Balalar kitaphanasynyń bazynasy

Bar izgilik balabaqshadan bastalsa

Alash ardaǵy Ahmet Baıtur­synulynyń «Eldi túzetýdi bala oqytý isin túzetýden bastaý kerek» degen súıekti sózi búginde de mańyzyn joıǵan emes. Ár memlekettiń bolashaǵy onyń jastarǵa bergen bilimi men tárbıe deńgeıine baılanysty ekenin ýaqyt dáleldeýde. Sol sııaqty bilim berý júıesi únemi jańǵyryp, jańashalanyp, zaman talabyna saı damyp otyrýy tıis. Chılılik dańqty aqyn Gabrıela Mıstral jazǵandaı, «balalar kúte almaıdy». О́kinishke qaraı, elimizdegi balalar kitaphanalarynyń aqpa­rattandyrý deńgeıi aıtarlyqtaı artta qalyp keledi.

Sarapshylar, qazirgi jas býyn­dy – «sıfrly» urpaq dep tústep, aıdar taǵýda. Oǵan kón­­beske shara joqtaı. Nege deseńiz, sábı ómirge kelgennen bas­­tap birden elektronıka jáne mýl­tımedıalyq tehnologııalar álemine enedi. Náresteniń byldyrlap tili shyq­paı jatyp, tipti serýenge ilespeı turyp, qolyna uıaly telefon ustaıdy. Teledıdardyń pýltindegi nemese kompıýter pernetaqtasyndaǵy batyrmalardy basady. Bir jaǵynan, balalardyń osylaı damyǵandyǵyna qaıran qalasyz. Biraq taıaqtyń eki ushy bar ekenin umytpaǵanymyz abzal. Kóptegen emosııalyq problemalar, besikten beli shyqpaı jatyp depressııaǵa dýshar bolýy sonyń saldarynan. Oǵan qosa, jazýǵa, oqýǵa degen ádet joǵalady. Muny álem psıhologtary jyl saıyn eskertip, jahanǵa jar salýda.

Ǵalamtorǵa jıi kiretin bala­lar­dyń jas mólsheri jyldan jylǵa tómendep barady. Máselen, 5 pen 11 jas aralyǵyndaǵy balalar ınternetke tym áýes eken. Bul qaǵaz kitap eskirdi degen sóz emes, olarǵa aparatyn joldyń áldeqaıda kúrdelene túskenin ańǵartatyndaı. Áıtse de bizdiń memleket balalardyń oqý deńgeıine zertteý júrgizgen emes.

Máselen, qazirgi ýaqytta balalar ki­taphanalarynda jaq­sy kadrlyq resýrstar bar degenge el senbeıdi. Olarmen tolyq­qandy jumys isteıtin sol salanyń bilikti mamandary jetkiliksiz. Bar bolǵannyń ózinde de kishkentaı oqyrmandardyń qyzyǵýshylyǵyn arttyrýdyń ádisin tolyq meńgermegen. Sondyq­tan memlekettik jáne mektep kitap­hanalarynda bul problema arnaıy zertteýdi qajet etedi. Má­selen, Nur-Sultan qalalyq №14 «Aq­bópe» balabaqshasynyń ádis­keri Ardaq Toqbergenova kitap­hana saıasatynda bala­larǵa qa­tysty áleýmettik-mádenı aspek­tiler ázirlenbegenin aıtady.

– Balalarǵa arnalǵan kitaphana qyz­­metin damytýdyń birinshi kezekte tú­ze­týdi qajet etetin tendensııalaryn atap ótý qajet. Osy salada júzege asy­ryl­ǵan sheshimder tolyqqandy emes. Ki­taphanada balalarǵa qyzmet kórsetý má­selesi áleýmettik toptar boıynsha sa­­ralanbaıdy. Balalar kitaphanalaryn or­taq aqparattyq keńistikke ıntegrasııalaý qazirgi saıasattyń eń perspektıvalyq baǵyty retinde qarastyrylýy kerek. Balabaqshada arnaıy kitaphana buryshy bolýy tıis. Biz olardyń tanymyn keńeıtý úshin úlken kitaphanalarǵa ertip aparýǵa májbúrmiz. Ol mańnan qajetti kitaptardy áreń tabamyz. 5-6 jastaǵy árip tanıtyn búldirshinder jańa dúnıelerge áýes ke­ledi. Bilýge, oqýǵa qushtarlyǵy orasan jasqa qajet materıaldardy taýyp bere almaıtynymyz, ókinishti, – dedi A.Toqbergenova.

