Men týǵan jerdiń ardaǵy

Zadynda túbi túrki jurty­nyń qamyn jep, qoldan kelgen­she eńsesin bıiktetýge, bar-jo­ǵyn túgendeýge úles qosqan alash qaıratkerleriniń qatary qa­lyń. Álıhan Bókeıhanov, Názir Tó­requlov, Turar Rysqulov, Mu­ha­medjan Tynyshpaev, Mustafa Shoqaı, Sultanbek Qojanov, Ǵanı Muratbaev, Meńdiqoja Ibnıamınov, Qalandar Adınaev túrki halyqtarynyń órkenıet kóshine ilesip, bilimdi de dáýletti elder qataryna qosylýyna óz­deriniń kúsh-qaıratyn jum­saǵandyǵy da málim. Biz sóz etkeli otyrǵan О́teǵul Bekturǵanov ta solardyń sanatynan.

Qaraqalpaqstannyń memle­ket­tik ólketaný murajaıy – Ámý­darııa men Aral boıyndaǵy ǵana emes, tutas Ortalyq Azııadaǵy tarıhy tereńge ketken tanym ordasynyń biri. Arhıv qujat­tarynyń málimdeýinshe, mýzeı sol kezdegi oblystyń ortalyǵy Tórtkúl qalasynda 1929 jyly uıymdastyrylyp, sol jyldyń 16 mamyrynda tuńǵysh kórmesi ashylypty. Alǵashqy kezde mýzeı qorynda 1 022 eksponat bolsa, búginde onyń sany – 65 970.

Alǵashqy kezdegi jádiger­lerdi halyqtyń arasynan jınap, onyń árqaısysyn tizim­dep, ólmes muraǵa aınaldyryp, mýzeıdi mádenıettiń shoqtyǵy bıik ortalyǵyna aınaldyrý degenińiz qyrýar eńbekti talap etkeni sózsiz. Kezinde tirnektep jınalǵan halyqtyń qoldanbaly óneri týraly ekspozısııanyń or­ny tipten bólek. Halyq qol­óner sheberleriniń qolynan shyq­qan nebir keremet týyndylar jer­gilikti halyqtyń máde­nıetin aıshyq­taı túsedi.

Qaraqalpaq elindegi osy mý­zeıdi uıymdastyryp, onyń ilki eksponattaryn el aralap júrip jınaǵan alash perzenti О́teǵul Bekturǵanov bolatyn. Mýzeı ashyl­ǵan tusta oǵan etnograf ǵa­lym A.Morozov, N.Torchınskaıa bas­shylyq etip, oblystyq Ha­lyq­qa bilim berý bólimi tarapynan qarjylandyrylǵan. Qarjy máselesinde qıyndyqqa tap bol­ǵan mýzeı jańadan ashylǵan Qa­raqalpaq ǵylymı-zertteý ıns­­tıtýtynyń quramyna engi­zi­lip, qysqa merzimde mýzeıge N.Bas­kakov, Q.Aıymbetovter de bas­shylyq jasaǵan.

Alaıda mýzeıdiń naqty je­­­ke-dara mekeme retinde ju­mys isteı bastaýy sál keıi­ni­­­­rek. Bas­shylyqqa О́teǵul Bek­­­­­tur­ǵa­nov kelgennen keıin. 1932 jyly oblys basshylyǵy О́te­ǵul Bekturǵanovtyń bili­min jetildirý maqsatynda Tash­­kent qalasyndaǵy Orta Azııa mem­lekettik ýnıversı­teti­ne (SAGÝ) oqýǵa jiberýge she­shim qa­­byldaıdy. Atalmysh oqý or­nyn bitirgen soń, oblys bas­shy­lyǵy ony keri shaqyryp alyp, О́lketaný mýzeıiniń dırektory etip taǵaıyndaǵan.

