BIRIGÝ – BABAM О́SIETI BО́LINÝ – ZAMAN QASIRETI

О́tken kezeń sabaǵy, qazirgi kezeń shyndyǵy, bolashaq bet alysy Keden odaǵyna birigýdiń ómirsheńdigin kórsetedi Qazirgi kúni Qazaqstan qoǵamynda Keden odaǵynyń qurylýyna baılanysty ártúrli pikirtalastar júrip jatyr. Basym kópshi­liktiń bul saıasatty qoldaıtyndyǵy seziledi. Degenmen qarsylar da joq emes. Iá, halyqtyń qalyń bóliginiń jaǵdaıyna áser etetin iri oqıǵalar men mańyzdy jańalyqtardyń qaı-qaısysy bolmasyn daý-sharsyz bitpegen, kúressiz júzege aspaǵan. Kezinde birtutas Keńes odaǵy ydyrap, táýelsiz memleketter qurylar tusta da osylaı bolyp edi. Endi sol táýelsiz memleketterdiń óz erikterimen jáne saıası derbestigin saqtaı otyryp, ekonomıkalyq turǵydan bir Keden odaǵynyń aıasyna qaıta ıntegrasııalaný úderisi bastalǵan qazirgi shaqta da pikirler qaıshy­lyǵynyń bar ekendigi sezilip otyr. Iá, mundaıda árkimniń óz oıyn aıtyp qa­lýǵa umtylatyndyǵy – kez kelgen jumyr bas­ty pendege tán tabıǵı dúnıe. Biraq qashan­da bolmasyn birigýdiń aty birigý ǵoı. Ydy­raýǵa qaraǵanda birigýdiń áldeqaıda paıdaly bolýǵa tıisti ekendigin qaı-qaısymyz bolma­syn ishteı sezinemiz. Bul jaıynda “jalǵyz­dyń úni shyqpas, jaıaýdyń shańy shyqpas”, “bólingendi bóri jeıdi” dep ata-babalarymyz da aıtyp ketken jáne jáı ǵana aıtyp ketpeı, osy qaǵıdany urpaqtaryna ósıet retinde amanattap qaldyrǵan dese de bolady. Buǵan kóz jetkizgińiz kelse, halqymyzdyń tarıhtyń tereń qoınaýlarynan bastalyp, búgingi kúnge deıin jetken maqal-mátelderi men danalyq sózderin eske alyńyz. Solardyń qaı-qaısysy bolmasyn bólinýge emes, birigýge úndeıtindigi aqıqat nárse. Nege? Oǵan jaýap berý úshin sol tarıhqa qaıta bir úńile keteıik. Sonda bizge ata-baba ósıetiniń mán-maǵynasy da barynsha ashyla túsedi. Túbi bir týysqan bolyp sanalatyn, bir tamyrdan taraıtyn qazirgi Ortalyq Azııa halyqtarynyń, jalpy túrki jurtynyń atyn álemge tanytyp eń bir dáýirlegen tusy osydan myń jyldan astam ýaqyt buryn ómir súrgen Túrki qaǵanatynyń tusy eken. Tutas túrki qaǵanaty árisi Rım, berisi Vızantııa sekildi batystyq ımperııalarmen ekonomıkalyq, saýda-sattyq qarym-qatynastaryn ornatyp, qazirgi biz mekendep otyrǵan Qazaqstan jerine kóptegen qalalar turǵyzyp, sońynan ózindik órkenıet izderin qaldyrǵandyǵy bizge belgili. Qazirgi jer astynan tabylyp jatqan qala qurylystary sol zamannyń belgileri. Alaıda, amal ne, bir týdyń astynda, bir memlekettiń aıasynda uıysqan  osy jurttyń Batys jáne Shyǵys Túrki qaǵanattaryna bólinýi munan keıingi ydyraý úderisin údetti. Munyń aqyry mońǵol shapqynshylyǵyna soqtyrdy. Qanshama qalalar qıratylyp, keshegi órkenıet izderi qumǵa sińdi. Bul – bizge tarıhtyń bergen birinshi sabaǵy. Sodan