Esterińizde bolar, el Prezıdenti Qa­sym-Jomart Toqaev óz Joldaýynda «Ulttyń jańa bolmysy» degen máselege erekshe toqtalǵan bolatyn. Memleket basshysy: «Qazirgi mindet – halqymyzdyń jańa bolmysyn qalyptastyrý, tutas ult sapasyn arttyrý. Ultymyz jańa sapaǵa kóshýi úshin bizdiń kúndelikti ómir­lik ustanymdarymyz da ózgerýi kerek. Qazaq qoǵamynda jańa qaǵıdattar jáne jańa baǵdarlar saltanat qurýǵa tıis. Birinshiden, jıyrma birinshi ǵasyrdyń urpaǵy tereń bilimdi bolǵany jón. Qazaq zııalylarynyń jańa kezeńdegi mindeti – ult bolmysynyń jańa qaǵıdattaryn ornyqtyrý. Sondaı-aq ult sapasyn art­tyrýǵa atsalysý», dep atap kórsetti de. Kitap oqymaı jańa bolmys túzý, rý­hanı kemeldený degenimiz bos sóz. Ult­tyń ıntellektýaldyq áleýetin arttyrý, básekelestik qabiletin kúsheıtý, áleý­mettik jáne shyǵarmashylyq bel­sendiligin arttyrý isinde – kitap oqý óte mańyzdy shaýra.

Halyqaralyq PISA jáne PIAAC zert­teýleriniń qorytyndysy Qazaqstan­daǵy mektep oqýshylary men eresekterdiń bilim sapasy syn kótermeıtinin aıǵaqtady. Shyny kerek, qazir tek bizde ǵana emes, búkil álemde kitap oqý úrdisi daǵdarysqa ushyraýda. Sonyń saldarynan «ekinshi deńgeıli saýatsyzdyq» degen uǵym paıda boldy. Áıtse de, osy túıindi tarqatý úshin 2014 jyly Reseı prezı­den­ti Vla­dımır Pýtınniń «Memlekettiń má­de­nı saıasatynyń negizderi» atty Jar­ly­ǵy shyqty. Kórshimizdiń qareketine kó­ńil súısinedi. Osy jarlyqqa sáıkes «Ba­lalar men jasóspirimderdiń kitap oqý baǵ­darlamasynyń tujyrymdamasy» qa­byldanyp, qujattyq jáne resýrstyq baza, istiń ıdeologııasy men negizgi basym­dyqtary men mindetteri tolyq aıqyn­daldy. Búginde balabaqshadan bastap, jekemenshik kitaphanalarǵa deıin zert­teý júrgizip, máseleni ońtaılandyrýda.

Maqalamyzdyń basynda Nur-Sultan qalasynyń sol jaǵalaýynda balalar kitaphanasynyń joq ekenin tilge tıek etken bolatynbyz. Sol sebepti de bala­baqsha qyzmetkerleri men bastaýysh synyp muǵalimderi Ulttyq akademııalyq ki­taphananyń balalarǵa arnalǵan bóli­mine jıi bas suǵatyn kórinedi. Dese de mundaǵy kitap qory topyrlap kelgen kish­kentaı oqyrmanǵa tolyq jetpeıdi. Sondyqtan kezekpen qabyldaýǵa týra ke­ledi. Osy oraıda Ulttyq akademııalyq kitaphana oqyrmandarǵa qyzmet kórsetý jáne tir­keý qyzmetiniń jetekshisi Aıman Qusa­ıynovaǵa jolyǵyp, mán-jaıǵa qa­nyqtyq.

