandemııanyń kesiri Aqjaıyq óńirine de tıdi. 2020 jylǵy qańtar-maýsym aralyǵynda óńirde shaǵyn jáne orta kásipkerlik nysandary shyǵarǵan ónim kólemi – 551,2 mlrd teńgege baǵalanǵan. Bul ótken jylǵy osy kezeńmen salystyrǵanda ónim kólemi 30,1%-ǵa tómendegenin kór­setedi. Shaǵyn jáne orta kásipkerlikte jumyspen qamtylǵandar sany da 8%-ǵa azaıyp, 106,7 myń adam bolǵan.

Árıne mundaı qıyn kezeńde bar kináni syrtqy faktorǵa artyp qoıyp qarap otyrýǵa bolmaıdy. Sondyqtan tez arada «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» salalaryn damytý jónindegi jobalyq keńse quryldy. Onyń quramyna jergilikti atqarý organdary, «Damý» mekemesi, agrokeshen jáne kásipkerlik qaýymdastyq ókilderi kirdi.

2019 jyldyń 9 aıy ishinde «Qara­paıym zattar ekonomıkasy» jeńil­detilgen nesıeleý baǵdarlamasy aıasynda jalpy somasy 16 565,1 mln teńgege 215 joba maquldanǵan eken.

Sondaı-aq bıyl «Eńbek» baǵdar­lamasy sheńberinde qalalyq jerlerdi nesıeleý úshin respýblıka bıýdjetinen shaǵyn nesıe úshin 500 mln teńge, kepildeme úshin 36 mln teńge bólingen. Qazirgi tańda 15 shaǵyn nesıe berilip, jalpy somasy 105,5 mln teńge qarjy kásipkerlik aınalymǵa aralasty. Kepil­deme boıynsha jalpy somasy 10,8 mln teńgege 8 kelisimshartqa qol qoıyldy.

Aıta keteıik, bul nesıeler ekinshi deńgeıdegi bankter arqyly óz isin uıym­dastyrýǵa jáne keńeıtýge jyldyq 6%-ben beriledi. Nesıeniń eń úlken kólemi 18,1 mln teńgege jetedi. Nesıe boıynsha kepildikti «Damý» qory bastapqy bıznes úshin 85%-ǵa deıin, qoldanystaǵy bıznesti odan ári damytý úshin 50%-ǵa deıin beredi.

2020 jyly óńirde «Bıznestiń jol kartasy-2025» baǵdarlamasyn júzege asyrý úshin jalpy transfertterden 1 765,3 mln teńge bólingen eken. Ony ár salaǵa jiktesek, negizgi bóligi – 1 532,4 mln teńgesi nesıelerdiń paıyzdyq mól­sherin sýbsıdııalaý úshin jumsalǵanyn baı­­qaımyz. Sondaı-aq 146,9 mln teńge qarjy nesıe úshin kepilge, 86 mln teńge – granttyq qarjylandyrýǵa ketken.

Joǵaryda aıtylǵandaı, pandemııaǵa baılanysty jarııalanǵan tótenshe jaǵdaı kezinde antıkrızıstik sharalar aıasyn­da óńirde 1 891,3 mln teńge qarjy bólin­di. Onyń 1 562 mln teńgesi paıyzdyq ústeme­ni sýbsıdııalaýǵa jumsalsa, 329,3 mln teńge nesıe boıynsha kepilder úshin paıdalanylǵan.

– Qazan aıynyń 1-ine deıin biz bó­lingen qarjynyń 64%-yn, ıaǵnı 2 403,1 mln teńgeni ıgerdik, – deıdi M.Qulanbaev.

Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa kólemi 9 aı ishinde 17,4%-ǵa tómendep, 327,5 mlrd teńge kóleminde boldy. Qu­ıylǵan qarjy negizinen ken óndirý, óńdeý kásiporyndary, qurylys, saýda, kólik jáne qoımada saqtaý salalarynda azaıyp ketken. Biraq aýyl sharýashylyǵy salasynda ósý bar. Iаǵnı óńirde bıyl iske qosylǵan «ÝorldGrınKompanı» jáne «ÝTK» JShS-larynyń jylyjaıy men «Rıngo-Mılk» kompanııasynyń taýarly-sút fermasy oń ózgeriske bastap tur.

