KÚRDELI ATAÝLARDY TUJYRYMDAǴAN ǴALYM

Qazaq til biliminde kúrdeli ataýlar 1980 jyldarǵa deıingi eńbekterde sóz tulǵasynyń bir túri – kúrdeli sóz degen uǵymda morfo­­lo­gııalyq kategorııa retinde qarasty­ry­lyp kelgeni, 1989 jyldan bastap sóz­jasam júıesinde qarala bastaǵany belgili.

Kúrdeli ataýlardyń keń taraǵan bir túri zattyń kúrdeli ataýlaryn sóz­jasam júıesinde keshendi túrde ar­naıy zertteý professor Balqııa Qasym eń­bekterinen bastalady desek, kúrdeli ataýlardyń ol jasaǵan basty tujyrymdamalaryna toqtalyp kóreıik. Birinshi, kúrdeli ataýlardy anyqtaý jónindegi tujyrymdamaǵa kelsek, B.Qasym kúrdeli ataýlardy anyqtaý úshin, lıngvıstıkada qalyptasqan úsh túrli ustanym-belgige súıenedi. Onyń birinshisi, maǵynalyq tutastyq belgisi. Bul belgi boıynsha kúrdeli ataýdyń quramyndaǵy syńarlardyń árqaısysy ár basqa leksıkalyq maǵynany emes, birtutas maǵynany bildirip jeke ataý bolady (Jezqazǵan, kókqasqa, bozbala). Ekinshi, qurylymdyq tutastyq belgisi. Kúrdeli ataý da jalań sóz tárizdi paradıgmalyq qatynastarǵa túse alady, biraq onyń syńarlarynyń árqaısysy bólek-bólek emes, tutasqan kúıinde túrlenip bir tulǵaǵa ıe bolady. Syńarlarynyń ornyn aýystyryp, qalyptasqan kúıin ózgertýge bolmaıdy. Úshinshisi, sıntaksıstik tutastyq belgisi. Kúrdeli ataýlar sóıleý, qatysym áreketinde daıar qalpynda qoldanylyp, leksıkalyq birlik retinde sóılemniń bir múshesi bolady. Ekinshi, kúrdeli ataýlardyń ýájdiligine baılanysty tujyrymdama. Sózdiń ýájdiligi jaıyndaǵy zertteýlerge súıene otyryp, til biliminde buryn negizinen sıntetıkalyq sózjasamda qoldanylyp kelgen ýájdilik, ýájdeme teorııasyn avtor analıtıkalyq sózjasamda qoldanyp, sózjasamdyq ýájdeme teorııasyn ári qaraı keńeıtken. Atalymdyq belgi, ony tańdaý týraly tujy­rymdamada avtor ataýdyń paıda bolýynda atalatyn nysannyń ózine tán belgisin anyqtaýǵa, ıaǵnı belgi tańdaýdyń máni zor ekenine kóńil aýdarǵan. Kúrdeli ataýlardyń  tarıhı qalyp­tasýy jaıyndaǵy baılamynda ǵalymnyń túsindirýinshe, qazaq tilindegi kúrdeli ataýlardyń alǵashqy qalyptasý kezeńi  kóne túrki (Orhon-Enıseı) zamanynan bastalyp, odan keıingi ortaǵasyrlyq dáýirlerde jetilip, saralanyp otyrǵan. Kúrdeli ataýlardyń negizinde sóz tirkesteri jatyr. Olardyń ataýlyq qyzmetine aýysýy sóz tirkesiniń onomasıo­logııalyq sıpatyna baılanysty. Máselen, atqa miný tirkesi ono­masıologııalyq negizdi jasasa, osy tirkestiń aldyńǵy syńary onoma­sıologııalyq belgini tanytady, al odan shyqqan atqaminer kúrdeli ataý bolyp tabylady. Osylaısha sóz tirkesinen kúrdeli ataýlyq leksemalar týyndaıdy. Kúrdeli ataýlardyń mazmunyna qaraı toptastyrý, sózjasamdyq tıpter jaıyndaǵy tujyrymdamada Balqııa Qasym kúrdeli ataýlardy “adam”, “qoǵam”, “tabıǵat” (Á.Qaıdar boıynsha) salalaryna qatysty taqyryptarǵa jiktep, sózjasamdyq tıpterdi anyqtaıdy. Kúrdeli sózjasamdyq tıpter týyndy ataýlardyń syrtqy  qurylymdyq turpatymen jáne ishki semantıkalyq belgilerimen anyqtalatynyn kórsetedi. Krıterıı retinde olardyń úsh túrli ereksheligine toqtaıdy: Birinshi týyndy ataýlardyń leksıka-gram­matıkalyq ereksheligi; ekinshi týyndy ataý men týdyrýshy negizderdiń maǵynalyq qatynasyndaǵy ereksheligi; úshinshi týyndy ataýdyń jasalýyndaǵy sózjasamdyq quraldar men tásilderdiń ereksheligi. Kúrdeli ataýlardyń semantıkasyna  baılanysty olardyń kópmaǵynaly, sınonımdik, omonımdik sıpatyn ashyp kórsetken. Sózjasamdy zertteý­shiler kúrdeli ataýlardyń jasalýynda metafo­ralardyń qyzmetine jete mán bermegenin eskertip, olardy qyzmetine qaraı: ataýyshtyq  metaforalar (egeýquıryq, biztumsyq), tanymdyq metaforalar (ǵalamshar, tusaýkeser), ekspressıvti-baǵalaýshy metaforalar (jeksuryn, oqjylan), t.b. dep saralap zerttegen. Qoryta aıtqanda, qazaq til biliminde sózjasamǵa qatysty burynǵy teorııalyq tujyrymdar negizinen dara ataýlarǵa baılanysty  bolyp kelgeni, bul tujyrymdar  kúrdeli ataýlar máselesin tolyq sheshýge múmkindik bermeıtini belgili. Balqııa Qasym eńbekterinde kúrdeli ataýlardyń teorııalyq negizderi eki basty máseleniń: ýájdeme jáne atalym mańynda damytylyp, kúrdeli ataýlardyń derbes leksema mártebesine ıe bolýynyń zańdylyqtary ashylǵan. Joǵaryda aıtylǵandaı, tujyrymdamalardy qazaq sózjasamynyń áli de qalyptasý ústindegi kompozıttaný teorııasyn damytyp, jetildirýge qosylǵan mańyzy zor úles dep baǵalaýǵa bolady. Ǵ. QALIEV, Abaı atyndaǵy QazUPÝ-dyń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory.