MUNDAI ZAŃ KEREK PE, ÁLDE JOQ PA?

Májilistiń sońǵy jalpy oty­rysynda munaı jáne munaı ónim­de­riniń aınalymyna memlekettik ba­qylaýdy kúsheıtý máseleleri boı­ynsha keıbir zańnamalyq aktilerge ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly zań jobasy birinshi oqy­lymda maquldanýǵa usynyldy. Bul zań jobasy depýtattar V.Nehoroshev, V.Kotovıch, E.Nyǵmatýlın jáne B.Qonarbaıdyń  bastamashyldy­ǵy­men daıyn­dalǵan eken. Zań jobasy neni kózdeıdi degen suraqqa keletin bolsaq, ol munaı qu­byrlaryn tesip, olarǵa basqa baǵyt­qa ketetin qubyrlar jalǵaý arqyly shıki munaıdy urlaýǵa qarsy kúresý joldaryn qarastyrady.  Osyndaı, barynsha uıymdasqan qylmys bizde de oryn alypty. Zań jobasy týraly baıandama jasaǵan V.Kotovıchtiń aıtýyna qaraǵanda, 2001-2004 jyl­dary elimizdiń aýmaǵynda birde-bir ret osyndaı tásilmen munaı urlan­baǵan bolsa, 2005 jyly ondaı oqı­ǵalar – 43, 2006 jyly – 44, 2007 jyly – 74, 2008 jyly – 131 jáne 2009 jyly 148 ret bolǵan. Mundaı sumdyqty Reseı aýmaǵyndaǵy Cheshenstan jerinde bolady degendi estıtin edik, “Qulaq estigendi kóz kórdi” degendeı sol bizdiń elge de kelgen eken. Urlanǵan shıki munaı qaıda ba­ra­dy, bizdiń elde de ondaıdy qara­baıyr tásilmen óńdeıtin mını-zaýyttar bar ma eken degen saýal kó­keıimizge kelip qalyp edi, oǵan baıan­damashy ózi jaýap berdi. Naqty emes derekterge qaraǵanda, urlanǵan munaı termınaldarǵa nemese munaı qabyldaıtyn pýnktterge ótkizilip, “zańdasyp” ketedi eken. Sondaı-aq zańdy jolmen jáne eshqaıda tirkel­meı-aq, zańsyz jumys isteıtin mını-zaýyttarǵa ótkiziletin kórinedi. Keıde júrgizýshilerdiń benzınniń nemese solıarkanyń sapasyzdyǵy saldarynan kóliginiń buzylyp  qal­ǵanyna narazylyq tanytyp júre­tinderiniń osyndaı syry bar bolyp shyqty. Zańsyz jolmen, qashyp-py­syp, eshqandaı standartqa jetkizbeı jasalatyn benzın qaıdan sapaly bolsyn? Zań jobasy osyndaı áreketterdiń jolyn kesýge baǵyttalǵan. Al onyń saıası mańyzy týraly aıtqanda, V.Ko­tovıch mundaı ister Qazaq­stan­nan munaı tasymaldaıtyn sheteldik kompanııalardyń elimizge degen senimsizdigin týdyratynyn, osynyń saldarynan jalpy elimizge degen keleńsiz kózqarastyń qalyptasa­tynyn jetkizdi. Biraq depýtat Irak Elekeev ózi tarapynan mundaı zań jobasynyń qajetsizdigin aıtty. Osyndaı ister, ıaǵnı munaı qubyryn tesip, odan shıki munaıdy urlaý Qylmystyq ko­dekstegi “urlyq” atty bapta qaras­tyrylady emes pe? Endeshe, qyl­mys­tyq baptardy kóbeıtip, taǵy da ózgerister men tolyqtyrýlar engizýi­miz kerek pe? Búgin osyndaı urlyqqa baılanysty ózgeris engizsek, erteń basqa túrli qylmysqa baılanysty taǵy ózgeris engizýimiz múmkin