Avtorlyq quqyq: Jańa zań jarylqaı ma?

Memleket ádebıetti memle­ket­tik kitap­ha­nalarǵa óteýsiz negizde taratý úshin ǵana satyp alady. Al bul avtordyń kitapty qaıta shyǵa­rýyna nemese kitap dúkenderine satýyna, ıakı bas­qa da joldarmen satýǵa quqyn shekteıtin-di. Ja­ńa zańda bul shekteýler ózgeriske ushyrap, endi av­tor­dan ádebıetti belgili bir merzimge ǵana satyp alady.

Parlament otyrysynda atal­ǵan zań jo­basyn tanystyrǵan Máde­nıet jáne sport mınıstri A.Raıymqulovanyń aı­týyn­sha, 2017 jyly engizilgen avtor­lar­ǵa qo­ǵamdyq mańyzy bar ádebıet úshin qala­ma­qy tóleý tájirıbesi is júzinde biraz qaı­shylyqqa soqtyrǵan.

«Avtordan ádebıetterdi satyp alý av­tor­lyq quqyqtyń barlyq mer­zimine mem­leketke av­tor­lyq quqyq berýdi kóz­deıdi. Ol avtor­dyń ómir súrgen kezin­­degi merzim jáne odan keıingi 70 jyl. Bul turǵyda memleket ádebıetti ony mem­le­kettik kitaphanalarǵa óteýsiz negiz­de tara­tý úshin ǵana satyp alatynyn aıta ket­ken jón.

О́z kezeginde avtordyń qaıta shyǵarýǵa nemese kitap dúkenderine satýǵa neme­se ony basqa joldar arqyly satýǵa qu­qy joq. Bul jaǵ­daıda memlekettiń ha­lyq­­qa má­denı ónimniń qoljetimdiligin qam­­tamasyz etý jónindegi mindeti oryn­dal­maıdy, kerisinshe shekte­lip otyr. Osyǵan oraı jobada elimizdiń kitap­ha­nalaryna ádebıetti basyp shyǵarý jáne taratý maqsatynda avtordan ádebıet­ter­di belgili bir merzimge satyp alý qa­ras­tyrylyp otyr. Odan ári avtor ony ba­syp shyǵarýǵa jáne Qazaqstan Re­s­pýb­lı­kasynyń zańdarymen tyıym sa­lyn­­baǵan kez kelgen basqa joldarmen tara­týǵa quqyly bolady», dedi vedomstvo bas­shysy.

Jańa zań nesimen qýantady?

Jańa zań boıynsha endi avtordyń quqy shektelmeıdi. Bas­tysy, avtor bas­pa­men kelisimge kelýi kerek. Demek, bas­­pa belgili bir ýaqytqa avtordan ki­ta­­byn satyp alyp, shy­ǵarý quqyna ıe bo­lady. Ol merzim bitken soń avtordyń qaıta shyǵarýǵa quqy bar. Bul eń aldymen bekitilgen merzimge baı­lanysty. Burynǵy zań avtordyń quqyn 70 jyl­ǵa deıin shekteıtin edi. Daý­dyń basy, mine, osy jetpis jyldan shy­ǵyp otyr. Qalamaqysy kóbeıgenimen, 70 jyl boıy óz kitabynyń quqyǵyna ıe bola al­masa, odan avtorǵa paıda bar ma? Qa­lam­ger­ler­di osy másele tolǵandyrǵan edi.

