Taǵdyrly án – «Harıdaı-aý»
1925 jyly Orynbordaǵy «Qyrǵyz memlekettik baspasynan» jaryq kórgen «Qyrǵyz halqynyń 1000 áni» jınaǵynyń alǵysózinde halyq ánderin áýelgide A.Baıtursynov, Á.Jangeldın, M.Samatov, S.Seıfýllın, I.Aldońǵarov, J.Aımaýytov, Á.Bókeıhanov, B.Maılın, Q.Medetov, A.Orazbaeva, Á.Qostanovtan, keıinnen Orynbordaǵy rabfak, keńestik partııa mektebi, kavalerııa mektebi, Qyrǵyz Halyq aǵartý ınstıtýty, Áskerı-saıası jáne mal dárigerlik kýrstarda oqıtyn stýdentter men kýrsanttardan, tyńdaýshylardan jazyp alǵanyn aıtady. Zataevıch Kaspıı jaǵalaýynan Orynbor qalasyna tuz, tuzdalǵan balyq, jaǵarmaı tasıtyn kireshilerden, bazarda júrgen kezbeler men qaıyr surap júrgen tilenshilerden de án suraǵan.
«Kývandyk Djezdybaev slýshal v 1920-21 godah Pedagogıcheskıe kýrsy v Orenbýrge. Sımpatıchnyı peves, obladaıýshıı nebolshım, no ochen prııatnym tenorom ı ıspolnıaıýshıı svoı pesenkı chrezvychaıno teplo ı serdechno. Slýchılos tak, chto nıkto ınoı, kak ımenno Djezdybaev, a v chastnostı – «konek» ego ıspolnenıı – trogatelno nejnyı ı poetıcheskıı «Harıdaıaý», zdes prıvodımyı (on ıspolnıal ego, akkompanırýıa sebe na dombre, v odnom ız kırgızskıh konsertov, gde ıa ego vpervye ı ýslyshal), raskryl mne glaza na neızvedannye krasoty kırgızskogo mýzykalnogo tvorchestva ı okrylıl reshımostıý posvıatıt svoı sıly sobıranııý kırgızskıh narodnyh pesen» dep, Qýandyq Jezdibaevtan «Harıdaı-aý», «Adasqan», «Aıjan-aı», «Qaryndasym», «Syrymbet», «Qaratorǵaı», «Aıhaı, arman» ánderin jazyp alǵanyn habarlaıdy.
Zataevıchke erekshe unaǵan «Harıdaı-aý» áni – Abaıdyń áni! Nege deseńiz,
«Kóńilim meniń qarańǵy.
Bol, bol, aqyn!
Altyndy dombyrańmen
kelshi jaqyn.
Ishek boılap, on saýsaq jorǵalasa,
Beıishtiń úni shyǵar qońyr salqyn.
Eger sorym túbimen áketpese,
Kerek qoı kóńildi úmit tebirentse.
Qatyp qalǵan kózimde bir tamshy jas,
Tógilmeı me boı jylyp, ol da erise?!» degen joldar M.Lermontovtyń «Evreıskaıa melodııa» óleńinen 1892 jyly Abaı tərjimalaǵan nusqa. Lermontov Baıronnan aýdarǵan. Osy shýmaqtar 1909 jyly Sankt-Peterbýrgte jaryq kórgen «Qazaq aqyny Ibrahım Qunanbaıulynyń óleńi» jınaǵynda bar. Aqyn janynyń alaı-dúleı býyrqanǵan sezimin astarlaǵan osy 8 shýmaq Jezdibaevtan «Harıdaı-aý» áni bolyp tógilgen.