«Bul shaǵyn bólim 2018 jyly kitapha­na dırektory Úmithan Muńalbaevanyń bastamasymen ashylǵan. Kishigirim bolsa da zamanaýı tehnologııamen tolyqtaı jabdyqtalǵan. Naqty aıtqanda, búl­dir­­­shinderge barlyq jaǵdaı jasalǵan. Biz qaladaǵy balabaqshalar men bilim me­kemelerimen tyǵyz baılanystamyz. Kitap oqý men ony damytýda otbasylyq kitap oqý dástúrin jańǵyrtý isine basa kóńil bólgen durys. Kitap oqýdy qoldaý jáne damytý – jalpyulttyq mindet. Buǵan memleket te, qoǵam da birinshi kezekte múd­deli bolmaıynsha alǵa órleı almaımyz. Ulttyń jańa bolmysyn bilimdi, kózi ashyq, qaıratty qazaq jastary qa­lyptastyrady. Osyny este ustaý kerek», dedi A.Qusaıynova.

Eski ǵımarattar etekten tartady

Orystyń ataqty aqyny Bela Ahmadý­lınanyń: «Kitaphanaǵa tynyshtyq be­rińizshi...» degen ataqty óleńi bar. Qa­lamger ǵalammen únsiz syrlasar mádenıet mekeninde ý-shýǵa oryn joq ekenin tápsir­leıdi. Áıtse de bul túsinik endi eskirgen syńaıly. Sebebi zamanaýı balalar ki­taphanasy únemi qozǵalysta bolýy kerek. Eýropa men Azııada solaı. Kitaphana­lar da bala sııaqty, tiri aǵza, tikeleı ózgerip, únemi damyp otyrýy qajet. Biz solaı eseptemeıinshe, másele bir izge túspeıdi. Onda sheberlik synyptary, qolóner buıymdary, úıirme jumystary, basseın taǵy da basqa qyzyqty dúnıeler ornalassa nur ústine nur bolar edi. Bul aldymen balanyń ishki órisin keńeıtse, ekinshiden izdenýge jalyqpaıtyn dárýmen syılaıdy. Áttegen-aıy sol, elimizdegi balalar kitaphanasy álemdik standartqa saı emes. Sylap-sıpap qoıǵan eski ǵımarattarda kúneltip keledi. Ishi tar ári kóbisiniń kór­nekilik quraldary kóne formatta. Nur-Sultan qalasy Ortalyqtandyrylǵan kitaphanalar júıesiniń dırektory Gúl­badan Mádibaeva ǵımarattar keńes óki­metinen kele jatqanyn aıtady.

«Balalarǵa arnalǵan kitaphanalar 70 jyldary irgesi qalanǵan eski ǵımarat­tarda ornalasqan. Árıne, kúrdeli jón­deýden ótken. Dese de zaman talabyna saı jeke záýlim ǵımarattar salynsa degen nıettemiz. Kishkentaı oqyrmandar erkin tynys alatyn, oıynyn da, oqýyn da qatar alyp júretin úlken shańyraq aýadaı qajet. Oqýshylar saraıy bul mindetti tolyq atqara almaıdy. Aqyly úıirmeler kóp balaly ata-analardyń qaltasyna ájeptáýir salmaq. Biz, jas búldirshinder tańnan keshke deıin ýaıymsyz júretin, ashanasy ishinde, jańa tehnologııaǵa toly mekeme bolǵany durys dep oılaımyz. Iаǵnı kópfýnksıonaldy ortalyq qajet», dedi G.Mádibaeva.

Osy oraıda Parlament Senatynyń depýtattary Nurtóre Júsip, Aıgúl Qap­parova, Altynbek Nýhuly Qazaqstanda ákimshilik qurylymdar men kitaphana qyzmetine, mádenı-aǵartý mekemeleri men qoǵamdyq uıymdarǵa baǵyttalǵan Ulttyq baǵdarlama qabyldaý kerek ekenin aıtyp, Premer-Mınıstr Asqar Mamınge arnaıy saýalnama joldaǵan eken. Sa­ýal­namada mynandaı mindettemeler ne­gizge alynǵan: Áleýmettik mańyzy bar kitaptardy sapalyq turǵyda jaqsartý; Kitap saýdasynyń progressıvti formalaryn engizý; Kitap oqýǵa yntalandyrý úshin grant-konkýrstyq júıe engizý; Bilim berý qurylymdarynyń áleýmettik áriptestigin damytý; Azamattardyń ǵy­lymı, áleýmettik, tehnıkalyq, kórkem shy­ǵarmashylyq qabiletterin damytý; Kitaphanalar qoryn qaǵaz jáne elektrondy basylymdarmen tolyqtyrý; Aýdıo­vızýaldy jáne mýltımedıalyq materıaldardy kóbeıtý; Túrli ádebı konkýrstar men baıqaýlar ótkizý; Kitap basý jáne kitap saýdasy mamandaryn daıarlaý; Ulttyń ıntellektýaldyq jáne adamı áleýetin arttyrý sharalary qaras­tyrylýy qajet. Biz osy qatarǵa arnaýly balalar kitaphanasyna arnalǵan úlken ǵımarat salynsa degen oıymyzdy qosyp, tolyqtyra keter edik. Eski ǵımarattar etekten tartyp kele jatqany jasyryn emes. Aýyl men aýdandardyń máselesine úńilsek, tipti aýyr. Bul rette bilim ordalary barǵa qanaǵat, joqqa sabyr etip keledi.

