Jaqsynyń aty, ǵalymnyń haty ólmeıdi

Tarıh ǵylymynyń tabaldyryǵyn at­tap, sol salada eńbek etken ǵalymdar az emes. Biraq solardyń arasynda esi­mimen erekshelenip, bolmysymen bóli­nip, jaıdary, jaımashýaq minezimen men­mundalap, tulǵalyq qasıetimen taýdaı bolyp kórinetin birden-bir ǵalym osy Keńes Nurpeıis bolatyn.

Basqa da tarıhshylar sııaqty men de Kenaǵamen barynsha aralasyp, shákirt ári inilik jolda kórgen-bilgenim men oıǵa túıgenimdi aıta ketýdi jón kórdim. KSRO-nyń sońǵy kósemi M.Gorbachevtiń qaı­ta qurý saıasaty qyzyp turǵan shaqta, Aýǵan soǵysynan (áskerden) kelip S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnı­versıtetiniń (qazirgi Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti) tarıh fakýltetine oqýǵa tústim. Stý­denttik shaǵymyz bastalǵannan-aq Keńes Nurpeıis esimin estıtin boldyq. Biraq KSRO-nyń jalaýy jelbirep turǵan tus­ta otan­dyq tarıhshylarǵa qaraǵanda keńes­tik ta­rıhshylardyń esimderi erekshelenip tur­dy. Sóıtip biz tarıh fakýltetin biti­rip shyq­qansha KSRO da ydyrap, Qazaq­stan táýelsizdigin aldy.

Men konkýrs boıynsha Qazaq qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń tarıh fakýltetine oqytýshylyq qyzmetke qa­byldandym. Dál osy kezden bastap aka­demık Keńes Nurpeıispen kózbe-kóz, betpe-bet tanysý bastaldy. Ǵalym aǵa­myzdyń negizgi qyzmet orny Shoqan Ýá­lıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnolo­gııa ınstıtýtynyń «Keńes dáýirindegi Qazaqstan» bóliminiń meńgerýshisi bol­ǵanymen, Qyzdar ýnıversıtetinde kóp jyldar dáris oqydy.

Jańa oqý jyly bastalyp, óziniń yr­ǵaǵyna túsken alǵashqy kúz aıynyń bir kúninde jumys ornyna kelsem, men qyzmet atqaratyn kafedranyń meńgerý­shisi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Kereıhan Amanjolovpen birge bir kisi otyr eken. Eki aǵaǵa da qolymdy berip, sálem-saýlyq surastym. Sol-aq eken K.Amanjolov maǵan óziniń qasynda áń­gi­melesip otyrǵan aǵany tanystyrýdy bas­tady.

– Mynaý qasymda otyrǵan aǵań belgi­li tarıhshy Keńes Nurpeıisov bolady. Estýiń bar shyǵar, tarıhshysyń ǵoı? – dep surady.

Men lezde «ıá» dep jaýap berdim.

Sózin ári qaraı jalǵastyrǵan Keraǵań (Kereıhan Raqymjanuly) Keńes Nur­peıis­tiń ǵylymı ataqtary men onyń ta­rıh ǵylymyna qosqan úlesine toqtaldy. Ol kisiniń osy kafedrada sa­ǵaty bar ekenin jáne aptasyna bir-eki ret kelip dáris oqıtynyn aıtty. Sóıtti de soldat sııaqty aldarynda qasqaıyp tyń­dap turǵan meni tanystyrdy. Meni ja­ńadan oqytýshylyq qyzmetke alǵanyn jáne eki jyl Aýǵan soǵysynda bolyp qaıt­qanymdy da qosyp aıtty. О́ıtkeni Ke­raǵań áskerı taqyrypty kóp zerttegen ǵalym jáne otstavkadaǵy polkovnık bolatyn.

