JOLDAR TALAPQA SAI BOLǴANDA ǴANA TABYS ÁKELEDI

Kólik jáne kommýnıkasııalar mınıstri Ábilǵazy Qusaıynovpen áńgime — Ábilǵazy Qalıaqparuly, Úkimettiń jol ınfraqurylymyn damytýǵa baǵyt ustanyp otyrǵany belgili. Soǵan oraı mınıstrliktiń 2010 jylǵa belgilegen josparlary týraly aıtsańyz. — Sońǵy toǵyz jylda memleket avtomobıl joldary salasyn damytýǵa aıryqsha kóńil bólip otyr. Osy jyldar ishinde 32 myń shaqyrym jol jóndeldi, bul eldegi barlyq joldardyń úshten birine teń kórsetkish. Jalpy paıdalanymdaǵy avto­mobıl joldaryn damytýǵa bıylǵy jyly 240,3 mıllıard teńge bó­lin­gen, bólingen qarjynyń esebinen 5 myń shaqyrymnan astam (“Jol kar­tasymen” qosa) jol jóndel­mekshi. Atap aıtqanda, respýblıkalyq mańyzy bar avtomobıl jol­dary­nyń ýchaskelerinde jol salý jáne qaıta jańartý jumystary júrgizil­mekshi. Olardyń qatarynda Astana – Petropavl, Samara – Shymkent, Omby – Maıqapshaǵaı, Aqtaý – Beıneý, Tashkent – Shym­kent — Taraz – Almaty – Qorǵas, Aqtóbe – Mártók, Astana –Qostanaı – Chelıabi, Taskesken – Baqty, Shýche – Býrabaı kýrortty aımaǵyna jáne Aqparattyq teh­nologııalar parki erkin ekonomı­kalyq aımaǵy sııaqty jol ýchas­keleri bar. Jergilikti mańyzdaǵy avtojol­dardy damytýǵa 2010 jyldyń bıýd­jetinde 37,3 mıllıard teńge (onyń ishinde 18,8 mıllıard teńge maq­satty transfertter) qarastyryl­ǵan. Sol arqyly 1,4 myń shaqy­rymnan astam joldar jóndeý jumystarymen qamtylmaqshy. Sol sııaqty “Jol kartasy” sheńberinde de 29,1 mıllıard teńge qarasty­rylyp otyr. Ol qarjyǵa 2 myń shaqyrymnan astam jergilikti joldar, qala jáne eldi meken kósheleri jóndeletin bolady. Ústimizdegi jyly “Batys Eý­ropa-Batys Qytaı” halyqaralyq  tranzıttik dálizin qaıta qalpyna keltirý, “Jetigen-Qorǵas temir jol jelisiniń qurylysy”, “О́zen-Túr­kimenstannyń memlekettik sheka-rasy temir jol jelisiniń qury­lysy” jobalary júzege asyrylýda. — Memleket basshysy tranzıttik dálizderdi ınfraqurylymdy damy­týdaǵy basymdyqtardyń biri retinde belgiledi. Eldiń tranzıttik áleýetin arttyrýǵa baǵyttalǵan qandaı jobalar bar? – Tranzıttik áleýet  memle­ket­tiń óz aýmaǵy arqyly halyqaralyq tranzıtti júzege asyrý jóninen qyzmetter usyna alý múmkindiginiń ishki jáne syrtqy faktorlary men jaǵdaıla­ry­nyń jıynty­ǵyn bil­di­redi. On­daı áleýetti tıimdi paıdalaný memleket­tiń qolda bar múm­kindikterdi tolyq kó­­lemde jú­zege asyra bi­lý qabi­letimen aıqyndalady. Qazirgi tańda Qazaqstan TRASEKA, Soltústik-Ońtústik, Orta­lyqa­zııalyq dáliz, Transazııalyq temir jol magıstrali sııaqty negizgi ha­lyqaralyq kólik dálizderine qa­tysýshy bolyp taby­lady, sonymen birge transeý­ropalyq jáne azııa­lyq kólik jelilerine ıntegrasııa­laný