Bilim ordalary degennen shyǵady, osy oraıda mekteptegi kitaphanashylardyń statýsyna toqtala ketsek. О́kinishke qa­raı, olar muǵalimder quramyna kirmeı­di, jaı ǵana tehnıkalyq qyzmetkerler ese­binde. Shıkilik osyndaıdan órbı­tindeı. Mektepishilik jınalystarǵa qa­tys­tyrylmaǵandyqtan, balalardyń bi­lim deńgeıin, qajettiligin, turmystyq jaǵdaıyn tolyq baǵdarlaı almaıdy. Onyń ústine olardyń bilim deńgeıin sa­ralap, tekserip jatqan eshkim joq. Tip­ti arnaıy oqytyp, bilimin shyńdaýǵa negizdelgen ortalyqtardy da esti­gen emes­piz. Jaqynda Bilim jáne ǵy­lym mınıstri Ashat Aımaǵambetov osy mále­lelerdi she­shýdiń joldaryn qarastyryp jatqanyn jetkizdi.

– Biz kitaphanashylardyń mártebesin arttyrý, olardyń eńbekaqysyn kóterý jáne jumysynyń jańa talaptarǵa saı bolýyn qaıta qarastyryp jatyrmyz. Olardy pedagogıkalyq kadrlar sanatyna engizý boıynsha bastamany kóterdik, – dedi vedomstva basshysy.

Onyń aıtýynsha, búginde kóptegen mek­­tep kitaphanalarynyń jumys forma­ty eshqandaı syn kótermeıdi. Qazirgi jastardyń kóbi aqparatty sıfrly teh­nologııalar arqyly paıdalanatynyn es­kere otyryp, aldaǵy ýaqytta kitapha­na­lardy sıfrlandyrýdy josparlanǵan.

Mınıstrdiń málimetine súıensek, kitaphana zamanaýı jabdyqtalyp, bala úshin yńǵaıly ári qyzyqty bolýy tıis. Oqýshy onda kitap oqýmen qatar netvor­kıng nemese shyǵarmashylyq damý daǵ­dy­laryn ıgere alýy qajet.

Derekterge súıensek, qazirgi tańda ki­taphanalardyń qorlary sıfrlandy­ry­lyp, oqyrmandarǵa zamanaýı tehno­logııalyq formattarda usynylýda. О́ńir­lerdegi kitaphanalarda aýdıovızýaldy jáne mýltımedııalyq basylymdar, 3D, 5D kitaptar sany artyp keledi eken. Kraýdsorsıng platformalary engizilip, mobıldi kitaphanalar iske qosylýda.

Máselen, 2007 jyldan beri 60 myń­nan asa kitaptyń elektrondy nusqasyn saqtaıtyn Qazaqstan ulttyq elektrondy kitaphanasy qyzmet jasaıdy. Onda 153 myń birlik qujat júktelgen. Bul byltyrǵy nátıjemen salystyrǵanda 3 ese artyq.