Alash perzentiniń mýzeı dı­rektorlyǵyna taǵaıyndalýy te­ginnen tegin emes. О́teǵul on ja­synan bastap Qazalydaǵy Aqı­shan medresesinde, keıin sol óńir­degi jańa mektepte bi­lim ala­dy. Mektepti bitirgen soń 1925 jyly Qaraqalpaq avto­no­mııalyq oblysy Tórtkúl qala­syn­daǵy muǵalimder daıarlaıtyn kýrsqa oqýǵa túsken. Bir jyl ishinde oqý baǵdarlamalaryn to­lyq meńgerip, Qaraózek aýda­ny­nyń Taldyq aýylynda us­taz­dyq qyzmetke kirisedi. Ha­lyq­ty jappaı saýattandy­rý, aǵartý naýqany bastalyp, О́teǵul Kýıbyshev aýda­ny­nyń Na­zarhan aýylyna muǵa­lim­dik­­ke aýystyrylady. Adal eń­be­giniń arqasynda kóp ót­peı, mektep dırektorlyǵyna ta­ǵa­ıyn­dalady. Odan soń Qyp­shaq, Taqtakópir aýdandarynda alǵash­qy mektepterdi ashýda, jastarǵa bilim berýde qyzmet etken.

Bul týraly 22 jyl boıy Qa­­raqalpaqstan Mınıstrler Ke­ńesi tóraǵasynyń orynbasa­ry, Qaraqalpaqstan Jospar­laý ko­mıtetiniń bastyǵy laýazy­myn atqaryp, bes márte Res­pýb­lıka Joǵarǵy Keńesiniń depý­tat­tyǵyna saılanǵan Dáýlet Juma­baev kezinde tómendegishe este­ligimen bólisken bolatyn:

– Qypshaq aýdanynda balalardy oqytatyn jańa úlgidegi mektep uıymdastyrylyp, oǵan ári muǵalim, ári dırektor bolyp О́teǵul Bekturǵanov degen jas jigit keldi. Muǵalim ji­git kelgen kúni-aq otyn tasyp kú­neltip júrgen meniń ákemmen sóılesedi. Alǵashqy áńgimelesý kóńilinen shyqty ma, ákemnen mektepke sharýashylyq meńgerýshisi bolyp jumysqa kelýin ótinedi. Mundaıdy kútpegen ákem tań­ǵalyp, ári beıtanys adamnyń usynysyna kúdikpen qarap:

– Men buryn-sońdy mundaı jumys istep kórgen joqpyn. Es­kishe de, jańasha da saýatym joq. Osy kúnkórisim ózime jetedi. Nıe­tińizge raqmet, – deıdi.

О́teǵul aǵa bilimdarlyǵyn kór­­setip, jańa qoǵamnyń betalysy jóninde, jastardyń bi­lim alýy kerektigin aıtyp tú­sindiredi. Ne kerek, ákem sóıtip, mektepti uıymdastyrý isine (1926 jyldar) belsene kiristi. Jaq­synyń sharapatymen ákem О́teǵul aǵanyń arqasynda saýatyn ashty. Al men ákemnen úı­rengen áripterimmen kún sa­­ıyn saýat ashyp, keıinnen «bul oqýdyń máni tereńde eken ǵoı» degen nıetpen Tórtkúldegi or­ta medısına qyzmetkerlerin, feld­­sherler daıarlaıtyn oqý kýr­­syna joldama aldym. Osy­laısha, feldsherlik mek­tep­ti tá­mam­daǵannan keıin Qara­qal­paq­standaǵy alǵashqy orta bilimi bar maman dıplomymmen Be­rýnı aýdandyq densaýlyq saq­taý bóliminiń meńgerýshisi bo­­lyp jumysqa kiris­tim. Keıin­nen Tashkenttiń, Más­keýdiń ekono­mıkalyq ınstıtýttaryn bitirdim.

Ákemdi tárbıelep, qatarǵa qosqan О́teǵul aǵanyń sharapa­ty bul. Eger sol jyldary О́teǵul aǵadaı kókiregi oıaý, oı-deńgeıi jo­ǵary adam járdem qolyn sozyp, áýeli ákemniń kózin ashyp, dúnıetanymyn ózgertpegende, meniń de keıin úlken bıikterdi baǵyndyrarym ekitalaı edi. Shy­nynda da, osyndaı baqytqa qol jetkizýime, joǵary jaýapty qyzmetterdi atqarýyma birden-bir dáneker bolǵan, úlken ómirge joldama bergen О́teǵul aǵa ekeni sózsiz.

Dáýlet aǵa sııaqty О́teǵul aǵa­myzdyń kezinde saýattandy­ryp, tárbıelep ómir jolyna jol­dama bergen azamattary qan­shama deseńizshi.