Meniń baıqaǵanym Kenaǵa (Keńes Nur­peıisuly) bárin baıyppen tyńdap otyrdy. Tanystyrý bitkennen keıin ol kisi oqytýshylyq qyzmetpen bir jaqty ke­tip qalmaı, ǵylymmen aınalysý kerek­tigin eskertti. Qazaq jastarynyń tyń ta­qyryptar alyp, ǵylymı dıssertasııa jazýy kerektigin jetkizdi. KSRO-nyń kúıreýinen keıin otandyq tarıhta tu­nyp jatqan taqyryptar kóp ekenin, so­lar­dyń birin alyp, ǵylymı zertteý júr­gizip, eńbek jazý qajet degen oı saldy. Osylaısha, ol kisimen kezdesken alǵashqy kúnnen-aq ǵylymǵa degen baǵyt paıda boldy. Al adamı turǵydan kelgende me­ni jas nemese ǵylymı dárejesi joq oqy­týshy retinde emes, qazaqy aǵalyq qasıe­timen qabyl aldy. Sóıtip, apta saıyn ol kisiniń júzin kórip, aqylyn tyńdap, áńgi­melesý ádetke aınaldy.

Kereıhan Amanjolovtyń usynysy­men kandıdattyq dıssertasııa taqyry­bym belgili boldy. Ol taqyryp Sh.Ýálı­ha­nov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynda bekitildi. Ǵylymı jetek­shim bolyp, kafedramyzdyń meń­gerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Amanjolov Kereıhan Raqym­jan­uly taǵaıyndaldy. Osy ınstıtýtta «Keńestik dáýirdegi Qazaqstan» bóliminiń meńgerýshisi Keńes aǵa taqyrybymyzdy quptady. Oǵan qosa meniń qaıdan kelge­nimdi, qandaı adam ekenimdi bilmese de óziniń aǵalyq, izgilik qasıetimen tez baýrap aldy. Oǵan rıza bolǵan men Kenaǵanyń kóńilinen shyǵa alamyn-aý degen oımen árqashan al­dyn kesip ótpeı, tek inilik izettilik kór­setýmen júrdim. Bul jaǵdaı bizdi onan ári jaqyndata tústi.

Bir kúni tańerteńgi 8.30-da bastalatyn sabaǵyma erterek baryp qaldym. Ýaqyt erte bolǵandyqtan oqý ǵı­ma­ratynyń ekinshi qabatynyń dáli­zinde biren-saran oqytýshy men stýdent ǵana kelip jatty. Al kafedranyń janynda qolynda papkasy bar Keńes aǵamyzdyń turǵanyn baıqadym. Lezde shaýyp baryp, qolyn alyp, hal-jaǵdaıyn suradym. Sol kezde jylyshyraıly, qaı ýaqytta da adam jatyrqamaıtyn Kenaǵa maǵan mynadaı aqylyn aıtty.

– Bolat baýyrym. Nege kandıdattyq dıssertasııańdy qorǵaýǵa shyqpaı júr­siń? Men seniń jarııalaǵan biraz maqa­lalaryńdy oqydym. Sol maqalalaryńa qaraǵanda bir kandıdattyq dıssertasııa jumysy shyǵady dep oılaımyn, – dedi.

Ishteı qýanyp ketken men qaı dısser­tasııalyq keńeske qalaı bararymdy bil­meı júrgenimdi aıttym.

Sonda Kenaǵa oılanyp turyp, Sh.Ýá­lı­hanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynda dıssertasııalyq keńes bar, sonda kelseń bolady dedi. Sóıtip, sa­baq ýaqyty bastalyp, ekeýmiz eki aýdı­torııaǵa dáris oqýǵa kirip kettik.

