Jolaıyryqta turǵan Ýkraına

Dúbirge toly dúnıe

Qazir álemdik saıasattaǵy úlken áńgimeniń biri Ýkraına jaıynda. Onyń Eýroodaqqa assosıasııalyq múshe bolyp kirýge baılanysty kelissózdi toqtatqany tek Ýkraınany ǵana emes, Batys pen Shyǵysty ekige bólgendeı bolyp otyr.

Mundaı sheshim qabyldanǵanǵa deıin Eýroodaq pen Máskeý arasynda arpalysqan kúres júrgeni anyq. Onyń ashyǵynan góri jabyq, kózge kórine qoımaıtyn tustary kúshtileý bolǵanǵa uqsaıdy. Sońǵy kezge deıin Ýkraınanyń Eýroodaqqa kirigýge umtylysy basymdaý kóringen. О́z kezeginde Brıýssel ony kóbirek jalyndyryp, biraz sharttardy alǵa tosyp, kergigeni de bar. Aqyrynda, qysym kúshtileý bolǵan-aý, Kıev Máskeýge qaraı aýnap tústi.

Dúbirge toly dúnıe

Qazir álemdik saıasattaǵy úlken áńgimeniń biri Ýkraına jaıynda. Onyń Eýroodaqqa assosıasııalyq múshe bolyp kirýge baılanysty kelissózdi toqtatqany tek Ýkraınany ǵana emes, Batys pen Shyǵysty ekige bólgendeı bolyp otyr.

Mundaı sheshim qabyldanǵanǵa deıin Eýroodaq pen Máskeý arasynda arpalysqan kúres júrgeni anyq. Onyń ashyǵynan góri jabyq, kózge kórine qoımaıtyn tustary kúshtileý bolǵanǵa uqsaıdy. Sońǵy kezge deıin Ýkraınanyń Eýroodaqqa kirigýge umtylysy basymdaý kóringen. О́z kezeginde Brıýssel ony kóbirek jalyndyryp, biraz sharttardy alǵa tosyp, kergigeni de bar. Aqyrynda, qysym kúshtileý bolǵan-aý, Kıev Máskeýge qaraı aýnap tústi.

Mundaıda kim jeńdi deıtinimiz bar ǵoı. Syrttaı qaraǵan­da, Ýkraı­nany óz jaǵyna tart­qan Máskeý qýanýǵa tıis. Biraq bul qýanysh olarǵa baıandy bola qoımas. Eń aldymen, Ýkraı­na ekonomıkasynyń biraz aýyrt­palyǵyn óz moınyna artady. Ol oǵan qatty batatyny anyq. Biraz táltirekteıdi. Burynǵydaı endi Ýkraınaǵa bolmas nársege ilik izdep, tıise berýge qaqysy joq. Tipti, kúnderdiń kúninde ókinetin de shyǵar.

Eń qıyny – álemdik saıasat úlken jeńiliske ushyrady. Eýropanyń ekige jarylýy kúsheıe tústi. Kıevtiń kelisimnen bas tartýy­nan keıin-aq Eýroodaq basshylyǵy, atap aıtqanda, Odaq prezıdenti Herman van Rompeı men Eýrokomıssııa prezıdenti Joze Manýel Barrozý Reseıdi Ýkraı­na­ǵa qysym jasady dep aıyp­ta­dy. О́z kezeginde Ýkraınany óz yqpalynda qaldyrýdy kózdeıtin Reseı prezıdenti Vladımır Pýtın de Eýroodaqty Kıevke qysym kórsetip, bopsalaýmen aınalystyń dep kinálady. Bul kinálasýdyń aıaǵy naqty sharalarǵa ushtasýy múmkin. Odan aldymen Reseı japa shegedi. Qanshama qaıshylyqta bolǵanymen, Reseıdiń ekonomıkasy Eýropa elderimen baılanysqa táýeldi.

Bárinen buryn bul Ýkraınanyń ózine qıyn. El ekige bólinip otyr. Mundaı bólinýden eldiń berekesi ketetinin basqanyń mysalynan emes, osy Ýkraınanyń ózinen aıqyn kórýge bolady. Sol alaýyzdyq saldarynan Eýropanyń beldi elderiniń qatarynda turatyn Ýkraına ekonomıkasy kúızeliske ushyrady. Keshegi KSRO-nyń jetekshi respýblıkasynyń biri bolǵan, ónerkásibi Batys elderimen taıtalasqan, halqy elý mıllıondyq eldiń IJО́ kólemi qazir Qazaqstannan da tómen. Búgingi alaýyzdyq eldi taǵy da tómen tartatyny anyq.

Saıası kúres barlyq elderde bar. Biraq olar eldi bólýdi kóz­demeıdi. Jeńgeniniń, kópshiliktiń pikirimen sanasady. Al Ýkraınada jurt «maıdanǵa» shyǵyp, aıqasady. Parlamentte tóbelesedi. О́zderiniń aıtqanynan basqaǵa kóngisi joq. Buryn da solaı bolǵan, taǵy da solaı bolar túri bar. «Ýdar» partııa­synyń kósemi Vıtalıı Klıchko: «Eýroodaqpen assosıasııa jónindegi kelisimge qol qoıylǵansha maıdannan ketpeımiz», dep málimdeme jasady. Olar qazirgi bılikti qoldaıtyn halyqtyń (kópshiliktiń) pikirin esepke almaıdy. Túrmede «aýyryp» jatqan Iýlııa Tımoshenko merzimsiz ashtyq jarııalap, jurtty «kelisimge qol qoıýdan bas tartqan prezıdent Vıktor Iаnýkovıchtiń úkimetin jer betinen sypyryp tastaýǵa» shaqyrdy.

Jaǵdaıdy prezıdent Vıktor Iаnýkovıchtiń ózi de moıyndap otyr. «El qysymǵa ushyrap, so­nyń saldarynan óndiris toqtap, myńdaǵan adam dalada qalady», dedi ol óziniń halyqqa arnaýynda. Máskeýge bet burǵanmen, túpki maqsat «eýropalyq sıpattaǵy Ýkraınany» qurý ekenin aıtty. Dál qazir ony tyńdaıtyn adam joq. Jurt «Eýromaıdanǵa» shyqqan. Biri – Batysqa, biri Shyǵysqa qaraıdy. Olardyń qashan bir jaqqa qaraıtyny belgisiz. Olaı bolmaıynsha, bul elde tynyshtyq ta ornaı qoımaıdy-aý shamasy.

Qylmys pen bılik astassa jaman-aý

Alataýdyń ar jaǵyndaǵy aǵaıyndar jańalyǵyna qulaq túremiz. Jaqsylaryna qýanasyń, jamany kóbeıińkirep ketse, kóńiliń qulazıdy. О́tken aptada burynǵy qyrǵyz parlamentiniń spıkeri, eldegi jetekshi «Atajurt» partııasynyń bir basshysy Ahmatbek Keldibekov qamaýǵa alyndy. Munyń úlken bir saıası daýdyń basy ekeni anyq.

Jeke bir asqan baıdyń, aıtýly qylmyskerdiń tutylǵany emes-aý, jurtty osy bir adamnyń úlken bılikte bolǵany, el saıasa­tynyń ishinde júrgeni oılandyrady. Bılikte sondaılardyń bolǵany eldiń berekesin ketiretini, qutyn qashyratyny belgili. Qazirgi ýaqyttaǵy Qyrǵyzstan ekonomıkasynyń múshkil jaǵda­ıynyń, jalpy eldegi saıası ahýaldyń turaqsyzdyǵynyń bir ushy eldegi bılikte kezdeısoq adamdardyń júrgenine de baryp tireledi-aý deısiń.