Til saıasaty komıtetiniń basshysy Ádilbek Qaba «Mádenıet týraly» zańǵa bir­­qatar ózgeris engizilgenin til­ge tıek etip: «Atap aıtsaq, satyp aly­natyn ádebıetterdiń avtorlyq quqy­ǵyn mı­nıs­tr­likke berý merzimin qys­qar­tý, bas­pa isin qoldaý jónindegi is-sharalardy uıym­dastyrý jáne ótkizý bóliginde tolyq­tyrýlar engizilip, zań 2020 jyldyń 16 qarashasynda kúshine endi. Osyǵan baılanysty, qoǵamdyq mańyzy bar ádebıetti basyp shyǵarý jáne taratý baǵytynda 2021 jyldan bas­tap basylymǵa ótinimderdi qa­byl­daý mınıstrliktiń qurylymdyq mekemesi bolyp tabylatyn Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Ulttyq memlekettik Kitap palatasy arqyly júzege asyrylady. Sondaı-aq qoǵamdyq mańyzy bar týyndyny paıdalanýdyń aıryqsha múlik­tik quqyqtary belgili bir merzimge berý dep ózgertildi, ıaǵnı 3 nemese 5 jyl­ǵa avtorlyq quqyǵy satyp alynatyn bo­la­dy­», dedi. Iаǵnı, naqty merzim 3 jyl ma, álde 5 jyl ma – áli anyqtalǵan joq. Mı­nıstr­liktiń aıtýynsha, aldaǵy ýa­qyt­ta taǵy da ózgerister engizilmek.

Sondaı-aq budan bylaı «qo­ǵam­dyq mańyzy bar ádebıetter­di» irikteý quqy­ǵy Kitap palatasyna berilgen. Endigi jyldan bastap memlekettik tapsyrys­pen jaryq kóretin eńbekter tizimin Kitap palatasy iriktep, qorytyndysyn Sa­rap­tamalyq komıssııanyń qa­ra­ýyna usy­na­dy. Ádebıet sa­la­syndaǵy úderisterdi úz­diksiz baqylap otyrǵan mekemege atal­ǵan fýnksııanyń júktelýi oryndy is bo­lǵanyn aıtqan Ulttyq memlekettik Ki­tap palatasynyń dırektory Ádil Qoıtanov: «Qalamgerlerdiń bir toby bul baǵ­darlamany ózderiniń kúnkórisi úshin tıimdiligin aıtsa, ekinshi bir bóligi tutas ádebıettiń qadiri qashqanyn aıtyp, bezek qaǵady. Qalaı desek te, jazýshynyń, ne aqynnyń júregin jaryp shyqqan, tózimin sarqyp, densaýlyǵyn sarp etip jazǵan dúnıesiniń avtorlyq menshigin bel­gili bir mólsherdegi syıaqy berý ar­qy­ly uzaq jylǵa ıemdený máselesi ońy­nan sheshilý kerek sekildi», deıdi.

Aıta keteıik, qoǵamdyq mańyzy bar ádebıetti satyp alýdyń bir-aq talaby bar: usynylǵan shyǵarma buryn basylyp shyqpaǵan bol­ýy kerek. Sondaı-aq ár jyldyń 1 aqpan men 1 mamyr aılary aralyǵynda toǵyz janr negizinde, atap aıtsaq: ensıklopedııalyq jáne anyqtamalyq ádebıet; balalar jáne jasóspirimderge arnalǵan ádebıet; má­denıet jáne óner týraly ádebıet, onyń ishinde notalyq ádebıet (notalyq shy­­ǵ­armalarda notalar shyǵarmanyń jal­py kóleminiń 50%-yn quraıdy); kór­kem ádebıet; tanymdyq áde­bıet; qo­ǵamdyq-saıası ádebıet; ǵylymı-kóp­shi­lik ádebıet; aýdar­ma áde­bıet; mereı­toı­­lar men ataýly kúnderge ar­nalǵan ádebıet túrleri bo­ıynsha júrgiziledi. Irikteýge kelip túsken jeke jáne zańdy tulǵalardyń ótinimderi shyǵarmanyń qundylyǵy, mańyz­dy­lyǵy men satyp alý qajettigin qarastyratyn mı­nıs­trlik janynan qurylǵan Sarap­tama komıssııasy múshelerine oqý­ǵa beriledi. Komıssııa músheleri bel­gi­lengen krıterıılerge sáıkes sarap­ta­ma jasaı otyryp, qorytyndy beredi. Qorytyndylar Úkimet janynan qu­ryl­ǵan Vedomstvoaralyq komıssııa qara­ýy­na usynylyp, nátıjesinde satyp alynatyn kitaptar tizimi anyqtalady. Atal­ǵan irikteýlerden múdirmeı ótken shy­ǵarmalar 2 jyldan keıin memleket qarajaty esebinen basyp shyǵarylyp, respýblıka, oblystyq kitaphanalarǵa qaıta­rym­syz tegin taratylady.