keıin birneshe ǵasyr ómir súrgen Altyn orda memleketiniń aıasynda Shyńǵys han urpaqtarynyń aınalasyna jınalyp, qaıta bas qostyq. Altyn orda memlekettigi jar­ty álemge ámirin júrgizip, osy týdyń as­tyn­da eńsemiz kóterilgendeı edi. Biraq Shyńǵys han urpaqtarynyń han taǵy úshin tolyp jatqan talastarynyń saldarynan qaıtadan ydyraý úrdisi beleń aldy. Bir ulys birneshe ordaǵa ydyrap tyndy. Aqorda, Kókorda, Moǵolstan, Máýrennahr, Noǵaı or­dasy sekildi birneshe memlekettik qurylymdar paıda boldy. Odan kele-kele Qazaq handyǵy, О́zbek handyǵy, Qyrym handyǵy, Qazan handyǵy, Qoqan handyǵy, Hıýa handyǵy, Buhar ámirligi, Jońǵar handyǵy, Astrahan handyǵy sekildi jáne odan da basqa birneshe shaǵyn handyqtar men rýlyq birlestikterge bóline kele, bir-birimizben taıtalasyp soǵysý saldarynan bul kezde birigý nátıjesinde kúsheıip alǵan patshaly Reseıdiń tabanyna tústik. Sandaǵan ǵasyrlar boıy eshbir damy­maı bir deńgeıde qalyp qoıǵan tómengi saty­daǵy turmys-tirshiligimiz óz aldyna, odan da soraqysy saıası derbestigimizden, eldik erkin­digimizden aıyrylyp, bostan emes, bodan bol­dyq. Bul bizge tarıhtyń bergen ekinshi sabaǵy. Mine, osyndaı ydyraý úderisteriniń jetegimen bizdiń qazaq halqynyń ǵasyrlar boıy mesheýlik jaǵdaıdy bastan keship kelgendigin qazirgi ǵalymdarymyzdyń qaı-qaısysy bolmasyn joqqa shyǵarmas. Sodan Keńes odaǵy sekildi alyp qurylymǵa birikken tusymyzda ǵana qaıtadan es jıyp, etek jı­na­ǵandaı boldyq. Saıası turǵydan bul kezeń­niń de ózindik zobalańdary az bolmaǵandyǵyna qaramastan, oqý men bilimge qol jetkizip, halyqtyń kózi ashyldy. Árıne, “eldiń durys damýy úshin eń aldymen onyń basy azat bolýy kerek” dep Shoqan Ýálıhanovtyń aıtyp ketke­nindeı, azattyqtyń, saıası táýelsizdiktiń máni qashanda bolsyn bólek. Keńes odaǵy tusynda bizge eń jetpegeni osy basty qundylyq – táýel­sizdik bolǵandyǵy aqıqat. Demek, qazaq halqynyń, Qazaqstan halyqtarynyń osyǵan deıingi bastan ótkergen myń jyldyq tarıhy­nyń ózi bizge qaıtadan birigý úderisin úndep turǵandaı. Árıne táýelsiz damýdyń alǵashqy jıyrma jyldyǵynyń ózinde ǵana Shoqan aıtyp ketken azattyqtyń máni qandaı bolatyndyǵyn jaqsy sezinip úlgergen Qazaqstan endi óziniń saıası táýelsizdigin eshkimge bermek emes. Táýelsizdik degenimiz eń aldymen halyqtyq sananyń, eldiń tańdaý erkiniń azattyǵy. Al tirshilik máselesinde bári de bir-birimen tyǵyz baılanysty bolyp keledi. Ekonomıkalyq qarym-qatynastarda absolıýt táýelsizdik bolmaıdy. Osy qaǵıdany jaqsy uqqan búkil álem memleketteri ózderiniń saıası derbestik­terin saqtaı otyryp, sońǵy 20-30 jyldyń aıasynda túrli ekonomıkalyq birlestikterge birigý úderisin bastan keshýde. Bul bir esepten alǵanda, álemde