Kenaǵanyń bergen aqyly men keńesi maǵan tynym taptyrmady. Qysqa ýa­qyt ishinde jumystarymdy jınaqtap, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne et­no­logııa ınstıtýtyna tańerteńmen tar­typ otyrdym. «Keńestik dáýirdegi Qazaqstan» bólimi ornalasqan 3-qabatqa kóterildim. Kirsem, bólim meńgerýshisi Kenaǵa ornynda otyr eken, qýanyp kettim. Ol kisi qolymdaǵy kompıýtermen te­rilip, retke keltirilgen jumysymdy biraz ýaqyt aqtaryp, ınstıtýt dırektoryna kirip kórset dedi. Bul kezde ınstıtýt dırektory UǴA akademıgi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Manash Qozybaev edi. Ol kisiniń kabıneti 2-qabatta bolǵandyqtan, tómen túsip qa­byldaý bólmesine keldim. Akademıkke ki­rý qalaı bolady degen oı tynym ber­medi. Sóıtip, qobaljyp, oılanyp otyrǵanda dırektordyń qabyldaý ból­mesindegi hatshy qyz kirińiz dedi. Dırek­tordyń aldynan bir-aq shyqtym. Sálem berip bolǵan soń, qaı oqý ornynan kelgenimdi aıtyp, aldymen ózimdi ta­nystyrdym. Artynan kelgen sharýam­dy aıtyp, qolymdaǵy jumysymdy ber­dim. Akademık aǵamyz jumysty biraz aqtardy. Sosyn «jumystyń kórinisi jaman emes, menimen júr» dep kabınetinen shyq­ty. Sońynan ilesip kelemin. Qaıtadan 3-qabatqa kóterildik. «Keńestik dáýirdegi Qazaqstan» bóliminiń meńgerýshisi Kenaǵa oty­ratyn bólmege keldi. Sóıtip, Keńes aǵaǵa bylaı dedi:

– Myna azamattyń jazǵan ǵylymı ju­mysy Keńestik dáýirden eken. Jumys jaman emes kórinedi. Osy jumysty ma­mandarǵa berip oqyt. Eger durys bolyp jatsa, májilis ótkizip talqylańdar. Talapqa saı kelip jatsa, qorǵaý úshin dıs­sertasııalyq keńeske shyǵaryńdar, – dep akademık aǵamyz kabınetine ketti. Ol kisiniń dırektor bolsa da eshkimdi ózi­ne shaqyrmaı, ózi kelgenine men tańǵal­dym. Halqymyzdyń «ulyq bolsań, kishik bol» degen sózi janymda saırap turdy.

Hosh delik, sonymen qaıta Kenaǵanyń al­dynan shyqtym. Ol kisi jumysty 3 dana etip shyǵaryp ákelýimdi jáne maman­darǵa oqýǵa beretinin aıtty.

Sóıtip, meni bir aıdan keıin májiliske sha­qyrdy. Sóıtsem, meniń jazǵan jumy­sym talqylanady eken. Májiliste meniń jumysymdy oqyǵandardyń bárine bolmasa da birine toqtalaıyn. Ol kisi áskerı tarıh mamany, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Tóltaı Balaqaev edi. T.Balaqaev aǵamyz aldymen jumystaǵy keıbir kemshilikterge toqtaldy, ásirese áskerı termınderdiń oryssha emes, qa­zaqsha balama ataýlaryn kórsetýimdi es­kertti. Sóıtip, kemshilikterdi tez túze­tip, májilis qorǵaýǵa usynýǵa bolady de­gen sheshim shyǵardy.

Jalpy, kandıdattyq dıssertasııa 1998 jyly 28 sáýirde Sh.Ýálıhanov atyn­daǵy Tarıh jáne etnologııa ınstı­týtynyń dıssertasııalyq keńesinde qor­ǵaldy. Qorǵaý ótken soń Kenaǵa: «Sen mu­nymen toqtap qalma, doktorlyq dıs­ser­­tasııa jazýǵa tyrys, ǵylym joly jeńil bolmaǵanymen, oǵan umtylý kerek. Aýǵan soǵysyn da kórip qaıttyń, tek alǵa jyljýǵa ózińdi jumyldyr. Qajet bolsa, ǵylymı keńesshiń bolýǵa da daıynmyn», dep, bul joly taǵy da meni alǵa qaraı umtylýǵa jigerlendirdi.