úshin belsendi jumystar júrgizýde. Eldiń kólik ınfraqurylymyn damytýdyń negizgi qujaty bolyp tabylatyn 2006 jyly qabyldanǵan Kólik strategııasyna sáıkes shama­men 30 mıllıard AQSh dollaryn quraıtyn 80-ge jýyq iri ınvestı­sııalyq jobalardy júzege asyrý josparlanyp otyr. Osy jyldar ishinde jańadan 1700 shaqyrym temir joldar, 50 myń shaqyrymdaı avtojoldar salynady jáne qaıta jańǵyrtylady, sol sııaqty, áýejaı men teńiz porttary ınfraqu­rylymdaryn qaıta jańǵyrtý men modernızasııalaý, ulttyq teńiz saýda flotyn damytý jóninen jumystar júrgiziledi. Qytaı men Eýropa arasynda jańa júk tasymaly leginiń paıda bolýy Qazaqstannyń tranzıttik áleýetin damytý jáne tıimdi paıdalaný úshin alǵysharttar qalap otyr. Osylaısha, 2007 jyly Qa­zaq­stan Uly Jibek jolyn qaıta jańǵyrtý ıdeıasyn júzege asyrýdy, ıaǵnı “Batys Eýropa-Batys Qytaı” halyqaralyq avtomobıl joly dálizin qurýdy qolǵa aldy. Bul Qytaıdan Eýropaǵa baratyn eń qysqa jol. Bul jobanyń osyndaı básekelestik artyqshylyqtarynyń ózi onyń bolashaǵynan úlken úmit kúttirip otyr. Jolǵa ketetin ýaqyt shamamen 10 kúndi ǵana quraıdy. Jalpy uzaqtyǵy 8445 shaqyrymdy quraıtyn dálizdiń 2787 shaqyrymy (2452 km qaıta jańartýǵa ja­ta­dy) Qazaqstan aýmaǵy arqyly ótedi. Jobanyń quny — 825,1 mıl­lıard teńge. Qazirgi ýaqytta qar­jylandyrý máseleleri tolyqtaı derlik sheshildi jáne 3002 mıllıon dollardan turatyn negizgi kelisim­derge Dúnıejúzilik qaıta qurý jáne damý bankimen, Eýropa qaıta qurý jáne Azııa damý bankimen jáne Islam qaıta qurý bankimen  qol qoıyldy. Qalǵan 401 mıllıon dol­larǵa qatysty kelisimderge bıylǵy jyly qol qoıylatyn bolady. Aǵymdaǵy jylǵa memleket-jeke menshik áriptestigi sheńberinde avtojol salasy boıynsha jalpy uzyndyǵy 852,3 shaqyrym jolǵa somasy 507,3 mıllıard teńgeni quraıtyn 4 konsessııalyq jobany júzege asyrý josparlanyp otyr. Almaty – Qorǵas ýchaskesin qaıta jańartý boıynsha 2009 jyly konsessıoner anyqtalǵan jáne qazirgi ýaqytta kelisim-shartqa qol qoıý rásimderi júrgizilýde. So­nymen qatar, búgingi tańda Astana – Qaraǵandy, Almaty – Qapshaǵaı jáne Tashkent-Shymkent-Jambyl oblysy shekarasy ýchaskelerin qaı­ta jańartý boıynsha konses­sıo­nerlerdi tańdaý jóninen konkýrsty jarııalaý rásimderi júrgizilýde. Sol sııaqty respýblıkanyń tranzıttik áleýetin ulǵaıtý úshin tehnıkalyq jaǵdaılaryn qazirgi zamanǵy kóliktik salmaqtarǵa  (bir bilikke 13 tonna) sáıkestendire otyryp jáne kem degende II teh­nıkalyq sanatqa kóshirý arqyly alty negizgi halyqaralyq tranzıt­tik dálizderdi jáne respýblıkalyq mańyzdaǵy avtojoldardy qaıta jańartý josparlanyp otyr. Qazirgi kezde osy joldardyń bárinde de qalpyna keltirý jumystary júrgizilýde. Temir jol salasynda “Qorǵas – Jetigen” jobasy boıynsha  Qy­taımen aradaǵy shekaralyq pýnktte ekinshi temir jol ótpesi ashylatyn bolady. Bul jeli Qytaıdan Orta­lyq Azııaǵa, Iran, Batys Eýropa jáne Zakavkaze elderine neǵurlym qysqa jolmen júkter tasymal­daýdy uıymdastyrýǵa múmkindik beredi. Qytaımen shyǵys jaq shekarada Dostyq stansasy men Aqtoǵaı-Dos­tyq temir jol ýchaskesiniń ót­kizý múmkindikterin ulǵaıtý jóninen sharalar júzege asyrylýda. Osyn­daı atqarylǵan jumystardyń nátıjesinde ótken jyly Dostyq stansasy arqyly júk tasymaldaý kólemi 15,5 mln. tonnaǵa jetti. Qurylys jumystary byltyr bastalǵan “О́zen – Túrkimen­stanmen shekara” jańa temir joly da Eýropa men Ońtústik Azııa el­derin jalǵastyratyn jańa tranzıt­tik dáliz bolyp tabylady. Bul joba Qazaqstan, Túrkimenstan jáne Iran memleketteri qol qoıǵan kelisimniń negizinde iske asyrylýda. Munan basqa 2011 jyly “Eralıev – Quryq” jańa temir jolynyń qurylysy da bastalatyn bolady. Qurylystyń bastalý merzimi Quryq teńiz portyn damytý sharalaryna sáıkestendirilip otyr. Onan keıingi kezekte uzyndyǵy 988 shaqyrymdyq Beıneý – Jezqazǵan temir jol jelisi jobasyn júzege asyrý da josparda tur. —Qazaqstan kóptegen jumys istep turǵan jáne jospardaǵy áýe, avtomobıl jáne temir joldardyń halyqaralyq baǵyttaryna kiredi. Degenmen, osy júk tasymalynyń ónimderi Qazaqstanǵa tikeleı kel­meı, tek ortaqtastyq jolymen, ıaǵ­nı deldaldar arqyly ǵana rynokqa túsip jatady. Osyndaı kúrdeli shemanyń oryn alýyna ne sebep? —Atalǵan problemany sheshý úshin birqatar negizgi baǵyttardy bólip kórsetý qajet. Olardyń birin­shisi, kezdesetin túrli keder­gilerdi joıý jónindegi jumystardy jedeldetý. Máselen, Qazaqstan ar­qyly ótetin tranzıttik júk tasy­maly jolyndaǵy naqty jáne jasyryn kedergilerdi joıý úshin magıstraldyq jeliler men Qa­zaqstan Respýblıkasy shekara­syndaǵy ótý pýnktterine olardyń halyqaralyq normalar men talaptarǵa qanshalyqty jaýap beretinin anyqtaý maqsatynda tehnıkalyq saraptaýlar júrgizý qajet. Sol arqyly ǵana qansha­lyqty jańa tehnologııalar engi-zip, modernızasııalaý men olardy qalypty jaǵdaıda ustaý qajet­tilikterin anyqtaýǵa bolady.  Ekin­shiden, tranzıttik qozǵalys­tyń búkil boıynda servıstik ká­siporyndar ornalastyryp, olar­dyń halyqaralyq talaptar men ere­jelerge saı qyz­metter usyna alýyn qamta­ma­syz etetindeı jol boıy ınfra­qury­lymdaryn jedeldete damytý qajet. Úshinshi, avtojol salasyn ınvestısııalaý júıesin jetil­dirý. Tórtinshi, kólik ınfraqu­rylymyn damytýǵa qatysty fıskaldyq saıasatty jetildirý. Eń sońǵysy, Qazaqstan úmit ete alatyndaı júk tasqyn­daryna turaqty túrde zertteýler júrgizip otyrý. Bul mindetterdiń