barǵan saıyn kúsheıe túsken jahandaný yqpalymen kúrestiń nemese oǵan ulttyq múddeni qorǵaı otyryp qolaıly jaǵdaıda beıimdelýdiń ózinshe bir amaly bolyp tabylady. Qazirgi ýaqytta osyndaı birigýdiń úzdik úlgisi bolyp tabylyp otyrǵan Eýropa odaǵynda Reseıge uqsas Germanııa, Italııa, Fransııa sekildi iri memleketter de, bizge uqsas Belgııa, Fınlıandııa, Norvegııa sekildi shaǵyn memleket­ter de bar. Ekonomıkalyq odaqqa birigý máse­lesinde osylardyń qaı-qaısysynyń bolmasyn úlken memleketterdiń shalǵaıynda qalamyz-aý degen qaýippen kejegesi keıin tartqan emes. Sebebi odaqqa birigý eń aldymen iri memleketterge qaraǵanda shaǵyn memleketter úshin kóbirek qajet. О́ıtkeni olar osy arqyly alyptyń qýatynan nár alady. Sol sekildi bizdiń túrki áleminiń eń damy­ǵan jáne eń iri memleketi bolyp tabylatyn Túrkııa nelikten birneshe jyldar boıy kóki­rekten keri ıtergenine qaramastan Eýropalyq odaqqa qosylýǵa barynsha ynta tanytyp, aıaý­syz kúres júrgizip keledi. О́ıtkeni qazirgideı almaǵaıyp zamanda jalǵyz otyrýǵa bolmaıdy. Jeke-dara ómir súrý degenimiz qamsyzdyqtyń bel­gisi. Qazirgi zaman – ekonomıkalyq turǵy­dan túrli odaqtar quryp, sonyń aıasynda ómir súrýdiń zamany. Aldaǵy bolashaqtyń yńǵaıyna qarasaq, bul úrdiske basqasha balama bolmaı otyr. Osy turǵydan alǵanda Qazaqstannyń Reseımen, Belarýspen birigip Keden odaǵyn qurýynyń alysty kózdegen mańyzdy máni bar. Mundaı jaǵdaıda “bir kúndik paıdadan, myń kúndik yrys artyq” deýge týra keledi. Al Qazaqstan úshin Keden odaǵynyń taıaý bola­shaqtyń ózinde yrysty bolyp shyǵatyndyǵyna eshbir kúmán joq. Muny kóptegen bilikti sarapshylardyń osy másele týraly pikirleri de dáleldeıdi. Endi osylarǵa keleıik. Vıktor Hrıstenko, Reseı Federasııasy О́ner­ká­sip jáne saýda mınıstri: Úsh eldiń bel­sendi túrde ıntegrasııalanýy tehnıkalyq retteýdiń biryńǵaı júıesin qalyptastyrýǵa negiz qalady. Postkeńestik keńistiktegi ınteg­rasııalyq qozǵalystyń eki túsinikti baǵyty bar. Birinshisi – bul EýrAzEQ-qa ıntegrasııalaný. Belarýs, Qazaqstan jáne Reseı prezı­dentteriniń sheshimimen biryńǵaı ekonomıka­lyq keńistikti qurý aıasyndaǵy tehnıkalyq retteýdiń mindetteri aıqyndaldy. Áreket etýdiń tıisti jospary bul saladaǵy biryńǵaı qaǵı­dattar men erejeler týraly kelisimdi ázirleýdi jáne EýrAzEQ-tyń biryńǵaı tehnıkalyq reglamentin ázirleýdi talap etedi. Ekinshi baǵyt – bir jaǵynan alǵanda Reseı, Belarýs, Qazaq­stan arasyndaǵy normalardy úndestirý bolsa, ekinshi jaǵynan alǵanda olardy Eýropa odaǵy talaptarymen sáıkestendirý bolyp ta­bylady. Osy arqyly biz álemdik ekonomı­kalyq birlestikterge de beıimdele túsetin bolamyz. Konstantın Artıýshın, Reseıdiń Saýda-ónerkásiptik palatasynyń