Ury-qarynyń ustalmaýy, ustalsa da jeńil jazamen qutylyp ketýi aǵaıynnyń ashý-yzasyn týdyrǵanymen, ázirge sharasyzdyq tanytqannan asa almaı otyr. Tipti mal urlyǵynyń aldyn alý men qylmysty áshkereleýde quqyq qorǵaý organdary da dármensiz eken. Al barymtadan kelgen shyǵyn ósip barady. Máselen, bıylǵy on aı ishinde ǵana qoldy bolǵan maldyń quny 1 mlrd teńgeden asqan. Ashylǵan qylmystyń sany bolǵanymen, shyǵynnyń ótelýinde sapa joq. О́ıtkeni, jyl basynan beri ustalǵan urylardan óndirilgen qunnyń shamasy 17 paıyzǵa áreń jetip otyr.
Jalpy, mal urlyǵyn kásip qylǵan baýkespelerdiń qolǵa túsýi men joǵalǵan maldyń qunyn tolyq óteýi óte sırek bolatyn jaǵdaı. Ásirese aıaqty maldyń óriste júrip qoldy bolǵanyn dáleldeý qıyn is deıdi iz kesýshiler. Buǵan mal ıeleriniń beıqamdyǵy men polısııaǵa ýaqtyly shaǵymdanbaýy da keri áser etedi. Al aımaqtardaǵy mal urlyǵy beleń alǵan aýdandarǵa jasalǵan taldaý boıynsha, urylardyń deni eki oblystyń shektesetin tusynda súrgindi salady eken. Tipti, kórshi memleketterdiń shekarasyna jaqyn ornalasqan aýmaqta jekelegen toıymsyz toptar mal urlyǵyn kásipke aınaldyryp alǵanyn turǵyndar da, tártip saqshylary da moıyndaıdy. Eki jaǵdaıda da shekara asqan maldyń izine túsý múmkindigi tómendeı beredi deıdi mamandar. Iаǵnı, qyr asqan tuıaqtynyń basym bóligi jyldam soıylyp, et bazarlaryna shyǵyp ketedi. Al bazardaǵy qyzyl ettiń naqty egesiniń kim ekenin adam aıyryp bolmaıtyny anyq. Árıne, mundaı áreketti adamnyń ar-uıaty ǵana shekteýi múmkin, tek, uryda ıman bolmaıtyny baǵzy zamanda-aq aıtylǵan-dy...
Ras, sońǵy bir jylda mal urlyǵyn boldyrmaýǵa qatysty zań talaby kúsheıtildi. Qylmystyq kodekske jańa tarmaq, «mal urlyǵy» baby engizildi. Bul bap boıynsha ustalyp, qylmysy dáleldengen adamnyń jazasy aýyrlaıdy. Buryn aq-adal maldy qoldy qylǵan qylmyskerge beriletin jaza mólsheri 3 jyldan aspaıtyn bolsa, jańa bapqa sottylyq merzimi 5 jylǵa deıin uzaryp, uryny bas bostandyǵynan aıyrýǵa deıin qatańdatylǵan. Qazir urlyǵy áshkere bolǵan adamǵa 8 mln teńge shamasynda aıyppul salynatyny taǵy bar. Sot úkiminen keıin qylmyskerdiń dúnıe-múlkin tárkileý sharasy da tájirıbege endi. Alaıda munyń bári urylardyń betin qaıtarýǵa bálendeı yqpal etpegen syńaıly. Ekinshi jaǵynan qaraǵanda, mal urlyǵynyń jedel anyqtalyp, áshkere bolýy óte tómengi deńgeıde qalyp otyr. Prokýratýranyń málimetine úńilsek, osy sıpattaǵy qylmystardyń ashylýy 41 paıyzdan aspaıdy. Bul jerde urylardyń betimen ketýine qazaqtyń «ustalmaǵan ury emes» degen qaǵıdasy arqaý bolsa kerek. Al tártip saqshylarynyń ýáji mal ıesiniń jaýapsyzdyǵyna qatysty eken.
Aıtpaqshy, qoǵamdaǵy ótkir másele shamaly ýaqyt buryn Parlament Senatynda da sóz bolǵan. El ishindegi mal urlyǵynyń azaımaı otyrǵanyna alańdaǵan halyq qalaýlylary áli de zańdy kúsheıtý kerek degen pikirde. Jáne olardy jergilikti polısııa qyzmetiniń jumys isteý tásili qanaǵattandyrmaıdy eken. Iаǵnı ury-qarynyń jolyn kesýge tártip saqshylarynyń quzyreti áli de bolsa jetkiliksiz kórinedi. Sondaı-aq senatorlardy maly joǵalǵan adamnyń aryzyn qabyldaý úshin túrli syltaý aıtatyn polıseılerdiń áreketi de alańdatady.
