Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Jańǵyrtý jalǵasady
Ishki ister organdaryn jańǵyrtý jónindegi Jol kartasyn júzege asyrý maqsatynda eleýli sharalar júzege asyrylýda. Atap aıtqanda, ishki ister organdary men Ishki ister mınıstrliginiń bólinister sany azaıtylyp, artyq basqarý býyndary taratyldy. Esep berýler 2,5 esege deıin qysqardy.
Jýyrda el Prezıdentiniń Jarlyǵymen Tótenshe jaǵdaılar jónindegi komıtet Ishki ister mınıstrliginiń quramynan shyǵaryldy. Jyl aıaǵyna deıin 574 nysannan polısııa kúzeti alynyp, bul mindet básekeles ortaǵa beriletin bolady.
Búginde polısııa qyzmetine baǵa berýdiń jańa júıesi qoldanylyp, halyqtyń polısııaǵa senim bildirý deńgeıi men qoljetimdiligi negizge alynýda. Mundaı krıterıılerdi anyqtaý úshin táýelsiz ınstıtýttar áleýmettik zertteý júrgizip, sonyń nátıjesinde ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha azamattardyń 38 paıyzynyń polısııaǵa senetini anyqtaldy. Al ishinara senetinder – 51 paıyz.
Global Peace Index jahandyq beıbitshilik ındeksi boıynsha 2020 jyly Qazaqstan qaýipsizdigi senimdi elder tiziminde álemdegi 163 eldiń ishinde 70-oryndy ıelendi.
Memleket basshysy kadr saıasatyn jaqsartýǵa basa nazar aýdardy. Kadrlardy irikteý men ornalastyrýǵa qatań talap qoıyldy.
Memlekettik qyzmet kórsetýdiń 83 paıyzy avtomattandyrylsa, jyl aıaǵyna deıin bul kórsetkishti 95 paıyzǵa jetkizý kózdelýde.
Elimizge kelgen sheteldikterdi 30 táýlikke deıin tirkeý tártibi joıylyp, «e-Visa» jobasy aıasynda elshilikke barmaı-aq elektrondy túrde vıza alý tártibi ońaılatyldy.
Ishki ister organyndaǵy árbir sybaılastyq tótenshe jaǵdaı retinde baǵalanyp, sol qyzmetterdiń basshylary laýazymynan bosatylady. Mysaly, jyl basynan beri qol astyndaǵy qyzmetkerlerdiń zańsyz áreketi úshin 129 basshy ornynan bosatyldy, onyń ishinde 39-y jumystan shyǵaryldy. Sońǵy eki jyldyń ishinde jemqorlyq qylmysy 34 paıyzǵa azaısa, tirkelgen osy qylmys túriniń 72 paıyzyn ózindik qaýipsizdik qyzmeti anyqtady.
Memleket basshysy Úkimetke polısııa qyzmetkerleriniń jalaqysyn kóterý týraly tapsyrma bergen bolatyn. Kelesi jyldan bastap tártip saqshylarynyń jalaqysy kóteriledi jáne úıdi jalǵa alý úshin ótemaqy alatyndar sany ósedi.
Alqa májilisinde Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev bıyl ishki ister organdarynyń qyzmetkerlerine úı jaldaý úshin 15 mıllıard teńge bólinse, kelesi jyly taǵy 10 mıllıard teńge qosylatynyn aıtyp qýantty. Segiz myńnan astam qyzmetker ótemaqy alatyn bolady.
– Men Úkimetke sizderdiń eńbekaqylaryńyzdy áskerı qyzmetshilerdiń eńbekaqysymen teńestirý týraly tapsyrma berdim. Sońǵy úsh jylda eńbekaqy 30 paıyzǵa ósetin bolady, – dedi Prezıdent. – Patrýldik polısııa qyzmetkerleri men ýchaskelik ınspektorlardyń eńbekaqysy ósedi.
