Elbasynyń Qazaqstandyq biregeılik pen birlikti nyǵaıtý jáne damytý tujyrymdamasy, mádenı, etnostyq, tildik jáne dinı áralýandylyqqa negizdelgen jalpyulttyq qundylyqtar – Assambleıanyń barlyq baǵyttaǵy jumystarynyń bastaýynda turdy. Álemdegi qazirgi ahýal tatýlyqty tý etken Qazaqstannyń óz damý jolyn senimdi tańdaǵanyn aıqyn dáleldep berdi.
Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Biz myńjyldyqtar toǵysynda babalar ańsaryn shyndyqqa aınaldyryp, táýelsiz memleket qurdyq. Keshegi Tóle, Qazybek, Áıteke bıler kóksegen, Abylaı han armandaǵan, Abaı tilegen abat kúnge jetip, barsha qazaqtyń basyn biriktirdik.
Taǵdyr tabystyrǵan, tarıh toǵystyrǵan túrli etnos ókilderi azattyqtyń araıly tańynda ortaq Otanymyzdyń irgesin birge qalasty. Yntymaqty yrysqa, alýandyqty baılyqqa balaǵan biz birliktiń qazaqstandyq biregeı úlgisin qalyptastyrdyq. О́negeli izgi bastamalarymen jahandyq beıbitshilikke zor yqpal etken Qazaqstannyń taǵylymdy tájirıbeleri álem jurtshylyǵyna úlgi boldy. Árıne, bul jetistikter bizge ózdiginen, ońaı kelgen joq. Elimizdiń tatýlyq pen turaqtylyqtyń berekeli beketine aınalýyna Qazaqstan halqy Assambleıasy úlken úles qosyp keledi» degen sózi árbir qazaqstandyq ult ókiliniń júreginde jattaldy.
Assambleıa 25 jyl ishinde barlyq etnostardy bir maqsat, bir múddege ortaq biriktire aldy. Jyl saıynǵy sessııalarynda Qazaqstan halqyn tolǵandyratyn máseleler men suraqtar qyzý, keıde ótkir talqylanyp, memlekettik, eldik máseleler sheshimin tapty. Toleranttylyqty saqtap, elimizdi ultaralyq kelisim men birliktiń mekeni retinde álemge tanyttyq. Tarıhı oqıǵalarǵa obektıvti kózqaras ustanyp, el irgesiniń negizin berik qaladyq.
Ár halyqtyń tól mádenıetin, tilin, dilin, ádet-ǵuryp, salt-dástúrin damytýǵa qolaıly jaǵdaı jasaldy.
Alpaýyt memlekettermen salystyrǵanda, bizde az ulttar uǵymy qoldanylmaıdy, barlyq etnostardyń quqyǵy men bostandyqtary birdeı, úlken-kishi dep jikteýge jol berilmeıdi. Sonyń nátıjesinde, birde-bir etnos jeke-dara oqshaýlanyp, erekshe etnostyq mártebesi týraly másele kótergen emes. Kerisinshe, shyǵý tegi ártúrli etnostar Qazaqstanda dúnıege kelip, ósip-óngenderin maqtan tutady. О́z Otanynyń damýyna árqaısysy ózderiniń qomaqty úlesin qosyp, belsene atsalysýǵa tyrysady. Sondyqtan Qazaqstan halqy Assambleıasynyń shırek ǵasyrlyq jolyn tarazylaı otyryp, Elbasynyń beıbitshilik pen kelisim saıasaty ózin-ózi tolyq aqtaǵanyn atap ótken jón.
Basty faktor – Qazaqstanda etnosaralyq ıntegrasııa áýel bastan azamattyq qaǵıdattarǵa negizdelgendigi bolyp otyr. Rýhanı mádenıettiń ortaqtyǵy, áleýmettik tutastyq – saıası tutastyqty qamtamasyz etýge múmkindik berdi.
