Muńdy ánin tyrnalardyń estidiń be?

Qartaıǵan shaǵynda aıyqpas dert­ke shaldyqqan Mark Bernestiń eń sońǵy áni esterińizde me?.. «Jý­rav­lı»... Iá, 1969 jyly jaryqqa shyq­qan «Tyrnalar» týyndysyn aıtyp otyrmyz. Teńdesi joq daýys pen tylsym sózder tutasyp, notamen sa­­lynǵan natıýrmorttaı kóńilińdi ter­beıdi. Bul – Otan úshin oqqa ushqan jaýyngerlerge baǵyshtalǵan duǵa. Qaı­ǵydan qan jutqan halyqqa basý aıtqan qadirli án.

Álqıssa, Soltústik Osetııadaǵy Dzý­rıkaý aýylynan shyqqan Gazda­novtar otbasynda jeti ul bolǵan eken. Bireýi – 1941 jyly Máskeý túbinde qaıtys bolady. Arada bir jyl ótken soń Sevastopoldi qorǵaý kezinde eki balasy birdeı oqqa usha­dy. Jaryqtyq, analary úshinshi uly­nyń jerleý rásimin kótere almaı, júregi toqtap qalady. Biraq mu­nymen de Gazdanovtardyń qasireti aıaq­talmaıdy. Novorossıısk, Kıev, Belorýssııadaǵy qandy shaıqastarda taǵy 3 balasy erlikpen qaza tabady. Ol ol ma, qaıǵy ústine qaıǵy ja­mylǵan otbasynyń oralar dep sengen kenje uly Berlındi alýda qaza tabady. Endi qaraly habardy jetkizýge aýyl poshtashynyń júregi daýalamaıdy. Onyń ornyna aýyldyń aqsaqaldary birlesip, úıine baryp, kóńil aıtpaqqa nıettenedi. О́kinishke qaraı, olar jetkenshe Gazdanov jal­ǵyz nemeresin qolyna alyp, bosaǵaǵa súıengen qalpynda máńgige uıyqtap ketken eken.

1963 jyly sol aýylǵa ba­tyr­lardyń rýhyna arnap, qaıǵyly ana men ushyp bara jatqan jeti qus beınelengen eskertkish qoıylady. Eskertkishtiń ashylý saltanatyna qoǵam zııalylarymen qatar aqyn Rasýl Ǵamzatov ta qatysady. Sol kezde qalamger osy qaıǵyly jaǵdaıǵa baılanysty óleń jazýdy oılap, qoıyn dápterine túrtip qoıypty.

Bir qyzyǵy, aǵaıyndy Gazda­nov­tarǵa arnalǵan monýmenttegi qus­­­tar qalyqtaǵan qazdar bolatyn. Aqynǵa «qazdar» sózine avarlyq yr­ǵaq tabý qıynǵa soqqandyqtan ty­raý­laǵan tyrnalardy mysalǵa al­ǵandy jón kóredi. Tipti sol úshin Soltústik Ose­tııa Mádenıet mınıs­trligine ar­naıy qońyraý shalyp, ruqsat ta suraǵan.

1965 jyly daǵystandyq uly sha­ıyrdy japondyqtar Hırosıma qasiretiniń 20 jyldyǵyna arnalǵan jıynǵa shaqyrady. Sol saparynda tyrnaǵa baılanysty jergilikti ańyzdyń birin estip, aqynnyń kóńili alabyrtqan eken.

Hırosıma qalasynyń 10 jasar turǵyny Sadako Sakası atom bom­ba­synyń saldarynan aq qan aýrýyna dýshar bolady. Kóp uzamaı oqýshy qyzdyń syrqaty qatty asqynyp, aýrýhanaǵa túsedi. Tósek tartyp jat­qan qurbysynyń halin surap kel­gen synyptasy Chızýkı oǵan qa­ǵaz­dan myń tal tyrna jasasa, den­saýlyǵy qalpyna keletinin aıtady. Baıyrǵy yrym boıynsha japon hal­qy tyrnalardyń myń jas jasaıtynyna senip, súırikteı sulý qusty úmit perishtesine balaǵan. Dosynyń sózine ımandaı sengen qarshadaı qyz qolyna túsken zattyń barlyǵynan ártúrli qalypta tyrna qurastyrýǵa kóshedi. Alaıda dertti meńdegen Sadakonyń 644 tyrna jasaýǵa ǵana shamasy je­tipti. Bul oqıǵadan aqyn óte qatty áser alady. Oǵan qosa, qaıtar jolda aýyldaǵy anasynyń dúnıeden oz­ǵany jóninde telegramma da keledi. Búl­dirshin men anasynyń qaıǵysy j­anyna batqany sonsha, ári Gazdanov áýletiniń basyna túsken náýbetti oılap, aqyn qaıtar jolda «Tyrnalar» atty ataqty óleńin ómirge ákeledi.