Tastybutaq bolysynyń muǵalim jigiti elge ketkenshe Zataevıchpen baılanysyn úzbeıdi. Qýandyq Jezdibaevtyń nemere qaryndasy Sholpan Jaqsylyqovanyń aıtýynsha, Zataevıch ony Sáken Seıfýllınmen tanystyrǵan. Sol jyldary Halyq aǵartý komıssarıatynda qyzmet isteıtin Sáken stýdentti qyzmetke shaqyrǵan. Zataevıchtiń úıinde qonaqta otyryp Sákenniń dombyrasymen án aıtqanyn, tórgi bólmesinde qatar turǵan úsh roıaldiń birimen Aleksandr Vıktorovıch qonaqtarǵa kishkentaı qyzymen birge mýzykalyq shyǵarma oryndap bergen eken.
«Harıdaı-aý» – taǵdyrly án. Abaıdyń umytylǵan bir áni bolar... Búginde osy ánniń oryndaýshysy joq.
«Oıyl isiniń» qurbany
1922 jyldyń jazynda Orynbordan elge oralyp, ómir jolyn óner sahnasyna burýǵa bel baılaǵanda, ákesi Altynbaı qarsy shyqqan. Ákesine «Ánshilikke jibermeseń, áıel alamyn» dep shart qoıyp, kórshi Qudyqsaı aýylyndaǵy súıgen qyzyn alyp qashady. Keńes ókimetiniń alǵashqy jyldarynda qazaq jastary ne mılısııa, ne muǵalim bolýǵa erekshe qumar eken. Qýandyq Jezdibaev 1923 jyldyń 1 qańtarynda Aqtóbe ýezdik qalalyq mılısııa bastyǵynyń kómekshisi bolyp qyzmetke kirgen. Jarty jyldan keıin Yrǵyz ýezdik mılısııa bastyǵy, 1924 jyldyń basynan Aqtóbe gýbernııasy OGPÝ bastyǵynyń kómekshisi, sodan keıin gýbernııalyq prokýrordyń kómekshisi bolyp jıi qyzmet aýystyryp, el ishindegi ujymdastyrý, aýqattylardy tárkileý naýqanynyń bel ortasynda júredi.
Bul kisiniń mansap jolyna kedergi keltirgen, ári qaraı taǵdyrynyń buralań bolýyna áser etken – baılardy kámpeskeleý kezindegi alasapyrandy oqıǵalar. 1927 jyldyń qyrkúıek aıynda Adaı okrýgi qurylady. Onyń quramyna Aqtóbe gýbernııasy Temir ýeziniń birneshe bolysy men Adaı ýezi kirip, ákimshilik ortalyǵy – Oıyl kenti bolyp bekitiledi. Qýandyq Jezdibaev 1928 jyldyń 2 tamyzynda Adaı okrýginiń prokýrory qyzmetine taǵaıyndalǵan. Alaıda kámpeskeleý naýqanynyń solaqaı saıasaty eldiń qarsylyǵyn kúsheıtken tusta, 1929 jyldyń 11 sáýirinde okrýg taratylady. Saıası terror dep baǵalanǵan «Oıyl isi» boıynsha qylmystyq is qozǵalyp, Adaı okrýginde qyzmette bolǵan kópshilik azamat atylyp, aıdalyp, sottalady.
Qýandyq Jezdibaevtyń balasy Baqtııar Altynbaev ákesiniń aıtqandaryn bylaı dep eske alady: «Ákem RF Kemerov oblysynyń gýbernatory Aman Tóleevtiń ákesimen 1928 jyly Oıylda birge qyzmet etkenin aıtyp qalǵan edi».
Sodan ol 1929 jyldyń kókteminde Túrkistan qalasyna partııalyq qyzmetke aýysady. Biraq munda da kóp turaqtamaı, 1931 jyly jazda Merki aýdanynda jańadan ashylǵan «Aspara» qarakól tuqymdy qoı ósiretin sharýashylyq dırektory bolyp bekitiledi.