Ýchaskelik ınspektorlardyń ókilettigi artady
Ishki ister mınıstrliginiń keńeıtilgen alqa májilisinde Memleket basshysy qurylymdyq ózgeristerdi jalǵastyra berý qajettigin basa aıtty. О́ıtkeni onsyz qolǵa alǵan reformalardy tabysty júzege asyrý múmkin emes. Polısııa qosalqy fýnksııalardan bas tartýy kerek. Memleket basshysy osy jaıynda da oı qozǵady.
– Polısııada dórekilik pen biliksizdikke jol berilmeýi kerek. Munda joǵary daıyndyqpen kelgen jáne óz isine shynaıy berilgen mamandar jumys isteýi qajet. Memleket pen qoǵam ońtaıly ózgeristerdi kútip otyr. Tártip saqshylary azamattarǵa úlgi bolýǵa tıis, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Qazir halyqpen kúndelikti betpe-bet jumys isteıtin salanyń biri – ýchaskelik ınspektorlar. Olardyń jumysy «qadamdyq polısııa» prınsıpimen qaıta uıymdastyrylýda.
Qylmystyń aldyn alýda ýchaskelik ınspektorlarǵa júkteletin mindet zor. Búginde olar esepte turǵan 135 myń adamnyń tártibin baqylaýda. Ýchaskelik ınspektorlardyń mártebesin kóterýmen birge olardyń ókilettiligin keńeıtý de josparlanýda. Bolashaqta ýchaskelik ınspektorlar alkogoldi ishimdikti paıdalaný men turǵyn úıden shyǵaryp jiberýge qatysty 10 kúnge deıingi merzimge tyıym salý men shekteýdi ózderi belgileıtin bolady. Polısııa organy atynan quqyqbuzýshylyqty joıý uıǵarymyn shyǵarady jáne ákimshilik shara qoldanýda da derbestikke ıe bolady.
Ýchaskelik ınspektorlardyń qatary bolashaqta artatyn bolady. Mektep ınspektorlaryn qysqartý esebinen ýchaskelik ınspektorlar kóbeıedi. Naqtyraq aıtsaq, 912 ýchaskelik ınspektor birligi engiziledi. Eń basty jańalyq – aǵa ýchaskelik ınspektorlar ınstıtýtyn engizý josparlanýda. Ýchaskelik ınspektorlardyń bir orynda turaqty jumys isteýi olardyń sol aýmaqty tolyǵymen zerttep, adamdarymen tanysyp, sol arqyly qylmystyń aldyn alýǵa oń yqpal etetini sózsiz. Aldaǵy ýaqytta olardyń bir laýazymda kem degende bes jyl jumys isteýi úshin de sharalar qabyldanbaq. Ishki ister mınıstrliginiń mundaı usynystary Prezıdent Ákimshiligi janyndaǵy Quqyq qorǵaý jáne sot júıesin reformalaý jónindegi komıssııanyń jumysshy toby tarapynan qarastyrylýda.
Beınekameralardyń kómegi kóp
Azamattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýde jol qaýipsizdiginiń alar orny óte mańyzdy. Ústimizdegi jyldyń toǵyz aıynda elimiz boıynsha toǵyz myńnan astam jol-kólik oqıǵasy bolyp, 1265 adam qaza tapqan. Eń ókinishtisi, onyń ishinde 114 balanyń ómiri jol ústinde qıylǵany.
Jol-kólik oqıǵalaryn azaıtý maqsatynda qazir jol qozǵalysyn uıymdastyrýdyń halyqaralyq ozyq tájirıbeleri qoldanyla bastady. Sonyń aıasynda ıntellektýaldy kameralar júıesi keńeıtilýde. Nátıjesinde, jol qozǵalysy erejelerin buzýdyń 30 paıyzy kameralardyń kómegimen anyqtaldy. Atap aıtqanda, respýblıka boıynsha 230 myń baqylaý kamerasy ornatylsa, ótken toǵyz aıdyń ishinde osy kameralardyń kómegimen
5 myńnan astam qylmys ashyldy.