О́teǵul Bekturǵanov mýzeıge kele salysymen, onyń kúrdeli jaǵdaıyn baıqap, KSRO Ǵylym akademııasynyń basshylyǵy aldyna máseleni kóldeneń qoıyp, mýzeıdi jeke mekeme retinde qu­­rýdy usynady. Aqyry, bas­shy­lyq onyń talabymen keli­sip, Qaraqalpaq ólketaný mý­zeıi 1934 jyly derbestikke ıe bo­lyp, oǵan memlekettik mý­zeı már­tebesi beriledi. Al kele­si jy­ly О́.Bekturǵanovtyń bas­shy­ly­ǵymen Máskeýdegi «Halyqtar dos­tyǵy» mýzeıinde tuńǵysh ret «Qa­raqalpaq kilemderi» kol­leksııa­sy kórsetiledi.

Respýblıkalyq ólketaný mý­zeıine 1934-1936 jyl­darda bas­shylyq jasaǵan О́.Bek­tur­ǵa­nov eldiń tarıhy, máde­nıeti bola­shaq urpaqqa ónege bolaryn je­te túsinip, murajaı qoryn molaı­týǵa belsene kirisedi.

«Mýzeıge negizinen halyq ara­­synan jınaǵan jádigerler, altyn-kúmisten jasaǵan bu­ıym­­dar, kilem, er-toqym, jú­gen, quıysqan, sondaı-aq mý­zy­ka­lyq aspaptardy jına­ǵan. Qym­bat metaldarmen órnek­te­gen sol dúnıeler búginde mý­zeı­diń baǵa jetpes murasy. Áke­miz ben sheshemizdiń turatyn úıiniń bir bólmesi mýzeı qo­ryna jınaqtalǵan qoıma bolsa, ekinshi bólmede ózderi tur­ǵan. Sol jyldary ákemniń kó­mekshisi Lenıngrad jıvopıs, ar­hı­tektýra jáne skýlptýra ıns­tıtýtynyń túlegi, sýretshi Vse­lovod Ilıch Brodskıı bolypty. Brodskıı anamyz Perýza ekeýi qazyna kitabyn jasap, soǵan jınaqtalǵan jádigerlerdiń tizi­min jasap otyrǵan eken.

Quqyq qorǵaý organdary­nyń ókilderi qýǵyn-súrginge ushy­­raǵandardan tárkilengen zat­­tardy mýzeıge ákelip tapsy­rǵan. Olardyń ishin­de asyl tas­tardan – altyn­nan, gaýhardan jasalǵan ne­she túrli buıymdar bo­lypty. Son­da ákem anama: «my­na ákelgen zattarǵa qyzy­­ǵý­shylyq tanytýshy bolma, olar­­dyń árqaısysynda óz ıesi­niń taǵdyry jatyr, árbir mon­shaǵynda qımastyq kóz jasy bar. Oǵan tıisýshi bolmańdar» deıdi eken» dep, eske alady Ersultan О́teǵululy Bekturǵanov.

О́teǵul Bekturǵanov 1936 jyl­dan bastap Kegeıli, Shymbaı aýdandyq partııa komıtetterinde qyzmet etedi. 1950 jyldarda Taq­takópir aýdanynyń K.Marks kol­hozynyń basqarma tóraǵasy boldy. Qaısy qyzmettiń basynda bolsa da ol óziniń búkil kúsh-jigerin sol salanyń órkendeýine jumsady. Taqtakópir mashına traktor stansasynda saıası bólimniń jetekshisi, kolhoz, aýyl­dyq keńestiń tóraǵasy qyz­­metinde júrgende de halyq­tyń kóńilinen shyǵyp, eldiń alǵy­syna bólendi. 1966 jyly zeı­netkerlikke shyqqanda, oǵan Qaraqalpaq ASSR-i partııa ko­mıtetiniń birinshi hatshysy Q. Kamalov «Volga» avtokóligin syı­lap, eńbek demalysyna qur­mettep shyǵaryp salǵan edi. Uzaq jyldarǵy eńbeginiń baǵa­la­nǵanyn osydan-aq ańǵarýǵa bolady.