Jas urpaǵymyzdyń oı-órisi men qa­bi­letterin damytý úshin Qazaqstan Res­pýb­lıkasynda bilim berýdi jáne ǵylymdy damytýdyń 2020-2025 jyldarǵa arnal­ǵan memlekettik baǵdarlamasynda oqýshy­lar saraılarynda balalar tehnoparkteri men bıznes-ınkýbatorlar jelisin keńeıtý kózdelgen. Búginde 150 myńnan astam ba­lany qamtıtyn 40 tehnopark jáne 20 bıznes-ınkýbator jumys isteıdi. 33 myń oqýshy úshin 2001 kabınet jáne 1 626 ro­bot-tehnıka úıirmesi qoljetimdi. Oqý­shylardyń jan-jaqty damýy úshin Bilim jáne ǵylym mınıstrligi jyl sa­ıyn synyptan tys oqýǵa usynylǵan ádebıet­terdiń tizimin bekitedi. Bıyl oǵan 932 týyndy engen.

Árıne, munyń bári kóńilge qonar­lyq ­bastamalar. Áıtse de ózgeristi túp ta­myr­dan bastaý almaı, istiń ónýi ekitalaı sekildi.

Qazaq tilindegi ertegiler qalys qalýda

Baǵzydan kele jatqan ertegi kitapta­ry ǵalamtorǵa beıim oqýshylarǵa tipten qy­zyq emes. Sanasyna sińirý úshin ja­ńa­sha ári jeńil nusqasyn ázirleý qajet. Ázirlenip te jatyr ǵoı, biraq bar­ly­ǵynyń qoly jete bermeıtinin qaıtemiz. Bul qadam zerek te zeıindi kishkentaı oqyrmanǵa ult jaýharlaryna balanǵan ańyz-ápsanalardy súıip oqýǵa jol ashady. Máselen, respýblıka boıynsha oqý oryndaryndaǵy kitaphanalardyń jalpy qory 201 mln birlikke teń eken, sonyń ishinde kórkem ádebıetter − 38 mln. En­di qarańyz, kitaptardyń deni orys tilinde jazylǵan. Balalardyń suranysyn qanaǵattandyra almaıdy. Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetovtiń jańaıqaıy oryndy. Táýelsizdik alǵany­myzǵa 30 jylǵa jýyqtady, biz áli rýhanı qundylyqtarymyzǵa atústi qarap kelemiz.

– Bilim jáne ǵylym salasyna qaras­ty 7 096 kitaphana jumys isteıdi. Mek­tepterde – 6 461, kolledjderde – 579, joǵary oqý oryndarynda – 56, sondaı-aq Respýblıkalyq ǵylymı-pedagogıkalyq kitaphana jumys isteıdi. Al bilim berý uıymdaryndaǵy jalpy kitap qory –
267 325 289. Sany, árıne, kóńil kónshiter­lik. Degenmen olardyń qanshasy kórkem ádebıet? Sol kórkem ádebıettiń qansha­sy qazaq tilinde? Mektep kitaphanala­ry jańa kitaptarmen qanshalyqty jıi to­lyq­tyrylady? E.Berroýz, A.Azımov, M.Tven, J.Vern jáne basqa avtorlardyń eńbekteri qazaq tiline aýdarylǵan ba?, – dedi A.Aımaǵambetov.

Kitaphanashylardy da qazaq tilinde jazylǵan qazirgi zamanǵy kórkem áde­bıet­tiń azdyǵy mazalaıdy. Keńes ıdeolo­gııasynyń shekpeninen shyqqan kitaptar jas oqyrmannyń sanasyn ýlaýy múmkin. «Balalar qorda joq kitapty surap kelgende, «joq» dep aıtýdyń ózi yńǵaısyz», deıdi Ulttyq akademııalyq kitaphanasy balalar kitaphanasynyń sektor jetekshisi Nurgúl Ámirjanova.

«Oqýshylardyń tapsyrmasyna Sa­ıyn Muratbekovtiń «Jýsan ıisi» shyǵarma­syn oqýǵa berdi delik. Bir synypta keminde ­20 oqýshy bar. Kitaphanadaǵy 5-6 kitap kim­ge jetedi? Qazirgi balalardyń oılaý órisi múlde bólek. Keıde «Garrı Potterdi» su­rap keledi. Ǵalamtordan kórgen sheteldiń tanymal ertegilerine suranys joǵary. Olar balalarǵa óte qyzyqty. Qazaq ti­linde kitap tabylmaǵandyqtan, oryssha nusqasyn berýge týra keledi. Shyndap kelgende, qazaq tilindegi ertegiler qalys qalýda».

