Sondaı-aq «Sorqudyq» degen ataý bolsa, bul jerdiń asa jaıly emes, aýyz sýy ashy, adamǵa jaısyz ekenin jolaýshy birden túsinedi. Al «Aıdarly» dese ol jerdiń shóbi aıdar tárizdes shoqtyqty bolyp keledi degen sóz.
Ataýlar arqyly halqymyzdyń aıtqyshtyǵyn, aıryqsha baıqaǵyshtyǵyn, tipti oı-órisiniń, aqyl-oıynyń kemeldigin de kórýge bolady. Sondyqtan onomastıka men onyń bir bóligi toponımıka jerdiń ereksheligimen qatar jer ıesiniń de qandaı ekeninen habar beredi. Ekeýi bite qaınasyp, bir tutasqa aınalyp, bir rýhty túzgen. Qazaqtyń rýhy jer atymen kóteriletini de sondyqtan. Mysaly, «Býrabaı» degende oǵan «Arqada Býrabaıǵa jer jetpeıdi...» degen nemese «Jetisý» degenge «Jer jánnaty – Jetisý» degen tirkes qosa ilesip, maqtanbaıtyn qazaq joq. Al jerdiń ataýyn ózgertý arqyly elden jerdi aıyrýǵa bolady.
Patshalyq Reseıdiń otarlyq saıasaty onomastıkany óz múddesine paıdalanǵan. Basyp alǵan jerdiń bárine olar tek óz ataýlaryn qoıǵan. Bul týraly Ekaterına patshaıymnyń arnaıy buıryǵy da bolǵan. Jerdiń ataýyn jat qylsa oǵan ıesi de jat bola bastaıdy.
Máselen, «Antonovka», «Petrovka», «Nıkolaevka» degen sııaqty kelimsekterdiń qaptaǵan kisi attarynan turatyn ataýlary artynan osy jerlerdi qazaqqa ógeı qyla bastady. Keńes ókimeti kezinde de patshalyq Reseıdiń onomastıkalyq saıasaty jalǵasyn tapty. Ásirese kelimsekter óte kóp qonystanǵan soltústik oblystarda, sonyń ishinde Esil óńirinde orystyń yńǵaıyndaǵy «qyzyl» ataýlar qaptap ketti. Arasynda biren-saran ǵana «qyzyl tý», «qyzyl ásker» degender ǵana kezdesip qalatyn. Onyń ústine bolshevıkterdiń bári derlik orys famılııaly bolǵandyqtan olarǵa berilgen aýyl-selolar, qala ataýlary men kósheleri de tegis orys tekti boldy. Osynyń bári qazaqty óz jerinen jeritip, jat qyla berdi.
Qudaıǵa shúkir, qazir qazaq óziniń jerine ózi ıe bolyp, táýelsiz elge aınaldy. Oǵan da mine, otyz jylǵa aıaq basty. Endi sol óz jerine óz ataýlaryn qaıtarýy, óz jeri men eldi mekenderin ózine tartýy kerek emes pe? Bizden basqa barlyq respýblıkalar baıaǵyda-aq sóıtti. Al biz áli kúnge kóńilshektik tanytyp, jerimizge óz ataýlarymyzdy bere almaı kelemiz.
2017 jyldyń 12 sáýirinde jaryq kórgen Tuńǵysh Prezıdent-Elbasy N.Nazarbaevtyń baǵdarlamalyq «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasy óziniń ózektiligin eshqashan joımaıdy. Onda bylaı delingen edi: «Kúlli jer júzi bizdiń kóz aldymyzda ózgerýde. Kún sanap ózgerip jatqan dúbirli dúnıede sana-sezimimiz ben dúnıetanymymyzǵa ábden sińip qalǵan taptaýryn qaǵıdalardan arylmasaq, kósh basyndaǵy eldermen terezemizdi teńep, ıyq túıistirý múmkin emes. О́zgerý úshin ózimizdi myqtap qolǵa alyp, zaman aǵymyna ıkemdelý arqyly jańa dáýirdiń jaǵymdy jaqtaryn boıǵa sińirýimiz kerek. ...Ájeptáýir jańǵyrǵan qoǵamnyń óziniń tamyry tarıhynyń tereńinen bastaý alatyn rýhanı kody bolady. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – sol ulttyq kodyńdy saqtaı bilý. Onsyz jańǵyrý degenińizdiń qur jańǵyryqqa aınalýy op-ońaı. Eger jańǵyrý eldiń ulttyq-rýhanı tamyrynan nár ala almasa, ol adasýǵa bastaıdy. Sonymen birge rýhanı jańǵyrý ulttyq sananyń túrli polıýsterin qıynnan qıystyryp, jarastyra alatyn qudiretimen mańyzdy. Bul – tarlan tarıhtyń, jasampaz búgingi kún men jarqyn bolashaqtyń kókjıekterin úılesimdi sabaqtastyratyn ult jadynyń tuǵyrnamasy».