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy sheteldik sarapshylardyń senimsiz boljamdaryna qaramastan, Assambleıa Elbasynyń dara basshylyǵymen qasıetti qazaq jerin ultaralyq qaqtyǵystan aman saqtap, Qazaqstan halqyn birtutas elge aınaldyra aldy.
BUU Bas hatshylary Kofı Annan men Pan Gı Mýn Qazaqstanǵa kelgen saparlary barysynda Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qyzmetimen tanysyp, «Assambleıa prınsıpi BUU-nyń jumys prınsıpimen tolyq sáıkes keledi» dep atap ótti.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ótken jyly Qazaqstan halqyna arnaǵan «Syndarly qoǵamdyq dıalog – Qazaqstannyń turaqtylyǵy men órkendeýiniń negizi» Joldaýynda qoǵamdyq kelisimdi nyǵaıta túsýdi tapsyra otyryp, «Áleýmettik jáne etnıkalyq toptar arasyndaǵy kelisim – búkil qoǵamnyń birlesken eńbeginiń nátıjesi.
Qazaq halqynyń memleket quraýshy ult retindegi rólin bekemdep, etnosaralyq tatýlyq pen dinaralyq túsinistikti qalyptastyra berýimiz qajet. Bizdiń ustanymymyz: «El birligi – onyń áralýandyǵynda!» dep halyqtar dostyǵynyń tereńdeýine aıryqsha mańyz berdi.
Sonymen qatar Memleket basshysy «Baıandy birligimizdiń arqasynda táýelsizdigimizdi nyǵaıtyp, halqymyzdyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa jol ashtyq. Bul jasampazdyq pen ilgerileý, beıbitshilik pen kelisim kezeńi boldy. Elimizdiń damý jolyn búkil álem moıyndap, qazaqstandyq, ıaǵnı Nazarbaev modeli dep atady» dep atap ótken bolatyn.
«Áralýandyqtaǵy birlik» – bizdiń memlekettik saıasattyń basty ustanymy jáne basymdyǵy bolyp qala beredi.
Qazaqstan Prezıdenti bıyl etnosaralyq qatynastar salasyndaǵy memlekettik saıasattyń tıimdiligin arttyrý mindetin de júktedi. Ýaqyt talaby, zaman aǵymyna saı eldegi etnosaralyq prosesterdi basqarý tásilderine birqatar ózgerister engizildi.
Alǵash ret Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi janynan respýblıkadaǵy etnosaralyq qatynastardy retteý jáne damytý máselelerimen tikeleı aınalysatyn arnaıy ókiletti organ – Etnosaralyq qatynastardy damytý komıteti quryldy. Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qyzmetin qamtamasyz etetin «Qoǵamdyq kelisim» respýblıkalyq memlekettik mekemesi atalǵan Komıtettiń quramyna engizildi.
Etnosaralyq qatynastardy aldyn ala zerttep-zerdeleýmen aınalysatyn Qoldanbaly etnosaıası zertteýler ınstıtýty jasaqtaldy.
Instıtýttyń mindetine – etnosaralyq salada monıtorıng júrgizý, keshendi zertteýler uıymdastyrý, saraptamalyq qorytyndylar daıyndaý, saıası josparlaý boıynsha usynystardy tereń taldaý men jedel jáne uzaqmerzimdi boljamdar jasaý jónindegi usynymdar berý kiredi.
Nur-Sultan, Almaty, Shymkent qalalary men oblys ákimderiniń orynbasarlary arasyndaǵy mindetter qaıta qaralyp, Ishki saıasat jáne Qoǵamdyq damý basqarmalarynyń quramynda etnosaralyq qatynastardy damytý máseleleri boıynsha jeke bólimder quryldy.
Assambleıanyń óńirlik hatshylyqtarynyń jáne «Qoǵamdyq kelisim» KMM-niń maqsat-múddesi saqtala otyryp, ishki saıasat basqarmasyna berildi. Endigi jerde ákimniń ishki saıasat salasyna jetekshilik etetin orynbasarlary óńirlik assambleıa tóraǵasynyń orynbasary mindetin qosa atqarady. Olar qoǵamdaǵy etnosaralyq kelisimdi saqtaýǵa jáne jańa qurylymdardyń tıimdi jumysyna jaýap beredi.