Avtor shyǵarmalaryn satyp alǵan alǵashqy 2017 jyly irikteýge 90 ótinim kelip túsip, onyń – 52-si, 2018 jyly 121 ótinimniń – 67-si, 2019 jyly 108 ótinimniń – 62-si jáne bıyl 61 – barlyǵy 242 kitap satyp alynypty. Bul shyǵarmalar tizimi ár jyl saıyn mınıstrliktiń saıtynda jarııalanyp otyrady. Sondaı-aq bıyl­dan bastap memlekettik tapsyrys­pen shyǵarylatyn kitaptyń taralymy – 3 myń dana. Baspa men avtor arasynda kelisimshart aldyn ala jasalady. Mı­nıs­trliktiń aıtýynsha, bıyl 313 kitap jaryq kóripti. Ataýly kúnder kóp bol­ǵan­dyqtan, mereıtoılyq jınaqtar da kóp shyqqan. Memlekettik tapsyrys­pen kitap shyǵaratyn 33 baspa ótinim bergen eken.

Qalamaqy qalaı esepteledi?

Atalǵan baǵdarlamamen kita­byn shy­ǵar­ǵan avtorlar proza men poezııanyń bir­deı eseptelmeıtinin aıtyp shaǵym­da­natyn-dy. Qala­ma­qy­nyń eseptelý júıesin bilmekke jaýapty organǵa suraý salyp kórdik. Mádenıet jáne sport mınıstrligi Til saıasaty komıteti Bas­pa isi basqarmasynyń basshysy Álııa Bek­ba­tyrovanyń aıtýyn­sha, Proza jan­ry bo­­ıynsha bir baspa tabaq 40 000 belgi (sózder arasyndaǵy bir bos oryn da esepteledi), al poezııa boıynsha 700 jol bolyp sanalady. Ár bas­pa tabaqqa 6 eń tómengi jalaqy mólsheri (1 ETJ – 42 500) tólenedi. Iаǵnı, bir baspa tabaqqa 255 000 teńge qalamaqy qoıylǵan.

«Biz 2017-2018 jyldardaǵy satyp alynǵan kitaptardy shyǵardyq. Al 2019-2020 jyldaǵylar endi basyp shyǵarylady. Bıyl 61 kitapty satyp aldyq, ol endi 2022 jyly jarııalanady. Osy jyldan bastap kitaptar komıssııa ókilderine avtorlary belgisiz kúıde jiberildi. О́ıtkeni tanymal jáne beıtanys avtorlardyń quqy teń bol­ýy kerek dep sheshtik. Al Saraptamalyq komıssııanyń quramyn ashyq aıta almaımyz. Olarǵa ár taraptan qysym jasalýy múmkin», dedi Álııa Muhtarqyzy.