Ortalyq Azııadaǵy ókili: Keden odaǵy Qazaqstan úshin óziniń óndirisi men saýda saıasatyn damyta túsýge mol múmkindikter beredi. Taýarlardyń erkin aına­ly­my, qujattardy durys resimdemegeni úshin tóleıtin aıyptardyń joıylýy – mine, bular kásipkerler úshin Keden odaǵyna birigýdiń beretin bastapqy kezdegi paıdalary ǵana. Al ın­tegrasııalanýdyń túpki mánine odan tereńi­rek úńiletin bolsaq, elder arasyndaǵy kedendik alymdardyń joıylýy birte-birte odan ótetin taýarlar baǵasynyń arzandaýyna alyp keleti­nine kúmán joq. Bul tek kásipkerlerge ǵana emes,  tutynýshylarǵa da tıimdi bolyp shyqpaq. Qanat Berentaev, ekonomıst: Kez kelgen ózgeristiń paıdaly da, zııandy da jaqtary bolatyndyǵy túsinikti. Meniń oıymsha Keden odaǵynyń Qazaqstanǵa beretin paıdasy onyń zııanyna qaraǵanda áldeqaıda kóp. Birinshiden, kóliktik tasymal tarıfteriniń birizdendirile­tindigin alaıyq. Bul jaǵdaı Qazaqstanǵa óz eksporttyq júkterin Reseı men Belarýs aýmaqtarynan ótkizgende ketetin tranzıttik shyǵyndardy edáýir azaıtýǵa múmkindik beredi. Qazaqstan osy bir máseleni atalǵan elderdegi áriptesteriniń aldyna usynys retinde talaı ret qoıǵan da bolatyn. Endi Keden odaǵynyń qurylýy arqyly osy is ózdiginen júzege aspaq. Keıbir júk tasymaldarynyń túri boıynsha tarıftik baǵa eki ese jáne odan da kóp mólsherge arzandamaq. Onyń ústine odaqtyń paıda bolýy  Keńes odaǵy tusyndaǵy ónerkásiptik tehnologııalyq júıeni qaıta qalyptastyrýdyń tamasha múmkindigin týǵyzady. Munyń Qazaqstan ekonomıkasy úshin mańyzy zor. Onyń ústinde, Ýkraınadaǵy saılaýdan keıingi bolǵan sońǵy ózgeristerge baılanysty Keden odaǵynyń aıasy qazirgiden de keńip, Biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik qurý máselesi jeńildeı túse me degen de úmit bar. Mundaı jaǵ­daı­da osy odaqqa birikken elderdiń ǵylymı-tehnologııalyq áleýeti men rynok aıasy da edáýir kúsheıe túsetindigi anyq. Al munyń Qazaqstanǵa beretin paıdasy kóp, bizdiń elimiz óziniń kóptegen ónimderin álemdik rynokqa alyp shyǵýǵada barynsha qolaıly jaǵdaıǵa ıe bolady. Biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik Qazaqstannyń energetıka, máshıne jasaý, kólik salalaryn damytýǵa qazirge qaraǵanda áldeqaıda jaqsy yqpal etedi. Jumaqadyr Akeneev, Qyrǵyzstannyń eńbek sińirgen ekonomısi, professor: Bizdiń rynogy­myz óte shaǵyn. Qazaqstan men Reseıden basqa ónimderimizdi ótkize qoıarlyqtaı elder de joq. Demek, Qazaqstan, Reseı jáne Belarýstiń birigip Keden odaǵyn qurýy bizdiń taýarla­rymyzdyń ótimdiligin odan ári tó­mendete túse me degen qaýip baryn jasyr­maı­myn. Al munyń ózi aqyr aıaǵynda elimizdiń aýyl sharýashy­lyǵynyń quldyraýyna kelip jal­ǵasatyndyǵy anyq. Ondaı jaǵdaıda qyrǵyz