Investısııa kóleminiń tómendeýine óńirdegi birqatar alyp kásiporyndarda iri jobalardyń aıaqtalyp, iske qosylýy da áser etken. Máselen, munaı-gaz sala­syndaǵy QPO b.v. kompanııasy men «Jaıyqmunaı» JShS, kabel ónimderin óndiretin «Oralkabel» men shar tárizdi klapan shyǵaratyn «PetroValvz KIOS» fırmalary jańa jobalaryn iske qosyp úlgerdi.

Álbette óńirge keletin ınvestısııa aǵynyn kúsheıtý jergilikti bılik organ­darynyń árdaıym nazarynda bolatyn taqyryp. Jyl basynan beri oblys ákimi janyndaǵy ınvestorlar keńesiniń otyrysy 5 márte ótip, óńirge qarjy tar­tý, ınvestısııalyq klımatty odan ári jaqsartyp, eksportty ulǵaıtý boıynsha máseleler talqylandy. Osynyń nátıjesinde jalpy quny 45,6 mlrd teńgelik 18 joba maquldandy. Bul jo­ba­larǵa turaqty jumysqa 920 adam tar­tylmaq.

2020 jylǵy 29 maýsymnan bastap «Bızneske arnalǵan Úkimet» jobasy iske qosylǵan edi. Baǵdarlamanyń Smart Uralsk ǵımaratynda ornalasqan keńsesinde kásipkerlikti qoldaýǵa baǵyt­talǵan 50-den asa memlekettik qyzmet kórsetiledi. Búginge deıin munda 150-den asa aqyl-keńes berilgen. Aýyl sharýa­shylyǵy salasynda qyzmet kórsetý jáne taýarlar men qyzmetterdiń sapasy bo­ıynsha oqytý da osy jerde ótkiziledi. Elektrmen jáne sýmen qamtý boıynsha alǵashqy tehnıkalyq sharttar osy jerde jasalady.

О́ńirge qarjy tartý jáne ınvestı­sııalyq ahýaldy jaqsartý úshin arnaıy portal iske qosylǵan. Úsh tilde qyz­met kórsetetin invest07.gov.kz onlaın-platformasynan Batys Qazaqstan oblysy týraly, onda júzege asyrylyp jatqan ınvestısııalyq jobalar, óńirdegi otandyq taýar óndirýshiler, ınvestor jobalaryn kútip turǵan salalar, shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń 100 jobasy týraly tolyq aqparat tabýǵa bolady. Sondaı-aq óńirdegi bos jer telimderi, bos turǵan ǵımarattar, Oral qalasy men aýdandarda atqarylyp jatqan ın­vestısııalyq jobalardyń egjeı-teg­jeıli sıpattamasy da osy saıtta orna­lastyrylǵan.

О́ńirde taıaý bolashaqta júzege asatyn 70 ınvestısııalyq joba aıasynda 2,5 trln teńge ıgerilip, 6 myńnan asa adam turaqty jumys tabatyny anyq josparlanǵan. Sonyń ishinde 2020 jyly – 308 mlrd teńge, 2021 jyly – 508 mlrd teńge, 2022 jyly – 390 mlrd teńge, 2023 jyly – 237 mlrd teńge, 2024 jyly 152 mlrd teńge quıylady dep kútilýde. Bıyl 25,5 mlrd teńge ınvestısııa quıylyp, iske qosylatyn 9 jobada 435 jumys orny ashylmaq. Bul joba-josparlar aqıqatqa aınala ma, ýaqyt kórsetedi.