Avtorlarǵa qalamaqy tóleı almaıtyn tek baspalar ǵana emes, sondaı-aq táýel­siz gazetter men jýrnaldar da kóp ekenine búginde kózimiz jetti. О́ıt­­keni kóptegen basylymnyń qa­lam­aqy tóleýde qalyptasqan tártibi men taban tireıtin qujaty joq. Máse­len, «Naryqtyq ekonomıkaǵa ótkenge deıin baspalar memlekettik menshik nysanynda boldy jáne kitapty basyp shyǵarý respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyrylyp, avtorlyq qala­ma­qy­nyń kólemi tıisti memlekettik organdarmen bekitildi. Al qazirgi tańda avtor­lyq qalamaqy máselesi «Avtorlyq quqyq jáne sabaqtas quqyqtar týra­ly» Qazaqstan Respýblıkasy za­ńy­­nyń normalaryna sáıkes, avtor men baspa arasynda jasalǵan avtorlyq kelisimsharttyń talaptarymen rettelýi ke­rek», deıdi zańgerler. Qoǵamda qalam­aqynyń tólenbeıtinine eti úıre­nip, tipti suraýsyz qalyp bara jat­qany, bálkı avtorlarda qarjylyq saýattyń hám menedjerlik talaptyń joqtyǵynan bolar nemese qalamaqysyz bir jol maqala bergizbeıtin Qazaqstan Res­pýb­lı­ka­sy­nyń Qalamaqy týraly zańyn jeke, óz aldyna bólek qabyldaý kerek shyǵar.

Al Memlekettik syılyqtyń laýreaty, aqyn Serik Aqsuńqaruly bul baǵdarlama avtordyń jekemen­shi­gine qol suǵý ekenin aıtady. «Memlekettik satyp alý degendi óz basym eshqandaı órkenıetti elderdiń tájirıbesinen kórgen joqpyn. Kapıtalızm degen – eń qasıetti sóz. Adamnyń jeke­men­shigin tartyp alýǵa bolmaıdy. Sondyqtan avtorlyq qu­qyq­ty 70 jylǵa, meıli 5 jylǵa, tipti 3 jylǵa da satyp alýdy qolda­maımyn. Qalamaqysy kúnkóri­si­nen artylmaıtyn qazaq aqyn-jazýshylarynyń quqyna tıispeý kerek. Sonymen qatar bul zań­dy qaıta qarap, avtorlyq quqyqtyń mer­zimin múldem alyp tastaý qajet», deıdi aqyn.

Baspaǵa buıyrmaǵan qarjy

Parlament otyrysynda senator Murat Baqtııaruly «2021-2023 jyl­dar­ǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjetke» qatysty mańyzdy birqatar máseleni atap, onyń ishinde «Baspa isi» boıynsha bólingen qarjynyń da jupyny ekenin jetkizdi. Onyń sózinshe, bıýdjettiń «Baspa isi» baǵdarlamasy boıynsha 2021 jylǵa 1 487 830 myń teńgege óti­nim berilgen qarjynyń ornyna 587 751 myń teńge, ıaǵnı 2,5 ese az berilip otyr. Memlekettik satyp alýmen aınalysatyn jaýapty komıtettiń aıtýyn­­­sha, aldaǵy ýaqytta rettelmese, bul bıýdjetpen bir jyldyq shyǵyndy jabý múm­kin emes. Onyń ústine táýelsizdiktiń 30 jyl­dy­ǵyna oraı shyǵarylatyn mere­ke­lik kitaptar óz aldyna.

Al «Qazyǵurt» baspasynyń dırekto­ry Temirǵalı Kópbaev osydan eki jyl buryn qalamgerge baspa tabaǵyna 150 myńǵa deıin qalamaqy tólene basta­ǵa­nyn aıta kele: «10 baspa tabaq kitap shyq­sa, avtor 1,5 mln teńge qalamaqy ala­dy. Bul – aqyn-jazýshy úshin úlken kórsetkish. Buǵan bárimiz qatty qýanǵan edik. Biraq olar sharttaryn kúr­delendirip jiberipti. Máselen, 150 myń teńge tóleıtin tártip boıynsha aqynnyń kitaby shyǵatyn bolsa, onyń 70 jylǵa deıin avtorlyq quqyǵyn shektep jiberedi», deıdi. Al bul «aqyn-jazýshynyń quqyǵyn shekteýmen birdeı. Al mádenıet máse­le­leri bo­ıynsha ózge­ris­ter men tolyqtyrýlar engizilgen jańa zań boıynsha 70 jyl degen shart­ty qysqartypty. Máselen, 5 jyl dep alsaq, sol bes jyl boıy kitapty qaıta shyǵarýǵa bolmaıdy. Tipti shyqpaı qalýy da múmkin. Sondyqtan baspalar avtorlarmen kelisim jasap, shyǵaryp otyrǵan kitaptarymyzǵa bólingen qar­jy­nyń 10 paıyzyn berip otyrmyz», dedi. Demek, kitapqa 4 mln teńge jum­sal­sa, avtor 400 myń teńge qalamaqy ala­dy degen sóz.