Jańǵyrýdyń jarqyn joldarynyń biri – onomastıkanyń ulttyq rýhty kóteretin ejelgi ataýlaryn alýy nemese ulttyq kodymyzdy saqtaýǵa baǵyttalǵan jańa ataýlar. Bularsyz bizdiń sanamyz uzaq jyldardaǵy ezgiden aryla almaıdy. Sol sebepti eldi mekenderdiń, jerdiń umyt bola bastaǵan tarıhı ataýlaryn qaıtarý, ataýy burmalanǵan aýyldardyń transkrıpsııasyn durystaý, kóshelerge, bilim, mádenıet, sport oshaqtaryna laıyqty tulǵalardyń esimderin berý – onomastıka jumysyndaǵy negizgi baǵyttar bolyp tabylady.
Árıne, bireýlerge mundaı qadamdardyń unamasy haq. О́ıtkeni, ondaılardyń sanasy ozbyrlyqtyń basqynshy tumanyna adasyp, eski ıdeologııalyq shyrmaýyqtan shyǵa almaı júr. Bul ondaılarǵa óziniń burynǵydan ada, táýelsiz elde júrgenin de boljatpaıdy. Jáne ondaılardyń basyndaǵy jalǵyz tireý – «tarıhı ataýyn qaldyrý» degen qoıyrtpaq. «Tarıhı ataýdyń» tamyry qaıda ekenin bilmese de sodan aırylǵysy kelmeı, jańa dúnıege taban tirep, qarsy turǵysy keledi. Máselen, jýyrda mynadaı oqıǵanyń kýási boldyq. Oblys ákimi Qumar Aqsaqalov bir top qala turǵynyn Qyzyljardyń qalaı ózgeretindigimen tanystyryp jatqanda ýnıversıtettiń bir qart oqytýshysy (aty-jónin aıtpaı-aq qoıaıyq) «Krepostnoı» kóshesin kóriktendirý kerek qoı» dep turyp aldy.
Al osy «krepostnoı» degenniń ne ekenin oqytýshy tereń tanyp bile me eken? Bul orys tarıhynyń eń uıatty betteriniń biri emes pe? 1861 jylǵa deıin sozylǵan «krepostnoılyq quqy» degen tártip orys qoǵamynda búkil álemde umyt bolǵan qul ıelenýshiliktiń bir túrin HIH ǵasyrdyń ortasyna deıin alyp keldi emes pe? Adamnyń adamdy basybaıly ıelenýi, qalasa satýy, ıtke aıyrbastaýy, tipti óltirip tastasa da jaýap bermeýi sııaqty ister ózin damyǵan elmiz dep sanaǵan memleketke múlde ábes qylyq edi. Basybaıly sharýalardyń eshqandaı quqynyń bolmaýy, olardy adam qataryna sanamaı, qalaǵanynsha basyný – bul adamdy adamnyń qanaýynyń shekten shyqqan kórinisi bolatyn. Sózimizdi Vıkıpedııadaǵy myna anyqtamamen bekite ketelik: «...pomeshık otnımal ý krestıan ıh nadely ı lıchnoe hozıaıstvo ı prevrashal ıh v nastoıashıh selskohozıaıstvennyh rabov, kotorye rabotalı na nego postoıanno ı polýchalı tolko skýdnyı paıok ız gospodskıh zapasov. Krepostnye bylı samymı bespravnymı lıýdmı ı nıchem sovershenno ne otlıchalıs ýje ot nevolnıkov na plantasııah Novogo Sveta. Krestıan ı dvorovyh pokýpalı ı prodavalı optom ı v roznısý. Telesnye nakazanııa krepostnyh polýchılı chrezvychaıno shırokoe rasprostranenıe. Neredko takıe nakazanııa zakanchıvalıs smertıý jertv, no pomeshıkı pochtı nıkogda ne neslı nıkakoı otvetstvennostı za ýbııstva ı
ývechıa svoıh slýg». Reseı tarıhyndaǵy osynaý uıatty qylyqty K.Aksakov, A.Gersen jáne t.b. orystyń aldyńǵy qatarly zııaly qaýymynyń ózi qatty synap, qarsy shyqqan.