Áýlıeatadan – Sibirge deıin
«Elde – asharshylyq. Atam 1931 jyly Qopa aýylynda turatyn áke-sheshesin, týǵan aǵasy – Jaqsylyqty otbasymen Merkige kóshirip alyp ketedi. 1935 jyly oblystyq tutynýshylar odaǵynyń basshysy bolyp Shymkentke kóship kelgende, úı-ishin qaıta Aqtóbege kóshirip jiberedi. Bul kezde ákemniń áıeli qaıtys bolǵan. Odan eki jas bala bar. Atamyz Shymkentte Orynbordan kelgen orys qyzyna úılenip, odan Arystanǵalı esimdi uly bolady. 1937 jyly atamyzdy keńsesinen tutqyndap alyp ketkende, osy balasy 3-te eken. Atamyzdy 10 jylǵa sottap, etappen Sibirge aıdalady. Jol boıy qıyndyq kórip, orman ishindegi lagerge jaıaý-jalpylap ázer jetken sottalǵandardy kúnde tańerteń jalańaıaq, ish kıimmen qatarǵa turǵyzyp, árbir on birinshi adamdy atatyn bolǵan. Keıingi jyldary atam lagerde sottalǵandar arasynda teatr uıymdastyrady. Sibirde 9 jyl jazasyn ótep, aýylǵa 1946 jyly oralǵanda, onyń aǵasy Jaqsylyq ta soǵystan endi kelgen ýaqyty eken. Al úlken ájemiz –Dámeli bir balasy aıdaýdan, bir balasy maıdannan qatar oralǵanda, bular kelmesten úsh aı buryn ómirden ótip ketken», deıdi Sholpan apaı.
Arystanǵalı – Lev
Bul kisi sottalyp ketkende, áıeli úsh balany alyp, Orynbor oblysynyń Adamov aýdanynda turatyn tórkinderine kóship ketedi. О́zinen týmaǵan eki balany jolaı Aqbulaqqa tastap, Arystanǵalıdy alyp bóten adamǵa kúıeýge shyǵady.
«Ákem lagerden oralǵanda, aýylda turaqtatpaǵan soń Qyzylordaǵa kelip, Tereńózek aýdanynda jún-teri ótkizetin mekemede jumys istep, otbasyn qurady. Alaıda anam meniń bes jasymda ómirden ótip ketedi. Jetimder úıine tapsyrylǵan uly Ádilbek pen qyzy Ǵalııa 1943-44 jyldary Orynbor oblysy Aqbulaq aýdanyndaǵy balalar úıinde qaıtys bolǵan. Olardyń deregin ákem izdestirip júrip, ázer tapqan. Kishi balasyn da qatty izdedi. Astrahanda turatyn áıeli ákemdi Arystanǵalıǵa jolatqan joq: «Ol basqa adamdy ákem dep sanaıdy, balanyń mazasyn alma. Onyń jaǵdaıy jaqsy, oqýy da jaqsy», dep bir aq ret habaryn bergen. Ákem óleriniń aldynda «Balamdy kórsetpedi» dep burynǵy áıeliniń ústinen sotqa aryzdanǵan eken.
Esimi Levke aýystyrylǵan Arystanǵalı baýyrym – Lev Vasılevıch Jýravlev qazir Vladıvostokta turady. Men ákemniń tiri kezinde jete almaǵan armanyn oryndap, 2006 jyly Vladıvostokqa otbasymmen izdep bardym. Jasy seksennen asqan, jalǵyz turady. Qıyr Shyǵys tehnıkalyq ýnıversıtetiniń dosenti, ǵylym kandıdaty, balyq sharýashylyǵynyń mamany. Keıingi ákesi oqytqan, sheshesi jaqsy tárbıelegen, biraq teginiń qazaq ekenin aıtpaǵan. Lev aǵam úıinde otyryp, tordyń neshe túrin toqıdy eken. Bizge jastaıynan áke-sheshesine uqsamaıtynyn sezip óskenin aıtty. Bala kezinde ata-anasymen poezda ketip bara jatqanda, Astrahannyń noǵaı, bashqurttary ony baýyrlaryna tartyp, meıirimmen sóılesetini esinde qalǵan.