Memlekettik deńgeıde etnosaralyq prosesterdi basqarýdyń biryńǵaı júıesi – Elbasynyń «El birligi – bizdiń eń qundy ıgiligimiz» degen ustanymyn laıyqty jalǵastyratyn bolady. Osyǵan sáıkes 2008 jylǵy 20 qazandaǵy «Qazaqstan halqy Assambleıasy týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń «qazaq halqynyń toptastyrýshy rólin arqaý ete otyryp, qazaqstandyq patrıotızm, Qazaqstan etnostarynyń azamattyq jáne rýhanı-mádenı ortaqtyǵy negizinde Qazaqstan Respýblıkasynda qoǵamdyq kelisim men jalpyulttyq birlikti qamtamasyz etý» týraly zańyn Assambleıa endigi jerde birneshe baǵytta júzege asyrmaq. Atap aıtqanda:
– el azamattaryn, ásirese óskeleń urpaqty memlekettik tildi meńgerýge yntalandyrý;
– aǵartýshylyq jumys, ǵylymı jobalar arqyly qazaq mádenıetiniń qundylyqtaryn, tarıhy men dástúrlerin nasıhattaý;
– janjaldardyń aldyn alý quraly retinde medıasııa ınstıtýtyn nyǵaıtý;
– azamattardyń áleýmettik jaýapkershiliginiń quraly retinde qaıyrymdylyqty, mesenattyqty damytý;
– Qazaqstan etnostarynyń tilderin, salt-dástúrlerin saqtaýǵa qoldaý kórsetý;
– mádenıetaralyq dıalog, tarıhı murany saqtaý máselelerin zerdeleýge baǵyttalǵan jobalardy qoldaý;
– volonterler qozǵalysyn damytý;
– Qoǵamdyq kelisim keńesteriniń jumys tájirıbesin eskere otyryp, jergilikti basqarý jáne ózin-ózi basqarý ınstıtýttaryn damytýǵa járdemdesý;
– QHA Kásipkerler qaýymdastyǵynyń jumys tájirıbesine súıenip, áleýmettik kásipkerliktiń damýyna yqpal etý;
– qazaqstandyq etnostardyń tarıhı shyǵý elderimen baılanysyn qoldaý, halyqtyq dıplomatııa men gýmanıtarlyq yntymaqtastyqty nyǵaıtý.
Iаǵnı Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qyzmeti túrli etnostyq toptar ókilderiniń azamattyq biregeıligin úılesimdi damytýǵa baǵyttalǵan. Biregeılik prosesiniń urpaqtar arasyndaǵy baılanysyn uǵyný asa mańyzdy.
Memlekettik saıasattyń ıntegrasııalaýshy áleýeti – táýelsizdik ıdeıasy, memlekettik qurylymnyń tutastyǵy, memlekettik til jáne adam men azamat quqyqtarynyń basymdyǵy tóńireginde qurylady.
Qazaqstan halqy Assambleıasy memleket qurylymynyń jańa kezeńinde konstıtýsııalyq mártebesi bar ınstıtýt retinde memlekettik-ulttyq biregeılik pen birlikti nyǵaıtýda mańyzdy ról atqaratyn bolady.
Assambleıanyń jınaqtaǵan tájirıbesi, úkimettik emes uıymdardyń damyǵan qoǵamdyq jelisi azamattardyń barlyq etnostyq toptar ókilderiniń áleýmettik-mádenı, qoǵamdyq jáne bilim berý prosesterine tartylýyn ulǵaıtýǵa múmkindik beredi. Assambleıanyń aınalasynda Qoǵamdyq kelisim keńesteri, Analar keńesteri, medıatorlar, QHA kásipkerleri qaýymdastyǵy, Ǵylymı-sarapshylyq keńes jáne óńirlerdegi ǵylymı-sarapshylyq toptar, jastar qozǵalysy, mass-medıa, teatrlar qurylyp, tabysty jumys isteýde.