Al osy «krepostnoılyqty» Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń professory jaqtap, osy kósheniń aty men zatyn jańǵyrtýdy talap etip turýynda qandaı oı bar? Bul jerge tipti «tarıhı ataýy» degen de kelmeıdi ǵoı. Ondaı qul ıelenýshilik degen bizdiń jerde múlde bolǵan da emes. Al Qyzyljardyń myna kóshesin bireýler mazaqpen nemese eserlik shalyqpen «krepostnoe» dep ataı salǵan...
Bizdiń onomastıkalyq jańǵyrýymyzdy osylaı aıaqtan shalyp, tirep qalǵysy kelip turatyndar az emes. Ondaılar Qazaqstanǵa jany ashyǵansyp, «qarajat bosqa shyǵyndalady», odan da aqsha basqa jumysqa jumsalmaı ma deıdi. Aqshanyń naq osy rýhanı jańǵyrýǵa jumsalýy kerektigin olar bilgisi kelmeıdi. Al keıbireýler bizdiń sheneýnikterdi qorqytyp, «bul jerge shyǵyndalǵan kóp aqsha sybaılastyq jolmen jymqyrylýy múmkin» degendi alǵa tartatyn bolypty. Is júzinde qaıta ataýǵa ketetin shyǵyn bolmashy ǵana. Keıbir kóleńkesinen qorqyp, jańbyr bolmaı sý bolyp júretin sheneýnikter de olardyń qıturqysynan qaradaı úrkip turady. Quddy A.Chehovtyń «Chelovek v fýtlıare» degen áńgimesindegi «kak by chego ne vyshlo» degendi aıtyp, ózinen ózi shoshyp júretinder de jeterlik.
Biraq «shegirtkeden qoryqqan egin ekpes» degen. Ondaılardyń árqaısysynan úrke bersek el bola almaımyz. Rýhymyzdy jańǵyrtyp, ulttyq kodymyzǵa da orala almaımyz. Osyny túsingen jergilikti basshylar da bar. Máselen, Soltústik Qazaqstan oblys ákiminiń orynbasary, oı-órisi bıik azamat Ǵanı Nyǵmetov. Ol kelgennen beri bul másele qolǵa alynyp, birshama is atqarylyp jatyr. Tek qala ataýyn, kóshe ataýyn ózgertýge shýlatyp halyqty aralastyrý týraly zań tártibi kóp nársede aıaqtan shalady. Bizdegi halyqtyń arasynda durys ýájge jyǵylatyndar az, kóbisi eskilikti ańsaıtyn kertartpalar ekenin joǵaryda aıttyq. Ondaılar áıteýir bári de burynǵysha, ózderine jaqyn ataýlar bolǵanyn qalaıdy. Sondyqtan bizge aldymen zańdy ózgertý kerek. Sosyn ǵana ataýlar ózgermese jergilikti bılikten talap etýge bolady.
Sonyń ózinde qazir Soltústikte birshama aýdandardaǵy ataýlar ózgerdi. Táýelsizdik jyldarynda talas-tartyspen 10 aýdannyń, 1 qalanyń, 74 eldi mekenniń tarıhı ataýy qaıtaryldy jáne ózgertildi, sondaı-aq transkrıpsııasy túzetildi. Sonymen birge, 34 nysanǵa tanymal tulǵalardyń esimderi berildi.