sharýalary qaı­ta­dan shetelderdi aralap, jumys izdeýge kóshedi. Ol Qyrǵyzstan úshin tıimsiz. Sondyqtan bizge de osy odaqqa kirýge barynsha umtylý qajet. Túbinde solaı bolatyndyǵyna senimdimin. Tolǵanaı ÚmbetÁlıeva, Demokratııany damytýdyń ortalyqazııalyq qorynyń bas dırektory: Árıne, Keden odaǵynyń  qurylýy bastapqy kezeńinde jekelegen salalarǵa qa­raǵanda makroekonomıkalyq tıimdilik turǵy­synan áldeqaıda paıdaly bolyp tabylady. Al túbinde bul qubylys jekelegen salalar men fırmalar úshin de paıdaly bolyp shyqpaq. Sondyqtan qazirgi shaqta, Qazaqstan men Belarýs úshin eger ımporttyq ónimder kólemi artatyn bolsa, onda jekelegen salalar men fırmalardyń qyzmetinde qıyndyqtar paıda bolady degen qaýiptiń barynsha beleń alyp turǵany ras. Osy jaǵdaıǵa baılanysty bas­tapqy kezeńdegi ımporttyń ósimin eksporttyń ósim deńgeıi jaba almaı qalýy da ábden múmkin. Bul biraq obektıvti úderis. Birte-birte osy úsh eldiń ekonomıkasynda ózara teńgerilim ornyǵatyn bolady. Bir ekonomıkalyq organızmge birigip otyrǵandyqtan da, bylaısha aıtqanda, biraz ýaqyttan keıin Keden odaǵy úsh el úshin de tıimdi qurylymǵa aınalady. Onyń ústine, Keden odaǵy bizdiń ekonomı­kanyń básekelestik qabiletin arttyratyndy­ǵyna daý joq. Osy arqyly biz odan da keńirek rynoktarǵa shyǵýǵa múmkindik alatyn bolamyz. Túptep kelgende, bizdiń aldymyzǵa álemniń damyǵan 50 eliniń qataryna qosylý mindeti turǵandyǵyn eshbir umytýǵa bolmaıdy. Eger biz qazir Reseımen básekelestikke túsýge júrek­sinetin bolsaq, onda halyqaralyq rynoktardy qalaısha ıgermekpiz. Demek, Keden odaǵy biz úshin álemdik básekelestikke shyńdalýdyń ózindik mektebi bolatyndyǵy anyq. L.Iý.Gýsev, Reseı Syrtqy ister mınıs­tr­ligi Máskeý memlekettik halyqaralyq qa­ty­nastar ınstıtýty ShYU jáne Shyǵys Azııa zert­teý ortalyǵynyń sarapshysy: Keden oda­ǵynyń qurylýy burynǵy KSRO ekonomıkalyq keńistiginiń edáýir bóligin biryńǵaı organızm retinde qaıta qalpyna keltiretindigi anyq. Osy úrdistiń ózinen ǵana úsh eldiń ekonomıkasy áldeqaıda qýattanyp, kúrt damý múmkindigine ıe bolýy múmkin. Odaqtyń qurylýyna oraı kedendik jáne ekonomıkalyq kedergilerdiń alynyp tastalýy osy iske qosymsha yqpal etedi dep oılaımyn. Qysqasy, kedendik birigýden úsh eldiń utary kóp. Buǵan biz kóp ótpeı-aq kóz jetkizetin bolamyz. Mine, Keden odaǵynyń paıdasy týraly ekonomıkalyq sarapshylar osylaı deıdi. Ata-baba ósıeti de birigýdi úndep jatqandaı. Ende­she, “táýekel – erdiń tiregi” degendeı, oıǵa alǵan iske alańsyz kirisip, osy ýaqytqa deıin adastyrmaı alyp kele jatqan Elbasy­myz­dyń kóregendigine, halqymyzdyń san ǵasyrlyq dana­ly­ǵyna, tarıhy­myzdyń bizge bergen sabaǵyna seneıik, aǵaıyn. Suńǵat ÁLIPBAI.