Assambleıa mereıtoılyq jyl aıasynda da etnos ókilderin biriktirýdi, strategııalyq sabaqtastyqty odan ary arttyrýdy basty baǵdar retinde ustandy. Karantın talaptaryn saqtaı otyryp, qoǵamdyq kelisim men jalpyulttyq birliktiń qazaqstandyq úlgisin tanytyp, etnosaralyq qatynastardy nyǵaıtý úshin respýblıkalyq deńgeıde onlaın formatta sharalar uıymdastyrdy.
Jyl boıy 100 myńnan astam is-shara ótkizilip, oǵan 800 myńǵa jýyq adam qatysty.
Aıtýly mereıtoıdyń negizgi jobasy – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń elimizdi qalyptastyrý men damytý jolyndaǵy qajyrly eńbegin jan-jaqty kórsetýge arnalǵan «Tuńǵysh Prezıdent jolymen» halyqtyq ekspedısııasy».
Halyqtyq ekspedısııanyń basty arqaýy – Elbasy men halyq. О́ıtkeni san ǵasyr bodandyqtan qutylýdy armandaǵan el tilegi – Táýelsizdik bolsa, azattyqtyń araıly tańynda Elbasy – el tiregi boldy. Sol sebepten joba Ult Lıderiniń Táýelsiz Qazaqstandy qurý jolyndaǵy róli men «Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamy», «Máńgilik el», «Táýelsizdik týraly sóz», «Ulytaý baýraıyndaǵy oı-tolǵaý», «Táýelsizdik dáýiri», «Rýhanı jańǵyrý» sııaqty baǵdarlamalyq tujyrymdaryn urpaq jadynda, qoǵam sanasynda aıshyqtaýdy maqsat etti.
«Tuńǵysh Prezıdent jolymen» halyqtyq ekspedısııasy» negizgi úsh baǵytqa bólindi. Birinshi baǵyt – bul basty baǵyt. Úshqońyr baýraıynda Elbasy ómirge keldi, er jetti, azamat atandy. Sondyqtan basty baǵyttyń Almaty oblysynan bastaý alýy tarıhı zańdylyq.
Ekinshi baǵyt – aımaqtyq nemese óńirlik baǵyt. Bolashaq Prezıdent eńbek jolyn alǵash bastaǵan, jalyndy jastyq shaǵy ótken, memlekettik qaıratker retinde qalyptasqan Qaraǵandy, Temirtaý, sondaı-aq Elbasy bilim men biligin shyńdaǵan Ýkraınanyń burynǵy Dneproderjınsk, qazirgi Kamenskoe qalasyn qamtydy.
Úshinshi baǵyt – halyqaralyq baǵyt. Qazaqstannyń tuńǵysh Prezıdenti el tizginin ustaǵannan keıin Táýelsiz memleketimizdiń damý jolynda resmı issaparlarmen baryp, aıtýly kelissózder júrgizgen, keleli keńesterge qatysyp, álemdik arenalarda málimdemeler jasaǵan shet memleketterdi quraıdy.
Osy josparǵa sáıkes, ekspedısııa 2019 jyldyń aıaǵynda, «1 – jeltoqsan – Tuńǵysh Prezıdent kúni» qarsańynda Nur-Sultan qalasynda resmı túrde bastaý alyp, resmı týy men kúndeligi Almaty oblysyna arnaıy tapsyryldy. Aqpan aıynyń alǵashqy aptasynda aqbasty Alataýdyń etegindegi Shamalǵan aýylynda, naýryz aıynyń ekinshi on kúndiginde Temirtaý, Qaraǵandy qalasynda saltanatty jıyn ótti.
Elimizdegi koronavırýs pandemııasyna qarsy jarııalanǵan tótenshe jaǵdaı kezinde ekspedısııa respýblıkalyq deńgeıde onlaın formatta jalǵasyn tapty.