Sonymen...

Aqıqatynda, qazirgi qazaq qoǵamy – kitap oqymaıtyn qoǵam. Kóńi­lińizge tıse, «az oqıtyn qoǵam» deıik. Bul júrek syzdatar «dástúrge» búginde etimiz úırendi. Qazaq avtorlarynyń otandyq kitap saý­dasyndaǵy róli taǵy anyq. Qazaq­sha kitaptardyń marketıngi tómen bol­ǵan­dyqtan, elimizdiń úlken kitap dú­ken­­derinde áli kúnge deıin ótken ǵasyr jaý­harlary satylyp tur. Jáne ony japa-tarmaǵaı alyp jatqan eshkim joq. Jurttyń kitap oqymaıtyny taǵy bar hám jaqsy shyǵarmalardyń kóptep jazylmaı júrgenin de jasyra almaımyz. Alaıda jazýshy­lyq­tyń ultymyzǵa ásire jaqyn óner ekenin eskere otyryp, shyntalanty bar, kemtalanty bar – búginde kitap shyǵarýshylardyń kóptigin de mo­ıyndaımyz. Demek, kóp jazýshynyń azdaǵan oqyrmany bar.

Rýhanı toqyraýǵa ushyraǵan osyndaı qoǵamda avtorlyq qu­qyq­ty az jyl­ǵa qysqartyp, kit­abyna táýir qalama­qy be­rip jat­qan memlekettik baǵ­dar­la­ma­nyń ıgiligi mol kórinedi. Baspa isin­de­gi menedjerlik damymaı otyr­ǵan­dyqtan, kitap shyǵarýǵa memle­ket­tik qoldaý tipti qajet. Iаǵnı, bul bizde joq kitap bıznesin qoldan otaldyrý sııaqty.

Al talǵamnyń jaıy bir bólek. Osy bir kirpııaz hám ádil kóz­qarastyń azdy­ǵynan bolar, baspa­lardan belgili-belgi­siz avtor­lardyń kitaptary ba­sy­lyp shyǵýda. Árıne onyń bar­ly­ǵy kórkem­dik talap­tar­ǵa saı emes. Biraq áıteýir, óz qara­ja­tyna, bol­masa mem­lekettik baǵdar­la­mamen jarııa­lan­ǵan.

Memleketke quqyǵyn «satqan» avtorlar jyl saıyn bir kitap shyǵaryp, ónimdi eńbek etip jat­qa­nyn kózimiz shalyp qaldy. Jylda qalamaqyǵa ilinip, burqyratyp jazyp júrgen ol av­tor­lardy Sa­raptamalyq komıssııa ókil­de­ri de toqtata almaı otyr eken. Bul da ádebı shyǵarmaǵa degen talǵam­nyń joqtyǵynan. Sondyqtan aqyn-jazý­shylardyń quqy­ǵyn satyp alyp, kitap­ta­rynyń jarııa­­­­la­nyp hám ádebıet ja­saýyna múm­kindik berip otyrǵan Bas­pa isi basqarmasy, Sarap­­tamalyq ko­mıssııa músheleri «ardyń isi­­ne» asa bir jaýapkershilikpen qaraıdy degen úmit­temiz.