2020 jylǵy qazan aıynda óner kolledjine Ermek Serkebaevtyń, oblystyq fılarmonııaǵa Aqan seriniń esimi berildi. M.Jumabaev aýdanyndaǵy №4 mektep Maǵjan Jumabaevtyń, Jambyl aýdanynyń Presnov mektebi Qojabergen jyraýdyń atymen atalady. Sondaı-aq Aqjar, Qyzyljar aýdandarynda aýyldyq okrýg, kóshe ataýlaryn qaıta ataý týraly usynystar qaraldy.
Qazir oblysta 540 eldi meken jáne 6000-nan astam kóshe bar bolsa, solardyń ishinde zaman talabyna saı emes, totalıtarlyq sıpatqa ıe ataýlar áli de óte kóp. Ideologııalyq turǵydan eskirgen 14 aýyldyq okrýg, 32 aýyl, 744 kóshe bar. Mysaly: Lenın ataýy barlyq aýdanda kezdesip, áli kúnge 66 kóshe myzǵymaı tur. Eń kóbi Aqjar jáne Ǵabıt Músirepov atyndaǵy aýdandarda – 14 kósheden. 39 kóshe – Kırov, 16 kóshe – Kýıbyshev, 22 kóshe – Karl Marks jáne 23 kóshe Kalının esimimen atalady. Osyndaı jaǵdaıda bizde rýhanı jańǵyrý bar dep kór. Bári báz-baıaǵy kommýnıstik shyrmaýyqtyń shyrǵalańynda. Mundaı jaǵdaıda qalanyń Qyzyljar ataýyn alýy týraly aıtý da qıyn.
Jýyrda oblys ákiminiń orynbasary Ǵ.Nyǵmetovtiń tóraǵalyq etýimen onomastıka máseleleri jónindegi bólim selektorlyq baılanys arqyly Petropavl qalasy jáne aýdan ákimderiniń áleýmettik sala jónindegi orynbasarlarymen jumys keńesin ótkizip, hattamalyq tapsyrmalar bergen bolatyn. Tapsyrmany oryndaý barysynda máseleler týyndamas úshin, ádistemelik-tájirıbelik kómek kórsetý maqsatynda onomastıkalyq jumys bóliminiń mamandary aýdandarǵa shyǵyp, aýyldyq okrýg ákimderimen kezdesýler ótkizdi. Alaıda osyndaı kezdesýlerdiń de oń nátıje beretinine kúmán bar. О́ıtkeni eskiden ajyraǵysy kelmeıtin keıbir aýyl adamdary eshqandaı ózgeristi qalamaıdy. Sondyqtan tek jergilikti bılik pen onyń qasyndaǵy onomastıkalyq komıssııanyń sheshimine osy máseleni zańdy túrde tapsyrǵan durys bolar edi. Ol úshin, árıne joǵaryda aıtqanymyzdaı zańǵa ózgeris engizý kerek.
Aýdandardaǵy jaǵdaı osyndaı bolsa Petropavl qalasyndaǵy ahýal tipti myzǵymaı tur. О́zimiz qansha jazsaq ta munda Haltýrın, Krasın sııaqty bolshevık-terrorshylardyń, Komıntern sııaqty arandatýshylyq uıymdardyń atyna berilgen kósheler de áli kúnge tur.
Bir tańqalarlyǵy, oblys bıligi men halqy qazaqsha ataý bergen keıbir nysandar da qozǵalyssyz qalyp otyr. Mysaly, Tımırıazev aýdanyna asa kórnekti qazaq jazýshysy, jerlesimiz Sábıt Muqanovtyń aty berilgen edi, sony áli kúnge joǵary jaq bekitpeı, aıaqsyz qalyp tur. Ne sebepti ekenin eshkim bilmeıdi. S.Muqanovtan góri Tımırıazev qazaqqa kóp paıda jasady degen bireý me, álde kóleńkesinen qorqyp, shoshynǵan bir sheneýnik pe, áıteýir bireýler halyq qalaýyna kedergi keltirip otyr.
Soltústik Qazaqstan oblysy