Ahmatbek Keldibekov týraly buryn da jazǵanbyz. Osydan úsh jyl buryn 2010 jylǵy Bakıevti qulatqan revolıýsııadan keıingi parlamenttiń spıkeri bolyp saılanǵannan soń, sol óziniń qyzmetin ataqty álemdik qylmysker Qamshybek Kólbaevpen (Kamchı Bıshkekskıı, Kolıa-kırgız) birge atap ótkeni úshin depýtattar ony ornynan bosatqan.

Endi, burynǵy da bolsa, spıker­diń qylmysker retinde ustalǵany el ishinde úlken áńgime týdyrdy. Mundaı azýly qylmyskerdi de ustaǵan soń, jaqsylyqqa bet burylǵany dep qýanǵandar bolsa, onyń jaqtastary – partııalas­tary, sybaılastary, eldiń búkil ońtústigi óre túregelgenge uqsaıdy. Jańa daý, jańa qaqtyǵystar eldiń berekesin ketireri anyq.

Osyǵan oraı biraz áńgime onyń ómir joly jaıynda bolyp jatyr. Jas kezinde buzaqylyǵymen erekshelengen ol saıası ómirge belsene aralasyp, bıliktiń qasy-basynda júrgen eken. Alǵashqy prezıdent Asqar Aqaevpen jaqyndasyp, onyń tusynda Áleýmettik qorǵa, Salyq qyzmetine basshylyq etken. Tipti, Aqaevtyń balasy Aıdar­men aralas-quralas bolyp, bir kásipkerdiń qazasyna sebepker bolǵany týraly áńgime de aıtyla bastady. Aqaev ketken soń, onyń bas qarsylasy Bakıevpen de isi jarasyp, biraz dúnıege ıe bolǵan. Bakıev qýylǵan soń da onymen birge ketken joq, qaıta abyroıy kóterilip, spıkerlikke de saılandy. Al qazir bılikke qarsylardyń biri.

Oǵan qarsy eldiń bas prokýrory Aıda Salıanovanyń jeke ózi is qozǵaǵan kórinedi. Oǵan el basshylyǵy qoldaý kórsetken shyǵar, áıtpese eldegi eń baı adam­nyń birine, qylmystyq álemmen baılanysy bar, eldiń tutastaı ońtústik óńiri qoldaıtyn tulǵaǵa qol kóterýge bas proký­rordyń shamasy kelmes edi ǵoı degen de áńgime aıtylady. Qa­laı bolǵanda da, ony Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń adamdary tutqyndap, qamaqqa japqan. Oǵan jemqorlyqpen aınalysqan, óziniń qyzmetin asyra paıdalanǵan degen aıyp taǵylyp otyr.

О́ziniń ustalatynyn kúni buryn paıymdap ta júrse kerek, Ahmatbek Keldibekov taǵylǵan aıyptyń negizsizdigi jóninde málimdemelerin taspaǵa jazyp ta, jarııalap ta úlgeripti. Onyń qorǵaýshylar komandasy da myqty. «Atajurt» partııasy tolyq quramymen, sondaı-aq, eldiń belgili zańgeri, aıtýly Ázimbek Beknazarov (buryn úkimet múshesi bolǵan) jumysqa kirisip ketken. Arandatý jolymen olar eldiń ońtústigindegi qarapaıym halyqty kóteredi. Jer-jerde mıtıngter bastalǵan. Ádettegideı joldy jabý qolǵa alynypty.

Munyń barlyǵy eldiń berekesin ketiretini daýsyz. Arandatýǵa ergen halyq mynadaı qys qysa bas­taıtyn kezde sharýasyn doǵaryp, saıası oıynǵa shyǵady. Odan eldiń jaǵdaıy kúızeledi. Bul saıa­sı oıynnyń birazǵa sozylary kú­mánsiz. Oǵan eriksiz aralasatyn halyqty aıaısyń.

Mamadııar JAQYP,

«Egemen Qazaqstan».