Tereńózekte zeınetkerlikke shyǵyp, ákem Aqtóbe qalasyna kóship kelgennen keıin 1960 jyly qaıtys boldy. Ákem tiri bolǵanda, sonaý 1930 jyldardyń esteligin hatqa jazyp, qunttar ma edi. Sibirden jazasyn ótep elge kele jatqanda, poezd ústinde óleń jazylǵan qalyń dápterin urlap ketken. Qazir qolymda ákemniń 1944 jyly Sibirden qaryndasy Saraǵa jazǵan haty saqtaýly. Oqyǵan saıyn Sibirde otyryp, balalarynan habar ala almaı qars aırylǵan áke júreginiń dúrsilin sezinemin.
«Sarajan, deniń saý ma, tán salamat?
Tez baryp tıgeı edi jazylǵan hat.
Uıqydan qoryqqandaı shyrt oıanam,
Esime túsken kezde el, azamat.
Hat jazdym habar úshin, qaryndasym,
Kókeńniń oı qysady qabyrǵasyn.
Kún-túni sizderdi oılap sarǵaıamyn,
Bolmasa, qor bola ma, jalǵyz basym?
Arnaýly sálem aıtshy, Ǵalııaǵa,
Adamzat kózi toımas dúnııaǵa.
Oı túsip, ońǵa kelmeı qalyp edi,
Túskendeı jalǵyz túsip darııaǵa.
Esimnen esh ketpeıdi balalarym,
Túskendeı tórt aıaqtan taǵalarym.
Mamyrlap júre almaımyn
baýyrym erip,
Qan tolyp, qylǵyndyryp jaǵalarym.
Ádilbek, Ǵalııamen qaraǵym- aı,
Jazylman bul qapesten qaralyp aı.
Jas tolyp kózderime, júrek qaınap,
Ketedi kózim aldy qaraıyp-aı!
Etpese maǵan ókpe jarar edi,
Júregim sol kezderde jaraly edi.
Kórgen kún Ǵalııamen qushaqtasyp
Júregim qaq aıyrylsa jarar edi!
Amal joq, úmit keshtim Ádil jannan,
Aıryldym týǵan aǵa Jaqa jannan.
Jaqsymdy qolda qoımaı
talap aldy-aý,
Basqasyn qaldyrmaı-aq
shybyn jannan»,
deıdi Baqtııar Qýandyquly.
Sholpan Jaqsylyqova erterekte Aqtóbede kóshede kele jatqanda, beıtanys ájeıdiń ózin toqtatyp: «Aınalaıyn, tanyp turmyn, sen Jaqsylyqtyń qyzysyń, Qýandyqtyń qaryndasysyń ǵoı. Ashtyq jyldary Qýandyqtyń Shymkentten elge eki vagon bıdaı jiberip, biraz jurtty ajal qursaýynan aman alyp shyqqanyn keıingiler bilmeıdi ǵoı», dep aıtqanyn esine alady. Zamannyń tarlyǵynan ánshilik qyryn da asha almaǵan, talantyn da jarqyrap kórsete almaǵan, balalarynan aıyrylǵan, júıe syndyrǵan – taǵdyr bul. Bul – qyzyl ókimetke adal qyzmet etýge talpynyp, qanaty qaıyrylǵan taǵdyr. Qıyndyqqa moıymaı, alǵa umtylyp, urpaq tárbıelep, adal ómir súrgen talantty ánshi Qýandyq Jezdibaevtyń sońynda adal urpaqtary men Zataevıchke jazdyrǵan «Harıdaı-aý» áni ǵana qaldy. Notasy «Qazaqtyń 1000 áni» jınaǵynda tur... Baǵyn jandyrar ánshisi tabylsa, Abaıdyń umytylǵan áni men armanda ketken jeztańdaı ánshiniń aty shyǵar edi.
AQTО́BE