qaı-qaısysy da úlken jumystar júrgizýdi qajet etedi. Jalpy 2015 jylǵa deıin respýblıkalyq mańyz­daǵy avtomobıl jolda-rynyń 85 paıyzynyń tehnıkalyq jaǵdaılaryn jaqsartý jospar­lanyp otyr. — Qazaqstandyq tutynýshylar úshin eldiń geosaıası jaǵdaıynan túsetin tikeleı tıimdilikti qashan kútýge bolady? —Bizdiń respýblıkamyz Or­talyq Azııanyń dál ortasynda ornalasqandyqtan onyń aýmaǵy arqyly júzdegen jyldar boıy saýda joldary ótip, túrli órke­nıetter ózara qarym-qatynastar ornatyp otyrǵan. Sondyqtan Qazaqstan arqyly júzege asatyn tranzıt ishki jáne syrtqy saýda­nyń damýy, taýarlar men qyzmet­terdiń ózindik qunynyń tómendeýi, agroónerkásip, máshıne jasaý, ken óndirý sektorynyń alǵa basýy, sondaı-aq damýdyń basqa da aspektileri arqyly kórinis ta­batyn asa zor mýltıp­lıkatıvtik tıimdilik ákeledi. Qazaqstan Reseıdiń, Qytaıdyń, Taıaý Shyǵys jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa elderiniń qarqyndy damyp kele jatqan ekonomıkalarymen jap­sarlas jatyr. Ásirese Qytaı ekonomıkasynyń yrǵaqty damýy osy eldiń TMD men Eýropa el­derinde ótkizý  úshin ónim shyǵa­ryp jatqan ónerkásipti óńir­lerinen Qazaqstannyń Shyǵys—Batys baǵyty boıynsha  tranzıt­tik-kóliktik áleýetin júzege asy­rýyna qolaıly jaǵdaı týǵyzatyn bolady.  2020 jylǵa qaraı biz tranzıtti úsh ese ulǵaıtýdy kózdep otyrmyz, al ol el tutynýshylary Qazaqstannyń geosaıası jaǵ­daıynyń tıimdiligin sezine bastaıtyn bolady degen sóz. —Qazirgi tańda Qazaqstannyń joldary halyqaralyq talaptarǵa qanshalyqty sáıkes keledi? —О́tken ǵasyrdyń 80-90-ynshy jyldary salynǵan avto­joldar bilikke 8 tonnadan aspaı­tyndaı salmaqqa eseptelip, III jáne IV tehnıkalyq kategorııa­larǵa eseptelinip salynǵan. Bul tehnıkalyq ólshemder qazirgi za­manǵy halyqaralyq standarttarǵa jaýap bere almaıdy. Qozǵalys qarqyndylyǵynyń jyldan-jyl­ǵa artyp jatqanyna baı­la­nysty joǵaryda atalǵan parametrlerdi birtindep ulǵaıta túsýdemiz. Qazirgi ýaqytta respýblıkalyq mańyzdaǵy avtomobıl joldaryn salý men qaıta jańartý bilikke 13 tonnadan kem emes salmaqqa eseptelip, II tehnıkalyq katego­rııadan tómen bolmaıtyndaı jaǵdaıda júzege asyrylýda. Máselen, 2009 jyly paıdalanýǵa berilgen 224 shaqyrymdy quraı­tyn Astana – Shýche avtobany halyqaralyq standarttar talap­taryna tolyq sáıkes keledi. 2015 jylǵa deıin halyqaralyq standarttar talaptaryna sáı­kestendire otyryp  “Batys Eý­ropa-Batys Qytaı”  tranzıttik dá­lizin, negizgi halyqaralyq dáliz-derdi, sol sııaqty júk tasymaly qarqyndy júzege asyrylatyn respýblıkalyq mańyzdaǵy jol­dardy qaıta jańartý jumystaryn júrgizý josparlanyp otyr. —Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Seıfolla ShAIYNǴAZY.