О́ńirge ınvestısııa tartý maqsatynda júrgizilgen maqsatty jumystardyń ná­tıjesinde 587 mlrd teńge quıylýy jos­parlanǵan 10 iri ınvestısııalyq joba jóninde memorandýmǵa qol qoıylǵan bolatyn. Onyń ishinde suıyq metanol óndirisin jolǵa qoımaq «Zhaik Petroleum» zaýyty, «LLYAgroEnergy» JShS-niń vırtýaldy aqparattardy saqtap, ınternet platformalarǵa qyzmet kórsetetin «Data senter» Oral tehnologııalyq parki, «World Green Company» kompanııasynyń jylyna 4 400 tonna qııar men 3 500 tonna qyzanaq óndiretin jylyjaıy, «BATYSTRAILER» JShS-niń tirkeme zaýyty sekildi óndiris oryndary bar. Sondaı-aq óńirge kelip, tamyr jaımaq «Ringo-Milk»-tiń sút kesheni, «Kvant» fabrıkasynyń jańa jıhazdar jelisi, munaıdy tereń óńdeıtin «ABS-Munai» zaýytynan da úmit kóp. Bulardyń qa­tarynda Zachagansk kentinde №52 mek­teptiń qurylysyn júrgizip jatqan «Nur­kapstroıgaz» JShS men 500 oryndyq jeke mektep qurylysyn júrgizgen «Kaz­hol» fırmasy, «BASK» kólik-logıs­tıkalyq ortalyǵy qurylysyn qolǵa al­ǵan «EurasianLogistics» kompanııasy da bar. 2020 jyly iske qosylmaq osy jobalar aıasynda 26,8 mlrd teńge ıgerilip, 480 adam jumysqa tartylmaq.

О́tken qyrkúıek aıynda ǵana jalpy kólemi 7,4 mlrd teńge bolatyn «Oral jylyjaı kesheni» men «Oral qus fab­rıkasy» jobasy iske qosylyp, 90 adam turaqty jumys tapty. Endi jyl sońyna deıin taǵy da 8 iri joba jumysyn bas­taıdy. Osylaısha 19,4 mlrd teńge ıge­rilip, jańadan turaqty 390 jumys orny ashylmaq.

О́ńir ekonomıkasynyń alǵa basýyna úles qosatyn bul jobalardyń qatarynda «Oral transformator zaýytynyń» qýaty 35-500 kV-tyq paneldi radıatorlar óndirisi, «Kvant» jıhaz fabrıkasynyń jylyna 22 myń dana ónim shyǵaratyn jańa óndiris ǵımaratynyń qurylysy, belgili «Kúbileı» zaýytynyń aýysymyna 600 myń teri óńdeıtin jańa zaýyt qurylysyn aıtýǵa bolady. Sondaı-aq «Bayston» JShS jemis-kókónis qoımasyn salsa, «IntelligentProtectiveSystem» JShS derbes gazoanalızator óndirisin qolǵa almaq. «EnvironmentSolution Ltd» fırmasy qaldyqty óńdep, jumyrtqa salýǵa arnalǵan uıashyqtar jasasa, «Green Spark Limited» fırmasy kún panelderin shyǵa­ra bastaıdy. Munyń bári taıaý bolashaq­ta júzege asatyn jobalar.

– 2020 jyldyń 9 aıynda óńirde 1 312,7 mlrd teńgeniń óndiristi taýar­lary óndirildi. Munyń 1 116,5 teńgesi – ken óndirý salasyna, 147 mlrd teńge – óńdeý salasyna tıesili, – deıdi oblystyq kásipkerlik jáne ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq damý basqarmasy basshysynyń orynbasary M.Qulanbaev.

Sondaı-aq azyq-túlik taǵamdaryn óndirý salasynda – 0,9%, hımııa óner­kásibinde – 1,9 ese, tekstıl ónimderin shyǵarýda – 8,9 ese, jıhaz óndirýde 1,7% ósim baıqalǵan.

Árıne joǵaryda aıtylǵandaı, pan­demııanyń kesirinen óńirdegi jalpy óńdeý salasynda ónim óndirý 2%-ǵa tó­mendedi. Ásirese metallýrgııa, mashına jasaý, qurylys ındýstrııasy tó­mendedi. Plastmassa jáne rezına taýar­larǵa da tutynýshy tarapynan suranys azaıǵan. Aıta keteıik, bul ónimderdiń biraz tutynýshysy kórshiles Reseı Fede­rasııasynda bolatyn.

Jyl basynan bergi nátıjege qarasaq, óńdeý salasy jalpy óndiristiń 11,2%-yn quraǵan eken. Jyl qorytyndysynda onyń kólemi 200 mlrd teńgege jetip, ótken jylǵy nátıje saqtalady dep kú­tedi mamandar.

Mine, batysqazaqstandyq kásipkerler ózderiniń kúsh-qýaty, memlekettiń qol­daýy arqyly pandemııa týdyrǵan qıyn­dyqtarǵa qaramastan alǵa basyp keledi.