Is-sharalardyń barlyǵynda Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń ómir ótkelderi men eńbek joly óskeleń urpaqqa ónege etildi.
Ult Kóshbasshysynyń Semeı polıgonyn jabý, ıadrolyq qarýdan bas tartý, shekarany shegendeý, Arqa tósine astana salý, Dúnıe júzi qazaqtarynyń quryltaıyn ótkizý sııaqty alǵashqy sheshimderine basymdyq berildi.
Qazaqstannyń Birikken ulttar uıymy, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy, Islam yntymaqtastyq uıymy, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy, Táýelsiz memleketter dostastyǵy, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq, Biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik, Ujymdyq qaýipsizdik shart uıymy, Ekonomıkalyq yntymaqtastyq pen damý uıymy jáne basqa iri halyqaralyq uıymdarǵa múshe bolýynyń el tarıhyndaǵy mańyzy aıtyldy.
Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy qyzmetin qaıta jandandyrǵan Astana sammıti, TMD elderiniń arasynda ótken alǵashqy EKSPO halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesiniń ekonomıkalyq tıimdiligi taldandy.
Buǵan qosymsha Qazaqstan táýelsizdigimen qatar órilgen Elbasy jolynyń el azamattarynyń ómirinen alǵan orny men áseri áńgimelenip, sóz alýshylar Tuńǵysh Prezıdentpen kezdesýden keıingi basynan ótken oń ózgeristerimen bólisti.
Ekspedısııanyń qorytyndy jobasy televızııalyq formatta «Habar» arnasy efırindegi «Qoǵamdyq talqylaý» baǵdarlamasy arqyly 2020 jyldyń 30 maýsymynda kópshilikke jol tartty. 2020 jyldyń 1 shildesinde «Tuńǵysh Prezıdent jolymen» onlaın konferensııasy uıymdastyryldy.
Budan bólek, Assambleıa álemdi jaılaǵan COVID-19 indeti bastalǵan tusta alǵashqylardyń biri bolyp «Biz birgemiz!» respýblıkalyq aksııasyn iske asyrýǵa atsalysty.
QHA músheleri jalpy somasy 1 mlrd 497 mln teńgege kómek kórsetti. 2 mln 200 myńnan astam medısınalyq maska taratyldy.
Sý tasqynynan zardap shekken Túrkistan oblysy Maqtaaral aýdanynyń turǵyndaryna 335 tonna gýmanıtarlyq kómek jáne qurylys materıaldary jiberildi.
Qurban aıt kúnderi Assambleıanyń «Myń alǵys» qaıyrymdylyq bastamasy aıasynda 7 myń medısına qyzmetkeriniń otbasyna 77,7 mln teńgege kómek kórsetildi.
«Mektepke jol» aksııasy aıasynda 6 myń oqýshyǵa noýtbýk taratyldy.
Assambleıa Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyq mereıtoıyna da belsene qatysty.
«Jyr ortalyǵy» onlaın-jobalary, #abai175 chellendji, halyqaralyq onlaın-konferensııasy, «Biz Abaımen birgemiz!» onlaın poezııa festıvali ótti. Etnos ókilderi Abaıdyń óleńderin oqyp, áleýmettik jelilerde 1 myńnan asa beınerolıkter jarııalady.
Volonter jyly Assambleıa volonterler qozǵalysynyń 30 ortalyǵyn qurdy. 430 myń adamǵa gýmanıtarlyq kómek kórsetildi. 12 myń volonterdiń qatysýymen 1200 is-shara ótkizildi. «Avtovolonterlik» jobasy júzege asyryldy. Árbir oblys ortalyǵynda 50-den 80 avtokólikke deıin provızorlyq gospıtaldarǵa qyzmet kórsetip, kómek taratýmen aınalysty.
Memlekettik tildiń rólin kúsheıtý jáne ony etnosaralyq qatynas tiline aınaldyrý maqsatynda Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qazaq tilin úırený jónindegi Birinshi Kongresi jáne dástúrge aınalǵan jyl saıynǵy «Uly dalanyń ultaralyq tili» forýmy ótkizildi.