Qazaq tiliniń mártebesin qalaı kó­termiz dep júrgende, kishkentaı oqyr­mandarymyzǵa ana tilinde rýhanı azyq bolatyn qazynaly dúnıeler taýyp be­re almaǵanymyz kóńilge kóleńke uıala­tady. Bul rýhanı jańǵyrýǵa bet alǵan memleketimizdiń ıdeologııasyna úlken syn. Osy salada bıliktiń atqaryp jatqan jumystary salmaqty bolǵanymen, nátıje ózgerissiz.

Joǵaryda aıtqan depýtattyq saýal­ǵa Úkimet basshysy Asqar Mamın­niń jaýabynda mynandaı derekter kel­tiril­gen. Memlekettik kitaphanalardyń qory jyl saıyn shamamen 73 mln kitappen to­lyqtyrylady. Byltyr elimizde 4,6 mln oqyr­man tirkelip, 89 mln kitap suratqan.

Memlekettik kitaphanalardyń qorla­ry turaqty túrde áleýmettik mańyzy bar ádebıetpen qamtylyp otyrady. Máde­nıet jáne sport mınıstrligi bul maqsat­qa 2,9 mlrd teńge jumsap, 395 kitapty 1,3 mln danamen basyp shyǵarǵan. Keıingi eki jylda memleket esebinen avtorlyq quqyqtardy satyp alýǵa 556 mln teńge bólinipti.

2016 jyldan bastap Nur-Sultan qala­synda Halyqaralyq Eurasian Book Fair kitap kórme-jármeńkesi turaqty túrde ótkizilip keledi. Kórmege elimizdiń kitap shyǵarýshy uıymdary jáne álemniń 20 elinen kelgen 80-nen astam kompanııalar qa­tysady. Bul bastama otandyq baspalar men avtorlarǵa halyqaralyq naryqqa shyǵýǵa múmkindik beredi.

«Qazaqstandyq ádebıettiń tanymal­dylyǵy men sapasyn arttyrý úshin mı­nıstrlik áleýmettik mańyzy bar ki­tap­tardy irikteýge oqyrmandardy qa­tys­­tyrýdy kózdep otyr. Bul maqsatta «M­á­denıet týraly» zańǵa tıisti ózgerister en­gizilýde. Oqyrmandar qoljazbanyń úzindisimen arnaıy onlaın-platformada tanysyp, daýys beredi. Eń kóp daýys jınaǵan qoljazbalar sarapshylardyń qaraýyna usynylady. Qazirgi ýaqytta Ulttyq memlekettik kitap palatasy onlaın-platformany ázirleýde. Kitap oqý mádenıetin qalyptastyrý boıynsha júr­gizilip jatqan jumysty úılestirý jáne qadaǵalaý maqsatynda Ulttyq baǵ­darlamanyń ornyna keshendi is-shara­lar jospary qabyldanady. Onyń ázir­lenýine baspalar, kitaphanalar, kitap dú­kenderi, avtorlar, bilim mekemeleri men múddeli úkimettik emes uıymdar qaty­satyn bo­lady. Keshendi josparda siz­derdiń ki­tap baıqaýlaryn kóbeıtý, otba­sylyq ki­tap oqý dástúrin jańǵyrtý, kitapha­na­lardyń qoryn tolyqtyrý jáne t.b. usy­nystaryńyz eskeriledi» dep jazylǵan Pre­mer-Mınıstrdiń resmı jaýabynda.

Aldııar oqyrman, biz qolda bar máli­metterdi negizge ala otyryp, shama-shar­qymyzsha balalar kitaphanasynyń bazynasyn jetkizýge tyrystyq. Atqarylyp jatqan jumystar aýqymdy bolǵanmen, keıbir ótkir máseleler qaǵaberiste qalyp qoıyp jatyr. Sonyń ishinde balalar kitaphanasy ártúrli mekemelerdiń bir bury­shyn panalap otyrǵany jandy aýyr­tady. Árip tanyǵan árbir búldirshin ulttyq kolorıtke baıymaı, odan erteń eldiń joǵyn túgender azamat shyǵýy eki­ta­laı. Oılanaıyq...