Qazir ókiletti organdarmen birge jol ınfraqurylymdaryn jaqsartý sharalary júzege asyrylýda. Atap aıtqanda, kósheler men joldarǵa qosymsha baǵdarshamdar qoıylyp, arnaıy belgiler ornatylyp, jaıaý júrginshilerge arnalǵan joldar jasalýda. Osyndaı júıeli jumystyń nátıjesi de jaqsy. Mysaly jol-kólik oqıǵalarynyń sany 22 paıyzǵa deıin azaıǵanyn eskersek, bul jaqsy jetistik dep aıtýǵa bolady.
Patrýldik polısııa qyzmetkerleriniń elektrondy planshettermen jáne beınetirkegishtermen, aıyppul tóleýge arnalǵan termınaldarmen qamtamasyz etilýi qylmysty tez anyqtaýǵa kómektesip otyr. Jol qaýipsizdigine qatysty óndiristerdiń elektrondy túrde júzege asyrylýy sybaılastyqtyń aldyn alatyny anyq.
Jol qaýipsizdigine baılanysty taǵy bir jaqsy jańalyq – Parlament Májilisinde júrgizýshilerdiń tek bir ǵana qujatpen, ıaǵnı jeke kýáligi nemese júrgizýshi kýáligi arqyly ǵana kólik basqarý máselesi qaralýda. Kólikke qatysty qujattardy rásimdeý joldary jyldan jylǵa ońaı bolyp keledi. Mysaly, qazir onlaın tirkegen adamǵa kólik nómirin úıine jetkizip beredi. Mundaı múmkindikke jýyrda EGov.kz portalynda iske qosylǵan memlekettik nómir belgisin jáne kólik quralyn tirkeý týraly kýálikti jetkizýdi resimdeıtin jańa qyzmet túriniń arqasynda qol jetkizildi. Bul qyzmet túri júrgizýshilerge pandemııa kezinde óte qolaıly bolyp tur. Mysaly, jańa avtokólik alyp, ony úıden shyqpaı-aq tirkeý qajet bolsa, «Elektrondy úkimet» portalynda «Kólik jáne kommýnıkasııalar» bóliminiń «Avtomobıl kóligi» tarmaǵyn tańdap, «MTNB (memlekettik tirkeý nómirlik belgisi) jáne KQTK-ny (kólik quralyn tirkeý týraly kýálik) úıge jetkizý» qyzmetin basyp, avtorızasııadan ótken soń oǵan tapsyrys bere alady. Tek qajetti derekterdi toltyryp, turǵylyqty meken-jaıdy kórsetip, qyzmetke aqy tóleý qajet.Sonymen qatar 2021 jyldyń birinshi sáýirinen bastap kóliktiń elektrondy tólqujaty qoldanysqa engiziledi. Elektrondy qujattyń artyqshylyǵy – kólikke qatysty málimetter resmı aqparat kózderinen alynady, zańsyz ne kúdik týdyratyn kólikti satyp alý qaýpi bolmaıdy, elektrondy tólqujatty joǵaltyp alý múmkin emes jáne qaıta qalpyna keltirýdiń qajeti joq.
Jańa zańnamada mas bolyp kólik júrgizetinderge qoldanylatyn jaza merzimi de uzartyldy. Mysaly, mas bolyp kólik júrgizgen adam jeti jylǵa kólik júrgizý quqyǵynan aıyrylyp, oǵan qosa 15 táýlikke ákimshilik qamaqqa alynady. Eger jazasyn óteý jyldary aıaqtalǵan kezden bastap bir jyl ishinde ekinshi ret osyndaı áreketke jol berse segiz jylǵa júrgizýshi quqyǵynan aıyrylyp, 20 táýlikke ákimshilik qamaýǵa alynady. Mas júrgizýshilerdi anyqtaǵan polısııa qyzmetkerleriniń betpe-bet keletin bir problemasy – júrgizýshilerdiń medısınalyq kýálandyrýdan ótýden qashqaqtaıtyny. Jańa zańnama boıynsha endi mundaı qarsylyq tanytqan mas júrgizýshiler segiz jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylyp, 15 táýlikke qamaýǵa alynady.