«Danalyq álippesi» jáne «Abaı» ınteraktıvti keshenderi engizilýde, «Qazaqtaný» jáne «Myń bala» mádenı-aǵartýshylyq jobalary iske asyrylýda, «Mámile» jáne basqa da qazaq tilin oqytý klýbtary jumys isteıdi.
Búgingi tańda memlekettik tildiń qoldanylý aıasyn keńeıtý úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan. Sondyqtan bizdiń erik-jigerimiz, ójettiligimiz, eńbegimiz ben tabandylyǵymyz Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstannyń bolashaǵy – qazaq tilinde!» degen sózin iske asyrýǵa zor múmkindik beredi.
Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev óz Joldaýynda «Qazaq tiliniń memlekettik til retindegi róli kúsheıip, ultaralyq qatynas tiline aınalatyn kezeńi keledi dep esepteımin. Biraq mundaı dárejege jetý úshin bárimiz dańǵaza jasamaı, jumyla jumys júrgizýimiz kerek. Sondaı-aq til úlken saıasattyń quraly ekenin de umytpaǵan jón» dep til muraty jolynda birlese jumys isteýge shaqyrdy.
Sóz sońynda aıtarymyz, Elbasy N.Nazarbaevtyń «Qazaqstandaǵy qoǵamdyq kelisim – eń aldymen qazaqtyń kelisimi ekenin myqtap este ustaǵan abzal. Tatýlyq pen turaqtylyq el ıesi retinde eń aldymen qazaqqa kerek. Qazaqtyń yntymaǵy men birligi myqty bolmaıynsha memlekettiń tutastyq kelbetin saqtaý múmkin emes.
Halqymyz «tar jerde tabysqan, keń jerde kelisedi» demeıtin be edi?!
Eń tar zamandarda qazaq qushaǵyna alǵan ózge etnos ókilderi búginde óz baýyrlarymyz atanyp, bizben bir halyqqa aınaldy.
Baqyt baǵalaı bilgenniń basynda turaqtaıdy. Eń asyl qazynamyz – birligimizdi kózdiń qarashyǵyndaı saqtaı bilsek, barlyq asýlardan asamyz. Men halqymdy Assambleıanyń altyn shańyraǵyn asqaqtata túsýge úndeımin. Birlik qaǵıdasy – árbir azamattyń ómirlik ustanymyna aınalsyn!» dep aıtqan sózin Qazaqstannyń ár azamaty esten shyǵarmaýy tıis.
Jambyl oblysyndaǵy sapary barysynda Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev «Qazaq jurty qıyn-qystaý kezeńde amalsyz qonys aýdarǵan mıllıondaǵan adamnyń qutty mekenine aınaldy. Olardyń ózderi de, urpaqtary da jerimizden pana taýyp, ósip-ónip, Qazaqstannyń damýyna zor úles qosty.
Táýelsizdik kezeńindegi tabystarǵa bereke-birliktiń arqasynda ǵana qol jetkizdik. Bul – egemen elimizdiń baǵa jetpes baılyǵy.
Sondyqtan bul qasterli qundylyqtar árdaıym aınymas temirqazyǵymyz bolyp qala beredi. Ishki saıası turaqtylyq – árbir qazaqstandyqtyń zor jaýapkershilik pen belsendilik tanytýynyń nátıjesi. Elimizdiń barlyq azamattaryna Qazaqstandy damytýǵa qosqan ólsheýsiz úlesi úshin shynaıy rızashylyǵymdy bildiremin» degen edi.
Ulttyq birtutastyq prınsıpine súıengen Qazaqstan halqy Assambleıasy osy ýaqytqa deıin eldi birtutastyqqa shaqyrýdan jańylǵan emes, ári qaraı da osy baǵytta óz mindetin laıyqty jalǵastyra beredi.
Janseıit TÚIMEBAEV,
Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary – Qazaqstan Prezıdenti Ákimshiligi QHA Hatshylyǵynyń meńgerýshisi
