Qazaqy qalyptyń altyn qazyǵy
Búginde memlekettik mártebege ıe bolǵan tilimizdiń tórt qubylasyn túgendeý ózekti máselege aınalyp otyr. Bul kúni erteń bıik mártebeli til qoldanysqa tolyq engen tusta taǵy da joqty izdemeý úshin qajet bolyp tur. Prezıdent Nursultan Nazarbaev «Nur Otan» partııasynyń sezinde tilimizdiń órken jaıatynyn, órisi keńeıetinin aıta kelip: «Táýelsizdik alǵan tusta halqymyz qansha bolǵanyn barshalaryńyz bilesizder. Al qazir qazaqsha sóıleıtin halqy 70 paıyzdan astam óńirlerdiń barlyǵy qazaq tiline kóshýleri kerek», degen bolatyn. Osyndaı úlken mindettiń údesinen shyǵý jolynda atqarylyp jatqan ıgilikti istiń biri – ulttyq onomastıkany eldik turǵyda júıeleýge qatysty bolyp tur.
Qazaqy qalyptyń altyn qazyǵy
Búginde memlekettik mártebege ıe bolǵan tilimizdiń tórt qubylasyn túgendeý ózekti máselege aınalyp otyr. Bul kúni erteń bıik mártebeli til qoldanysqa tolyq engen tusta taǵy da joqty izdemeý úshin qajet bolyp tur. Prezıdent Nursultan Nazarbaev «Nur Otan» partııasynyń sezinde tilimizdiń órken jaıatynyn, órisi keńeıetinin aıta kelip: «Táýelsizdik alǵan tusta halqymyz qansha bolǵanyn barshalaryńyz bilesizder. Al qazir qazaqsha sóıleıtin halqy 70 paıyzdan astam óńirlerdiń barlyǵy qazaq tiline kóshýleri kerek», degen bolatyn. Osyndaı úlken mindettiń údesinen shyǵý jolynda atqarylyp jatqan ıgilikti istiń biri – ulttyq onomastıkany eldik turǵyda júıeleýge qatysty bolyp tur.
Kezinde ımperııalyq saıasattyń kesepatynan qasıetti qazaq jeriniń ataýlary jón-josyqsyz ózgertilgeni belgili. Ondaǵy túpki ıdeıa sol arqyly ulttyq úlgini, qazaqy qalypty joıý. Ol keıingi urpaqtyń sanasyna jerdiń ıesi kim ekenin uqtyrmaý, shatastyrý maqsatynda oılastyrylǵan surqııa saıasattyń isi bolatyn. Onyń bári táýelsizdikten keıin ǵana aıqyndalyp otyr.
Osyndaı jat pıǵyldan ata qonysymyzdyń ataýlary, halyqtyń dástúrli dúnıetanymy men bitim-bolmysy, eldi mekenderdiń túpqazyǵyn naqtylaý nıetinde Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń Til komıteti «Jer-sý ataýlarynyń tarıhy men búgingi jaı-kúıi» atty respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótkizdi. Oǵan otandyq onomastıka komıssııasynyń músheleri, barlyq óńirlerdegi til basqarmalary basshylary, onomastıkamen shuǵyldanyp júrgen ǵalymdar, zııaly qaýym, baspasóz ókilderi qatysty.
Konferensııany Til komıteti tóraǵasynyń orynbasary Sherýbaı Qurmanbaıuly ashyp, óńirlerdegi ákimshilik-aýmaqtyq birlikter ataýlarynyń ahýalyn, tarıhı ataýlardy qalpyna keltirý máselesin taratyp aıtty. Kórnekti ǵalym Mekemtas Myrzahmetuly onomastıkadaǵy ulttyq dástúr máselesine tereńdep baryp, ulan-baıtaq qazaq jeriniń ataýlary týraly arǵy-bergi kezeńderdi oıly kózben sholyp, Turan ólkesiniń jer kólemi 5,5 mln. sharshy kılometr dep kórsetilse, sonyń 3 mln. sharshy kılometri Qazaq eliniń enshisinde ekenin jetkizip, «Onomastıka salasyna tek patrıottar kelýi kerek. Ondaı ulttyq rýhy bolmasa, qara basynyń qamy deıtinder jolamaýy qajet», dep sóz jelisin bir túıip tastap, odan keıin Otanymyzdyń ár kezeńdegi tarıhı-áleýmettik jaǵdaıynan sóz qozǵap, Túrik qaǵanaty zamanyndaǵy qytaılyq toponımderge, etnonımderge, antroponımderge taldaý jasap, parsy, grektik, arabtyq, mońǵoldyq, qalmaqtyq, orystyq-eýropalyq ýaqyttardan tamyr tartqan onomastıkalyq ataýlardyń syr-sıpatyn ashyp, táýelsizdik zamanyndaǵy onomastıkanyń jaı-kúıin saralap, endigi jerde osyny ǵylymı turǵydan júıeleý qajettigin eske saldy. Ol, sonymen birge, eldi mekenderge jeke adamdardyń atyn berýge bolmaıtynyn, eger bul oryn alyp jatsa, adamdar arasynda básekelestik óristeıtinin de atap ótti.
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory Hangeldi Ábjan azamattyq onomastıkadaǵy izdenister men irkilisterdi baıandap, osy kúndegi ataý jańǵyrtý isindegi jetistikter men áttegen-aılardy atap ótti. Keı óńirlerde Krýpskıı atyn Mendeleevpen aýystyrý, bolmasa Lomonosovtyń esimin bere salý úrdisi baryna dálel keltirip, tipti, keı jerlerde at berý saýdaǵa salyna bastaǵanyn, «Atamnyń atyn kóshege berer bolsańdar, men sol kósheni jóndeýge aqsha shyǵaramyn», deıtin baıshykeshter de tóbe kórsetip júrgenin nazarǵa saldy. Professor Qarjaýbaı Sartqojauly baıyrǵy túrik mátinderindegi jer-sý ataýlaryna naqty dáıekter keltire otyryp, onomastıkanyń túp-tamyry ǵasyrlar qoınaýynda jatqanyn mysaldarmen jetkizdi. S.Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan ýnıversıtetiniń professory Berdibek Bııarov keıbir makrotoponımderdiń etımologııasyn áńgime arqaýyna aınaldyryp, Altaı, Berel, Ertis sózderiniń shyǵý tarıhyna toqtaldy. S.Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversıtetiniń professory Qýat Saparov oblystaǵy jer-sý ataýlaryn ózgertýdiń ózekti máselelerin sóz etti.
Konferensııada soltústik óńirlerdiń tarıhı-onomastıkalyq ahýaly, halyqaralyq toponımder jaıy qozǵalyp, bolashaqta bul is el bolyp birigip, ult bolyp uıysyp atqarýdy qajet etetinin, ár azamat jer-sý ataýlaryn qalpyna keltirýde shynaıy joqshy ekenin tanytýy tıis degen túıin jasaldy.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan».
