Rýhanııat • 24 Jeltoqsan, 2020

Janardaǵy jan boıaýy

101 ret kórsetildi

– Sýretshilerdiń bári osyndaı ma?
– Qandaı?
– Qarǵys atqan...
– Joq, jaqsylary ǵana.
О́z azaby ózine maıdaı jaǵatyn. Kóńili marqaıǵan kezde sodan beımálim lázzat alatyn sekildi. Tabıǵat – tabynar Táńirisi, sulýlyq – bet túzer qubylasy. О́zin tanýǵa jasaǵan áreketiniń barlyǵy baqytsyzdyqqa bas­taryn bilgendeı-aq. Bilmese de qalyń túnektiń ishinde bolmashy jylt etken sáýleniń qulaǵan úmitine qanat bitirerine sendi. О́mir ózenine bir batyp, bir shyǵyp jantalasqan qaǵaz kemedeı... Iá-ıá, qylqalam hıkaıa­sy jazylǵan ǵumyry bir daýyldyq juqa paraq tárizdi.

Mynaý dúrııa dúnıe bizdiń kózi­mizge álemish boıaýǵa toly kartınadaı kórinedi. О́tirik deńizshi... Al qarǵaǵa qarashyǵynyń sheńberine áreń syıǵan qońyraýly qońyr álemdeı-aq. Bári de ómirdi qalaı kórýge baılanysty...

Endeshe, aınalańyzǵa bir sát sý­ret­shiniń kózimen qarańyzshy, Ja­ryq-qyz!?

Sondyqtan ǵoı... «seniń jan dú­nıeńdi túsingen kezde kózińniń sýretin salamyn» deıtini. Qalaı túsindirsem eken... Jan kúıińniń túsimen, ja­naryńdy boıaımyn. Túsinesiń be, meniń taǵ­dyryma baılanǵan kógen kózderiń tuń­ǵıyqqa tartady da turady. Túbi men sol ıirimge qulap óletin sekil­dimin». Onyń ár sýretindegi adamnyń ishki háli qarashyǵynan qarap tur­ǵandaı bolady. Júrek kózimen úńil­seńiz, siz de osy sózderdi oqısyz. Ǵajap emes pe?!

Tirshilik tánnen bastalady. Adam­nyń eń osal tusy – ádemilik áse­ri. Sulýlar sol úshin azap she­gedi. Jan sulýlyǵyn qansha bıik qoı­ǵanymyzben, tán sulýlyǵynyń aldynda bárimiz álsizbiz. Balmuzdaqqa ta­las­qan bala sekildi. Sanamyzdy óz­geshe ınstınkt bıleıdi. Aqyly az bol­sa da kez kelgen sulýdyń aldynda tizer­leýge barmyz. Torǵa qamalǵan toty­qustaı. Sulýlyqty jeńý – aqyn­nyń jazylmaǵan óleńi nemese sýret­shiniń qııalyndaǵy kartına.

Onyń ómirbaıany – Van Gogtyń portretine uqsaıdy.

Modılıanı kýbızm baǵytyn alǵash beıneleý ónerine ákelgen zamandasy, dańqty sýretshi Pablo Pıkassony mo­ıyndamady. Bul qaıshylyq ony tipti asqaq kórsete tústi.

Parıjdiń aıly kóshesinde alaqa­nyna aýany qondyrǵan jalańaıaq sýret­shini kórseńiz, ol Modıdiń pro­totıpi ǵana. Al onyń aıdan tús­ken kóleńkesin qýalaı júgirgen su­lý boıjetken áıgili aqyn Anna Ah­­matovanyń jasampaz jyrlary. Poe­zııa patshaıymynyń Máskeýdegi eskert­kishi sýretshiniń erekshe eskızin eske túsiredi. Sol názik nobaı  bir-biri­men rýhanı tamyrlasqan qos óner ıe­siniń móp-móldir saǵynyshynyń kýá­sindeı yp-ystyq.

1906 jyl. Fransýz jazýshysy Karko Fransıstiń juqaltań kitabyn qolyna ustaǵan 22 jasar armany asqaq jigit Parıjge keledi. Ambısııasy zor arıstokratsha kıingen. Alyp shahardy ózine tabyndyrmaq nıetpen. Áıtse de anasynyń tárbıesinde ósken ıntellektýal, ulty evreı, ıtalııalyq jas sýretshi alyp qalaǵa birden sińisip kete almady. Shyraıly shári jańa taǵ­dyrdy jatyrqady. Bul jatyrqaý ony oqshaý, ózgeden dara turýǵa tár­bıeledi. «Gnomdardyń astanasynda alyp adam umytyp ketken úlken sham sııaqty» kórindi.

Sýretshini qoǵam túsinbedi. Al adam túsinbegen dú­nıe­siniń bárinen qorqady. Bul úreı aqyry Modılıanıdi kópshilikten alys­tatty. Jo-joq, Modılıanı to­byr­dan jyraq kún keshti degenimiz durys bolar.