ǵoı. Sonda bizdiń Qylmystyq kodeksi­mizden ne qalady, dedi óz ýájin alǵa tosqan ol. Sondyqtan Qylmystyq kodekske ózgeris engizýge barynsha muqııat bolýymyz kerek. “Adam bol­sa, aıyptaıtyn bap tabylady” (byl by chelovek – statıa naıdetsıa) de­mekshi, baptardy kóbeıte bergennen ne utamyz. Qazirgi baptarmen osy urylardy sottaýǵa qandaı kedergi bar, dedi depýtat. Odan ári  I.Ele­keev Joǵarǵy Sottyń ózine bergen anyqtamasyna qaraǵanda, mundaı kategorııaly ister sottarǵa jet­kizil­meıdi de eken. Sondyqtan olardy qaraýda eshqandaı problema joq. Irak Elekeevtiń qarsylyǵyna qaraǵanda, ol keıbir munaı qubyr­lary ıeleriniń múddesin qorǵap, áriptesteri Qylmystyq ko­dekske artyq ózgeris engizgeli jatqan joq pa degen kúmáni bar sııaqty kórindi. Áıtpese, oryndalýy bıýd­jetten eshqandaı qosymsha qarjy bólýdi talap etpeıtin, eldegi tártipti nyǵaıtýdy kózdep otyrǵan zań jobasyna depýtat nege qarsy bolsyn?! Oǵan jaýap bergen V.Kotovıch Qylmystyq kodekstegi mundaı ister qaralýǵa tıisti  “urlyq” atty bap osy­naý uıymdasqan qylmystyń bar­lyq jaqtaryn tegis qamtyp, olardyń qatysýshylarynyń barlyǵyn jaýapqa tarta almaıtynyn aıtty. Osyǵan mysal retinde ol 2005 jyly jasalǵan osyndaı 47 qylmystyń 7-ýine ǵana, 2006 jyly jasalǵan 53 qylmystyń 23-ine ǵana, 2008 jyly jasalǵan 138 qylmystyń 78-ine ǵana qatysty qylmystyq is qozǵalǵanyn jetkizdi. Sonymen birge, zań jo­basyn daıyndaý barysynda basqa el­derdiń tájirıbesi zerttelgenin, so­nyń ishinde Reseıdiń zańnama­la­rynda osyndaı ózgeristerdiń bar ekenin atap kórsetti. V.Kotovıchti qoldap depýtattar M.Tinikeev, Z.Alshymbaev jáne t.b. sóıledi. Sonyń ishinde M.Tinikeev osyndaı qylmysqa qarsy qatań­datylǵan shara qoldanatyn zańymyz bolmasa, kompanııalardyń aldynda eldiń iskerlik repýtasııasyna zııan keltiretinimizdi kóldeneń tartty. Bul óte úlken apatqa soqtyratyn aýyr qylmystar, degen ol Reseıdegi Bash­qurtstan astanasy – Ýfa qalasynyń túbinde júzdegen adamdy qur­bandyqqa ushyratqan munaı qubyry jarylysyn eske aldy. Mine, sol qylmys munaı qubyrlaryn tesýge  jol berýdiń saldarynan bolǵan.   Sondyqtan, ondaıdyń aldyn alý úshin zańnamamyzdy qatańdatý kerek, ıaǵnı zań jobasyn maquldaǵanymyz durys, dedi ol. Zeınolla Alshymbaev bolsa, Jańaózende asa aýyr qıyndyqpen óndirilgen munaıdyń osyndaı ádispen urlanyp jatqanyna qatty kúıinip otyrǵan adamdardy kórgenin aıtty. Urylar jymqyryl­ǵan shıki munaıdy óńdeıtin sapasyz zaýyt ta salyp alǵan, onda solıarka, mazýt sııaqty ónimder shyǵarylady eken, dedi ol. Talqylaý qorytyndysy boıyn­sha zań jobasy bir adamnyń qalys qalýymen birinshi oqylymda ma­quldandy.