«Jaqsy sóz – jarym yrys» dep atam qa­zaq beker aıtpaǵan eken. Kandıdattyq dıs­sertasııadan keıin doktorlyq ta­qyryp tańdaý men ony bekittirý máselesi turdy. Kúnderdiń kúninde, Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń tarıh fakýltetinde júrgende Kenaǵa osy másele týraly sóz qozǵady. Men bir-eki taqyryp oıymda júrgenin aıttym. Ol kisi meni tarıh ınstıtýtyna kelip ketýge shaqyrdy. Men bardym. Sóıtip, Ke­naǵamen aqyldasa otyryp doktorlyq dıssertasııa taqyrybyn talqylap, bireýine toqtadyq. Ol taqyryp ınstıtýtta bekitildi. Ǵylymı keńesshi bolyp Keńes Nurpeıisuly taǵaıyndaldy. Sóıtip, Kenaǵanyń keńesshiligimen doktorlyq dıssertasııa úshin materıal jınaýǵa jáne jazýǵa kirisip kettim. Ǵylymı keńesshimniń bilgirligi, ustamdylyǵy men kóregendiligi meni alǵa qaraı jyljýǵa ıter­meledi. Ǵylymı jumys týraly Kenaǵamen keńesken saıyn, jańa bir tu­jyrymdarǵa kelip, jumystyń ilgeri jyljýyna septigin tıgizdi.

Osylaısha, jumysymyz júrip jatqan aı­lardyń birinde Kenaǵa naýqastana bastady. Biraq ońalyp keter degen oımen kóńil surap, jaman oı oılamadym. Kenaǵanyń jaǵdaıy kúnnen-kúnge aýyrlaı bastady. Aǵamyzdyń jan jary Márııam apaıdy ýaıym qysty. Má­rııam apaıǵa basý aıtyp, aǵamyz áli-aq táýir bolady dep jubatyp júrdim. Biraq aýrý barǵan saıyn aǵamyzdy júdetip, aqyry aramyzdan alyp ketti. Ta­rıh ǵylymdary tarlandarynyń biri sanalatyn aǵamyzdyń ári ǵylymı keńes­shimniń aramyzdan ketýi maǵan qatty bat­ty. Árbir beısenbi saıyn aǵamyzdyń úıine baryp, Márııam apaıdyń aldynda qu­ran baǵyshtap otyrdym.

Ǵylymı keńesshimniń kózi tirisinde doktorlyq dıssertasııamdy qorǵaı al­maǵan men, qolbasshysynan aıyrylǵan jaýyn­gerdeı qınalysta qaldym. Biraq osyndaı sátsiz kezeńde qolushyn sozyp, taqyrybymdy toqtatpaýyma jáne ja­lyq­paı jalǵastyrýyma jiger bergen tarıh ǵylymdarynyń doktory, profes­sor Erlan Báttashuly Sydyqov boldy. Ǵylym salasynyń talaby boıynsha E.Sydyqov jańa ǵylymı keńesshim bolyp taǵaıyndalyp, ári qaraı jumysymnyń jyljýyna jetekshilik etti. Sóıtip, ǵy­ly­mı keńesshimniń keńesimen jáne us­taz­dyǵymen doktorlyq dıssertasııam jazylyp bitip, 2010 jyly tabysty qorǵaldy.

Akademık Keńes Nurpeıisuly tek ǵa­lym ǵana emes, ulaǵatty ustaz boldy. Ol kisiniń qamqorlyǵymen qanshama ta­rıh­shylarymyz doktorlyq jáne kan­dıdattyq dıssertasııalaryn qorǵady. Pro­fessor retinde K.Nurpeıis kóp jyl Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıkalyq ýnı­versıtetiniń tarıh fakýltetinde dáris oqy­dy. Ǵalymnan tálim alǵan shákirtteri táýelsiz Qazaqstannyń ǵylym jáne bilim salasynda elimizdi órkendetý jolynda aıan­baı eńbek etýde. Ol kisi daıarlaǵan 11 ǵylym doktory men 40-tan asa ǵy­lym kandıdatyn, oǵan qosa ǵylym men bilim salasyn basqaryp, ǵylymı-zert­teý ınstıtýttarynyń dırektorlyǵy, joǵary oqý oryndarynyń rektorlyǵy qyz­metinde júrgen shákirtteri baryn aıtsaq ta jetkilikti. Saıasatpen aınalysyp, elge basshylyq jasaý jolynda júr­genderi de bir shoǵyr. Aǵamyzdyń ǵylymı keńesshiligimen qorǵaǵandardyń ara­synan doktorlyq qorǵaǵandar qa­ta­rynda tarıh ǵylymdarynyń dok­torlary T.Omarbekov, B.Aıaǵan, Q.Ahme­tov, S.Smaǵulova, al sol kisiniń jetek­shiligimen tarıh ǵylymdarynyń kandı­dattary G.Dadabaeva, G.О́skebaeva, R.Nur­maǵanbetova, R.Sarıeva jáne t.b. atap ótýge bolady.