Eńbektiń baǵalalanýy demek­shi, Sosıalıstik Eńbek Eri, Qa­ra­qalpaqstan oblystyq partııa komıtetiniń burynǵy birinshi hatshysy, búgingi kúni toqsannan assa da sergek aǵamyz Qállibek Kamalov О́teǵul Bekturǵanov týraly izgi lebizin áserli etip jetkizedi:

«О́teǵul aǵa Bekturǵanov­tyń adal qyzmetin týǵan topy­raǵynda eliniń qurmeti men al­ǵysyna laıyq dep esepteımin. О́sip-óngen ul-qyzdary qazir­gi ýaqytta О́zbekstanda, Qazaq­stan­da qyzmet etip júrse de, jú­reginiń túkpirinde Qaraqal­paq­­standy qasterlep, jadynda ustaýy bizdiń aýyldastary­myz úlgi alarlyq jaqsy ónege bolmaq. Ýaqyt ótken saıyn ul-qyzdary ata-anasyn eske túsirip, týǵan jerin maqtanysh etedi. Al biz bolsaq, týǵan jerimizdegi О́teǵul aǵadaı qurmetti aqsa­qal­darymyzdyń esimin máńgi esten shyǵarmaımyz.

О́teǵul aǵa halqymyz aıt­qan­daı: «Máńgi ómir bolmaıdy, maǵynaly ómir bolady» degen ósıettiń kýágeri ispetti. Ma­ǵy­naly ómirdiń óziniń máńgi ómirge uqsaıtyn tustary bar. Sebebi ony tereń biletin zamandastary men aýyldastary qurmettep, atyn máńgilestirip jatsa, osydan artyq maǵynaly ómir bola ma?!»

Bir aıta ketetini, О́teǵul Bek­­turǵanov Besqala óńirine Re­seıden, basqa respýblıkalar­dan jer aýdarylǵan zııaly qaýym ókilderimen jaqsy qarym-qa­tynasta bolǵan, keıin beıbit zaman ornaǵan kezde bir-birin izdep kezdesip turypty.

«О́tken ǵasyrdyń otyzyn­shy jyldary Qaraqalpaq jeri­ne qýǵyn-súrginge ushyraǵan sý­­retshiler, ǵalymdar, aqyndar kóp­­tep kelgen. Solardyń qaı-qaı­­symen de ákemiz jaqsy ara­lasqan. Sonyń biri sýretshi Brod­skııdi ákem 70-jyldary Le­nıngradqa arnaıy izdep baryp taýyp alyp, áńgime-dúken quryp qaıtqan eken» dep eske alady Ersultan О́teǵululy.

Búginde baýyrlas ózbek, qa­raqalpaq halyqtarymen má­de­nı baılanystarymyz qar­qyn­dy damý ústinde. 2018 jy­ly «Qa­zaqstanda О́zbek­stan jy­ly», 2019 jyly «О́zbek­stan­­da Qazaqstan jyly» aıasyn­­da kóptegen ıgi sha­ralar uıym­das­tyryldy. Eki el­diń ara­syn­daǵy baýyrlastyq qa­rym-qatynastyń negizinde Qa­ra­qalpaqstan memlekettik ólke­taný mýzeıinde qandasymyz О́te­ǵul Bekturǵanov buryshy ashyl­dy. Ondaǵy «Bekturǵan áýleti» jınaǵy, sýretter, qu­jattar bel­gili tulǵa ómirinen, ót­ken ke­zeń­nen syr shertedi.

Endi mine, taǵy bir qýanyshty habardyń kýási bolyp otyrmyz. Qaıratker О́teǵul Bekturǵanov atyndaǵy kóshe erdiń eńbegin ba­ǵalap, urpaqqa úlgi etýdiń óne­gesi bolmaq.

Men týǵan jerdiń ardaǵy,

Jarqyldap júrgen

jaqsy apam.

 Rızalyǵym bar-daǵy,

Taǵatyn kinám joq saǵan dep, jyrlaǵan edi aqıyq aqyn Tó­legen Aıbergenov ózine qam­qor­shy bolǵan Ázıza apasy, fı­lologııa ǵylymdarynyń dok­to­ry, professor Ázıza Nur­ma­ha­nova týraly. Sol sııaqty О́te­ǵul Bekturǵanov ta alash per­zen­tiniń qaıda júrse de shoq­tyǵy bıik, abyroıy asqaq, aza­mat­tyǵy eńseli ekeniniń aıqyn aıǵaǵy. Qysqasy, «men týǵan jer­diń ardaǵy» kim-kimge de óne­ge bolýǵa laıyqty.