Qylmys azaıyp keledi
Bıylǵy toǵyz aıda elimizdegi qylmystyq ahýal birshama jaqsardy. Jalpy qylmys sany 37 paıyzǵa tómendese, onyń ishinde aýyr qylmystyń azaıýy kóńil qýantady. Densaýlyqqa zııan keltirý 12 paıyzǵa, zorlyq 39 paıyzǵa, qaraqshylyq 52, tonaý 50 paıyzǵa jáne buzaqylyq 45 paıyzǵa tómendedi. Jasóspirimder arasyndaǵy jáne kóshede jasalatyn qylmys 51 paıyzǵa, adamdardyń mas kúıinde qylmys jasaýy 16 paıyzǵa deıin azaıdy.
Bıylǵy toǵyz aı ishinde qylmystardy ashý kórsetkishi artqany anyq baıqalyp otyr. Aýyr qylmystardyń 64 paıyzy, asa aýyr qylmystardyń 94 paıyzy ashylǵan.
О́kinishke qaraı, turmystyq qylmys kóbeıgen. Pandemııaǵa baılanysty karantın kezinde «Aýrýǵa shaldyqpaýǵa araq-sharaptyń kómegi bolady» degen qate túsinikpen adamdardyń úıde otyryp ishimdik ishýi saldarynan turmystyq qylmys arta tústi. Sonyń kesirinen adam óltirý 15 paıyzǵa, jasóspirimderge qatysty zorlaý 19 paıyzǵa artqan. Jábirlenýshilerge óziniń nemese ógeı ákesiniń, kórshisi nemese týǵan-týysqanynyń zorlyq kórsetkeni olardyń otbasy úshin óte aýyr ekeni aıtpasa da túsinikti. Sondyqtan turmystyq qylmysty azaıtý úshin onyń aldyn alý, salamatty ómir saltyn qalyptastyrý baǵytyndaǵy jumystardy júıeli júrgizý qajettigi aıqyn baıqalyp otyr.
El ekonomıkasy men adamdardyń ómirine uıymdasqan qylmystyń zardaby orasan. Uıymdasqan qylmystyq toptar men olardyń jetekshilerin anyqtaýdy erekshe baqylaýǵa alǵan Ishki ister mınıstrligi bul baǵytta jyl basynan beri aıtarlyqtaı jetistikterge qol jetkizgen. Mysaly, bıyl uıymdasqan qylmystyq toptardyń 130 múshesi men 16 jetekshisi qylmystyq jaýapkershilikke tartylyp, 150 qarý men 960 oq-dári tárkilengen. Aqmola oblysynda qyrkúıek aıynda júrgizilgen arnaıy operasııa kezinde zańsyz altyn aınalymymen aınalysatyn eki uıymdasqan qylmystyq top qolǵa tústi. Qylmystyq toptyń 11 múshesi ustalyp, 13 shaǵyn seh joıylady jáne quramynda altyn bar 135 tonna materıal tárkilendi. О́tken aıda Almaty, Aqtóbe jáne Qostanaı qalalarynda qylmystyq toptardyń 15 jetekshisi men belsendi músheleri ustalǵan. Bul rette Ulttyq Qaýipsizdik komıteti zor kómek kórsetken.
Qaraǵandy jáne Pavlodar oblystarynyń aýmaǵynda avtokólik urlyǵymen aınalysatyn top ustaldy. Eń qorqynyshtysy uıymdasqan toptar adam saýdasymen de aınalysatyn bolyp shyqty. Jyl basynan beri osyndaı 107 derek anyqtalǵan.
Osy baǵyttaǵy kúresti jandandyrý úshin Uıymdasqan qylmyspen kúres jónindegi departamentti qaıta qurý josparlanýda. Onyń quramynda adam saýdasymen kúres bólimshesi bolmaq.
Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda birqatar zańnamalyq sharalar qabyldandy. Mysaly, jynystyq zorlyqqa, pedofılııaǵa, balalarǵa qatysty qylmystarǵa jaýaptylyq qatańdatylyp, jaza merzimi uzartyldy. Urlyqqa qarsy zańnama da kúsheıtilip, qaıtalap jasalǵan jáne úı-jaıǵa ený arqyly jasalǵan urlyq aýyr qylmys sanatyna aýystyryldy.
Sottalǵandardyń jaǵdaıy qalaı?
Qylmystyq-atqarý júıesi Ishki ister mınıstrligindegi mańyzdy sala. Búginde Qazaqstandaǵy 82 túzeý mekemesinde 30 myń adam jazasyn óteýde.
QAJ salasynda da qazir aıtarlyqtaı jańǵyrtý jumystary júrgizilip jatyr. Sottalǵandardy ustaý jaǵdaıy jaqsartylyp, kezeń-kezeń boıynsha kameralyq ustaýǵa kóshirilýde. Sottalǵandardyń quqyqtyq jaǵdaılaryn jaqsartý úshin olardyń sotqa, prokýratýraǵa jáne memlekettik organdarǵa elektrondy túrde ótinish berýleri úshin mekemelerge 121 arnaıy termınal ornatylýda. Sottalǵandardyń týystarymen beınebaılanys jasaýlaryna da múmkindik berilgen. Túzeý mekemelerinde jazaly adamdardyń bilim alýlaryna jaqsy jaǵdaı jasalǵan. Atap aıtqanda, sottalǵan adam qazirgi kúni suranysqa ıe birneshe mamandyqty ıgere alady. Sondaı-aq sottalǵandardyń tamaqtandyrý normasy da qaıta qaralýda. Qazir respýblıkalyq bıýdjetten bir sottalǵanǵa nemese tergeý tutqynyndaǵy adamǵa kúnine 3063 teńge bólinedi. Qazaqstan Respýblıkasy Qylmystyq-atqarý kodeksiniń 115-babyna sáıkes bir sottalǵan adamǵa úsh sharshy metr men bes sharshy metr arasynda turǵyn alań bólinedi jáne jeke jatyn oryn, tósek kerek-jaraqtary beriledi. Atalǵan kodekske qosymsha Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2014 jylǵy qaýlysymen bekitilgen normalarǵa sáıkes bıýdjet qarajaty esebinen genderlik-klımattyq jaǵdaıdy eskere otyryp maýsymǵa sáıkes kıimmen, tamaqpen jáne kúndelikti turmysqa qajetti zattarmen qamtamasyz etiledi. Júkti áıelderge, bala emizetin analarǵa, kámeletke tolmaǵandarǵa, sondaı-aq naýqastarǵa tamaqtanýdyń joǵarylatylǵan normalary belgilenedi.
Sottalǵandardy jumyspen qamtamasyz etýdiń mańyzdylyǵy da kún tártibinen túspeıtin másele. Osy jyldyń maýsym aıynda Ishki ister mınıstri E.Turǵymbaev Ishki ister mınıstrliginiń keńeıtilgen alqa májilisinde sottalǵandardyń 49 paıyzynyń eńbekpen qamtylǵanyn atap ótti.
Ishki ister mınıstrligindegi alqa májilisinde Memleket basshysy «Eldegi kúrdeli áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıda qylmystyń órshýine jáne túrme «tártibiniń» taralýyna múlde jol berýge bolmaıdy. Ondaǵy jaǵdaıdyń asa máz emes ekeni málim. Bas bostandyǵynan aıyrmaı jazalaýǵa qatysty túıtkilder bar. Mınıstrlik qylmystyq-atqarý júıesindegi máselelerdi sheshý boıynsha nátıjeli jumystar kórsetýi kerek», dedi.
Álimjan JARYLQAǴANOV,
zapastaǵy polısııa polkovnıgi