K.Nurpeıis birneshe jyl Sh.Ýálı­hanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń doktorlyq qorǵaý jónin­degi Dıssertasııalyq keńesiniń tóraǵasy bol­dy, osy keńestiń jáne Qazaqstan tarıhy boıynsha ǵylymı-problemalyq keńestiń múshesi boldy. 1992-1996 j.j. ol Joǵarǵy attestasııalyq komıtettiń ta­rıh ǵylymdary boıynsha saraptaý keńe­siniń tóraǵasy boldy.

Akademık K.Nurpeıistiń otan­dyq tarıh ǵylymyn damytýǵa sińirgen eńbegi jo­ǵary baǵalandy. 1983 jyly Memlekettik syı­lyqtyń laýreaty atan­­dy, 1989 jyly Ult­tyq Ǵylym akade­mııasynyń múshesi, 2003 jyly tolyq múshesi (akademıgi) bolyp saılandy. 1995 jyly ǵalym «Qazaqstan Respýblıkasy Bilim berý isiniń úzdigi» belgisimen marapattaldy. Osy jyly onyń «Alash hám Alashorda» atty kezekti monografııasy jaryqqa shyqty (Almaty, 1995). Ǵalymnyń «Alash hám Alashorda» eńbegi táýelsizdigimizdiń bastapqy jyldary «Alash jáne Alashorda» týraly aqparat beretin alǵashqy kólemdi eńbek bolyp qana qoıǵan joq, osy salany zertteýshi ǵalymdar úshin úlken bógetti buzǵan kúshteı áser etti. Oqyrmandaryn jańa derektermen sýsyndatqan qun­dylyǵy kúshti kitap boldy. 1997 jyly ol Áleý­mettik akademııanyń tolyq mú­shesi (akademıgi) bolyp saılandy. 1998 jyly K.Nurpeıiske «Qazaqstannyń eń­bek sińir­gen ǵylym jáne tehnıka qaı­rat­keri» qurmetti ataǵy berildi. Ǵalym­nyń ǵylym men bilimge sińirgen zor eń­begi memleket tarapynan elenip, úl­ken marapatqa ıe boldy. 40-tan asqan sha­ǵynda Memlekettik syılyq alyp, 60-tan asqan shaǵynda «Parasat» ordenimen mara­pattaldy. «Ǵylym qaıratkeri» nomınasııasy bo­ıynsha jyldyń «Altyn adamy» ataldy.

Qorytyndylaı aıtqanda, belgili ǵa­lym, ulaǵatty ustaz, akademık Keńes Nur­peıisuly kishige úlgi, shákirtke us­taz, qınalǵanǵa qamqorshy, izdenýshige izgiligin tanyta bilgen ardaqty azamat edi. Jylyshyraıly júzimen kez kelgendi ja­nyna jaqyn tartatyn, salmaqty, sa­lıqaly sózimen barlyǵyn baýrap alatyn, aǵalyq aq qasıetimen qashanda jyly shýaǵyn shasha biletin erekshe adam bolatyn. Bıyl aǵamyz aramyzda bolǵanda 85 jasqa tolyp, basqany aıtpaǵanda shá­kitteriniń shattyǵyna bólenip, bir marqaıyp qalar edi. О́zi ómirden ótkeni­men, jarqyn beınesi ketpeıtinine sene­miz. Halqymyzda «Jaqsynyń aty, ǵalym­nyń haty» ólmeıdi degen qanatty sóz bar. Akademık K.Nurpeıistiń artyna qal­dyrǵan ustazdyq ulaǵaty men mol ǵy­lymı muralary – osynyń aıqyn dáleli. Onyń ǵylym jolyndaǵy tókken teri men atqar­ǵan eren eńbegi, izdeniste bolǵan tarıhshy ǵalymdar men shákirtterine shashqan shýaǵy eshqashan umytylmaıdy.

Bolat SAILAN,

Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, Aýǵan soǵysynyń ardageri