Parıjdikter ony «Modı» dep ata­dy. «Maudit» fransýz tilinde «qarǵys atqan» degen maǵyna beredi. Shynymen de onyń taǵdyryn qarǵys at­qan edi. Aıyqpas dert, ashy sý ajal­ǵa je­teledi. Skýlptýramen shu­ǵyldandy. Jupyny ómirden jalyqqan sátte Ita­lııaǵa qaıtqysy keletin, biraq Pa­rıj­diń tústerine qatty ǵashyq bol­dy. Dıhotamııa. Peızaj jazýdy unat­­pa­dy. «Meni adam qyzyqtyrady. Onyń bet-beınesi – tabıǵattyń eń uly týyndysy. Men ony qajymaı-talmaı qol­danamyn», deıdi ózi. Áıelderdiń ashyq obrazy –murasynyń injý-marjany.

Senesiz be, onyń keıipkerleriniń qatarynda kóshe jezókshesi de bar. «Adamdar qarapaıym aqıqatty ele­megendikten kóp azap tartady», – deıdi Frıdrıh Nısshe. О́zi súıip oqıtyn nemis fılosofynyń osy bir naqyly onyń shyǵarmashylyǵynyń qaınary ispetti. Zaratýshtraǵa súıishpenshilik, ǵuryptyq sıpat, Langranj teoremasy, elıps, gormonııalyq ǵajaıyp, onyń tákappar týyndylarynyń basty erek­sheligi edi.

Jalpy, uly óner ıeleriniń ortaq jasy – 36 mızam. Odan uzaq ǵumyr kesh­kenderiniń qatyryp kartına syz­­ǵany shamaly. Qyryqqa deıin eń ǵa­jaıyp týyndylaryn kókeıinde pisi­rip, jaryqqa shyǵarǵandarynyń ǵana dańqy ústem shyqqan. Bul sannyń ózi­niń magııalyq qupııasy bar sekildi. Kim biledi!? Biraq murat – ǵumyrdyń uzyn-qysqalyǵymen ólshenbeıdi. Ýaqyt – qashanda shartty uǵym. Bir kúniń bir jylǵa tatýy múmkin, bir jylyń bir táýliktiń enshisinde ketýi de ǵajap emes. Eń bastysy – Táńir­den enshilegen amanatyńdy túgel atqarýyń.

Osy tilek úlestirerde ulylardyń ǵumyr ólshemine salyp bezbendep, jan ıesine tartý etý burynnan bar ádet. Ádet deımiz-aý, keıde jarq etken darynǵa juldyzdaı aǵyp ketken alyp­tardyń baǵyn bersin dep aıtqyń-aq keledi. Iá, bir túıir baq – bárine tarazy. Kóńil perdeńniń kózin ashady. Jeńisiń de soǵan táýeldi ispetti. Dál Amadeo Modılıanıdiń Jannany jolyqtyrǵanyndaı. О́nerdiń jańa bir satysyna kóterilgendeı kúıge bólendi. Quddy shabyttyń shalqar shyńyna shyqqandaı. Al Janna she, bir sýretshiniń baǵy bolyp baz keshti. Dısproporsııa. Bar peıili ónerine aýǵan. Áıtse de essiz súıispenshilik esirkemedi.

Sulýlarǵa suqtanýdyń artyq sal­maǵy joq qoı... O da turǵan ne bar?!

Sosyn keshigip kelgen baqyt kóńil­den uzamaıdy. Jalpy baqyttyń kidir­geni – jaqsy yrym. Qadirin bilesiń. Jan­na Ebıýternniń portretinde jańa rıtm, gormonııalyq ǵajaıyp, boıaý mate­matıkasy saqtalǵan. Oǵan degen ishki sezimi, rııasyz qurmeti tústerge óń berip turǵandaı. Avtordyń eń uly týyndysy. Súıgenine arnap 30-ǵa jýyq shyǵarma jazǵan. Dese de bul mańda úlken tragedııa buǵynyp jatyr. Siz ben bizdi tań qaldyratyn bir nárse bar. Ol – Modılıanıdiń o dúnıege ózimen birge mýzasyn alyp ketkendigi. Sanaly túrde.

Táńir kesip-pishken qus tumsy­ǵyndaı ǵumyrdyń 2 jyly qalǵanda ke­zikken asyl beıne máńgiliktiń shamyn jaǵyp ketti. Ańyzǵa para-par ańsar men albyrt sezimniń sharpysýy.

«Asyqtyq azapqa bastaıdy...» deıdi danyshpan Gete. Janna sol asyq­tyqtan myń ese azap shekti. Kola­rossı akademııasynyń tegin stý­dııasynda kezekti bir modelin ny­sanaǵa alǵan syrbaz sýretshi bitimi erek stýdent qyzdy baıqap qalady. Molbertke jaıǵasyp, muqııat sýret salǵan eńbekqor boıjetken Amadeony birden elitip áketti. 33 jasar sýretshi kesh boıy 19 jastaǵy balań arýdan kózin almaıdy. Bul kórkem kózqaras mýzasynyń da mahabbatyn oıatqan edi. О́ner ordasyna uly sýretshi bolýdy armandap túsken názik bilimger uly mahabbatyn kezdestirdi.