– О́ńirlerde polısııa qyzmetkerleriniń maldyń joǵalýy týraly derekti tirkemeıtini anyqtaldy. Olar turǵyndardyń maldyń erkin jaıylýy úshin qaraýsyz jibergenin aıtyp, urlyq týraly aryzdardy qaraýdan bas tartyp otyr. Iаǵnı, bul jerde qylmysty jasyrýdyń teris tájirıbesi jalǵasyp keledi. Ekinshiden, jergilikti atqarýshy organdar aýyldyq jerlerde mal jaıý máseleleri tıisti túrde sheshpeıdi. Al mal ıesi óz malynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýde tıisti áreket ete almaıdy. Bul qoǵamdyq másele. О́ıtkeni mal urlyǵy áleýmettik qaýip tóndiretin qylmystyń uıymdasqan túrine jatady. Al onyń der kezinde ashylmaýy óte qaýipti, – deıdi senator Nurlan Beknazarov.
Biraq budan quqyq qorǵaý organdary mal urlyǵyna qatysty qylmysty ashý úshin qaraketsiz otyr degen pikir týmaýy kerek. Jumys júrýde, nátıje de bar. Mysaly, osy aıda ǵana Almaty oblysynyń polıseıleri bir táýlik ishinde buryn jasalǵan 15 mal urlyǵyn ashty. Bul jetistikke «Mal urlyǵy» respýblıkalyq jedel-aldyn alý is-sharasy aıasynda qol jetti.
– Arnaıy sharanyń alǵashqy kúni-aq buǵan deıin jasalǵan nemese aldyńǵy jyldary jasalǵan 15 qylmys ashyldy. 9 bas mal zańdy ıelerine qaıtaryldy. Onyń ishinde úsh jylqy, eki sıyr, tórt usaq mal bar. Mal urlyǵyn jasady degen kúdikpen 14 adam ustaldy. «Mal urlaýshy» sanaty boıynsha 4 azamat profılaktıkalyq esepke qoıyldy. Biz 57 bazardy, et pavılondaryn, mal men et ónimderin satatyn basqa da oryndardy tekserdik, 187 sharýa qojalyǵynda, jaıylym oryndarynda, fermalarda jáne t.b. tıisti jumystar júrgizdik. Sonymen qatar tıisti qujattarsyz mal tasymaldap júrgen 11 adam anyqtaldy. Olardyń árqaısysyna zańda kózdelgen ákimshilik jaýapkershilik sharasyn qaraý úshin hattama toltyrylyp, veterınarlyq qyzmetterge jiberildi, – deıdi Almaty oblysy Polısııa departamenti Krımınaldy polısııa basqarmasynyń bastyǵy, polkovnık Ashat Danııar.
Qalaı degenmen de mal urlyǵyn túbegeıli joıyp jiberý múmkin bolmaǵanymen, onyń aldyn alý, sanyn azaıtý áreketi jemissiz emes. Tek, endigi jerde mundaı arnaıy is sharanyń el kóleminde jıi ótip turýynan úmittenýge bolar. О́ıtkeni, «Mal urlyǵy» sharasynyń alǵashqy kúni-aq ashylǵan qylmystar bar. Máselen, jetisýlyq polıseıler Kerbulaq aýdany aýmaǵynda áreket etken tutas qylmystyq topty ustady. Urylar Saryózek jáne Shılisý aýyldary turǵyndarynyń aýlalarynan túngi ýaqytta qoı men eshki urlaýdy turaqty kásip etipti. Iz kesý ústinde aýylǵa kelgishtep júrgen «Mersedes» avtokóligin baqylaýǵa alǵan. Kóp uzamaı urylar qylmys ústinde qolǵa túsken. Urylar Kerbulaq aýdany men Qapshaǵaı qalasynyń turǵyndary eken. Olar qoldy qylǵan maldy ary qaraı etke ótkizip, bazarlaý úshin Qarasaı aýdanyndaǵy sybaılastaryna jetkizip otyrypty. Al urylar birer kún aralyǵynda 25 bas ýaq jandyqty úptep úlgeripti...
Almaty oblysy