«Mne kajetsıa poroıý,

chto djıgıty,

S krovavyh ne prıshedshıe poleı,

V mogılah bratskıh

ne bylı zaryty,

A prevratılıs v belyh

jýravleı...»

Maıdan dalasynyń muńyn shert­ken asqaq jyr, sol ýaqytta oqyr­mandardy eleń etkizipti. Soǵys ta­qy­ryby janyna jaqyn KSRO ha­lyq ártisi M.Bernes kompozıtor Iаn Frankelge osy óleńge mýzyka shyǵarýyn ótinedi. Iаn ánshiniń óti­nishin qabyldaǵanymen, uzaq ýaqyt oı ústinde júrgen. Sebebi ol da maı­dannyń dámin tatqan adamdardyń biri edi. Sóıtip, eki aıdan keıin kompozıtor ánniń alǵashqy bóligin jazyp, Markti tyńdaýǵa shaqyrady. Týyn­dynyń alǵashqy yrǵaqtaryn es­tigende minezi salmaqty ánshiniń kóńili bosap sala bergen. Keıin bas­pa betteriniń birinde óte baısaldy Marktyń bul áreketine tańǵalǵanyn jazady sazger. Osydan keıin áýen jazý jumysy tez júrgen eken. Avar tilinde sóılegen jasampaz týyndyny aqyn Naým Grebnev orysshaǵa aýdaryp, tanymaldylyǵyn odan ári arttyrady. «О́leńniń alǵashqy jolyndaǵy «jigitter» sózin «soldattar» dep al­mas­tyrdyq. Ánniń yńǵaıyna da solaı úılesti. Ári týyndynyń shynaıy bolýyn qaladyq. Oǵan avtor qarsy bolmady», deıdi Frenkel óz esteliginde.

О́kpe ragymen aýyratyn M.Bernes ándi tezirek oryndaýdy qalaıdy. Kóp uzamaı dám-tuzynyń taýsylaryn ish­teı sezgen óner ıesi ómiriniń sońǵy kúnderinde osy týyndyny shyrqap, aıaýly ǵumyryn ánmen aıaqtaǵysy keledi. Áreń qozǵalǵanyna qaramastan 1969 jyly 8 shildede stýdııaǵa kelip, «á» degennen-aq ándi tamasha oryndap shyǵady. Budan keıin aı attap máńgiliktiń mekenine attanyp kete barady. Ǵajaby sol, radıoda saıraǵan Marktiń altyn daýsy ánniń baǵyn ashyp, soldattardyń ánuranyna aınalady.

Baıqaısyz ba, tyrnalar tizbegi maı­dandaǵy jaýyngerlerdiń taǵdy­ryndaı taram-taram keledi. Qııalshyl qus adamzattyń kóz jasyn kókiregine túıip, úmitin arqalap, júıtkigen jyl­dardyń sońyna ilesedi. Al jer­degi qanatsyz jandar aspanda qalyq­taǵan qustardy kórgende tilegin jol­daýǵa asyǵyp, armanyn ózderimen bir­ge alyp usharyna senedi. Siz de se­nińizshi, biz de seneıik. Álemdi senim áldılesin. Bári-bári aqyn Aıtqalı Nárikovtiń óleńindegideı:

Ústimen qus kerýeni asqan shubap,

Qalaısha turady eken

aspan shydap.

Muńdy «ánin» tyrnalardyń

estigende,

Ketedi janarymnan

jas tamshylap...