Sol dáýirde shaıyrlar men sýretshi­lerdiń muń shaǵar mekeni Mon­par­nastaǵy «Rotýnda» kafe­si ǵana bolatyn. Kez kelgen kúni siz onda Modılıanıdi ǵana emes, Pı­kasso, Dereın, Morıs Vlamınk syndy dúldúlderdi de jolyqtyrasyz. Fran­sýz bogemalary arasynda orystyń avangard sýretshileri, aqyndar men revolıýsıonerler de otyrady. Tún aýa sharapqa sylqııa toıǵan kedeı sýretshi jıyrmaǵa tolmaǵan jas kelinshektiń ıyǵyna asylyp ketip bara jatatyn. Osylaısha Janna maqsatyn mansuq etip, nekesi qıylmasa da, otbasynyń qar­sylyǵyna qaramaı sýretshiniń tar bólmesin panalady.

Ekeýi sońynan ergen qaýesetterden qashyp, Nıssaǵa qonys aýdardy. Sýretshiniń densaýlyǵy jyldan-jylǵa nasharlaı túsken. Tarshylyq tabanǵa batty. Qarańǵy kúnderdiń qa­malyn qıratyp ómirge qyzdary keldi. Onyń atyn anasymen attas qylyp «Janna» dep qoıdy. Biraq sonda da Modılıanıdiń sýretteri áli de kóleńkeden shyqqan joq. Nekesiz týǵan sábı qaıyn atasynyń tegine jazyldy. Ashyqqan Janna balany ózi emize almady. Joqshylyq aıaqqa tusaý boldy. Ákesi qyzyna nemeresin ertip, úıine qaıtýyn suraǵanda, Mo­dılıanıdiń qasynda kóńili toq eke­nin jetkizdi. Suryqsyz kúnderden qajyǵan qos ǵashyqqa surqaı Parıjge qaıtýǵa týra keldi. Kóp uzamaı Parıj bogemasynyń sońǵy ári shynaıy ókili Modılıanı ómirden ozdy.

Ol barda kókiregine búkil ǵa­lam syıyp tur edi-aý. Kókiregin tilim­degen qaıǵysyn ıliktire almady. Ishi qalaı órtendi. Endigi tirshi­likte mán qalmaǵandaı. О́rtengen júrek­tiń emi – sońynan ilesý. Súıgeni qala­ǵandaı. Júreginde janǵan órtti solaı ǵana óshire alady. О́z ómirin Mo­dılıanısiz kóre almaǵan beıkúná Janna ana dúnıege ata-anasynyń úıi­niń terezesinen sekirip kete bardy. Baqytsyz qyz 9 aılyq júkti bolǵan. Alyptyń kıesi aıanyshty bilmeıdi eken. Qyrshynynan qıyldy.

Modılıanı óneriniń sońǵy be­ketinde aınymas adal, tozbas berik mahabbaty keýdesine qondyrdy. Dúnıe keńigenimen ǵumyr shektelgende bári jalǵan. Syrqaty meńdese de jalyny júrekte, senimi keneresinde, tipti aqyl oıy álem aıasynda ekenin kámil túısindi. Ǵumyrynda jalǵyz-aq sáýle qalǵanyn sezdi. Ol sáýle – Janna bolatyn. Beıshara qyz, baqytsyz qalyńdyq jáne shyn ónerdiń qurbany.

Tiriniń sybaǵasy – taǵdyrmen arpalys. Áıeldiń sulýlyǵy – janǵa dárý, júrekke jara. Nátıje – ǵashyqtyq mehnaty ǵana. Janna bolsa, sol mehnattan mezgilinde qutyldy. Jas kezinde mahabbat azabynyń ózi ǵajap kúsh syılaıdy eken-aý. Jalǵyzdyqty kinálamaǵan beti ózin jardan laqtyrdy. Bir izge tústi, birge jerlendi.

Bárimiz – ómir ózenine bir batyp, bir shyǵyp jantalasqan qaǵaz kemedeımiz...

О́mir súrý úshin ǵashyq bolý kerek, Jaryq-qyz!?

Sońǵy jańalyqtar

«Ýkaznoı molda»: Ol kim?

Rýhanııat • Búgin, 22:45

Qylań

Tanym • Búgin, 22:27

Ekpe saldyrýshylar sany artyp keledi

Aımaqtar • Búgin, 22:20

Saýran aýdanyna alǵashqy ákim taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 15:52

Atyraý oblysynda 37 jańa mektep salynady

Aımaqtar • Búgin, 15:27

Jalaqysy kóp óńirler anyqtaldy

Qarjy • Búgin, 14:30

Veterınarlar qartaıyp barady

Qazaqstan • Búgin, 12:10

Uqsas jańalyqtar