“QAZAQSTAN ­­­­­­­­­— IаDROLYQ QAÝIPSIZDIKTE JÁNE AÝǴANSTANDY TURAQTANDYRÝDA BASTY OIYNShY”

Barak Obama ákimshiligi uıymdastyrǵan, 47 eldiń kóshbasshylarymen birge Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtke qatysqan Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevpen suhbat. Klod SALHANI, Taıaý Shyǵys jáne Ortalyq Azııa máselelerine mamandanǵan saıası sarapshy. ­­– Ortalyq Azııada aımaqtyń tabıǵat baılyǵy jáne oǵan yqpalyn júrgizý úshin Batys, Reseı jáne Qytaı arasynda jańa “úlken oıyn” júrip jatyr degendi estımiz. Siz mundaı qubylys bar dep sanaısyz ba, eger olaı bolsa, Qazaqstannyń bul oıyndaǵy atqarar róli qandaı? – О́ziniń geostrategııalyq ornalasýy jáne baı shıkizat resýrstaryna oraı aı­maqqa álemniń kóptegen memleketteri kó­birek nazar aýdarýda. Oǵan kóptegen múd­deli elder úkimetteri qamqorshylyǵymen júzege asyrylyp jatqan iri baǵdar­la­ma­lar men ekonomıkalyq jobalar dálel bola alady. Qazaqstanda AQSh-tyń, Eýro­odaq elderiniń, Qytaıdyń, Reseıdiń energetıka­lyq kompanııalary belsendi jumys jasaýda. Biz budan bylaı da olar­men yn­tymaqtastyqty qoldap otyrýǵa nıettimiz. Qazaqstan úshin syrtqy saıası stra­te­gııa­daǵy basty ımperatıv – barlyq álem memleketterimen áriptestik qatynastardy damytýǵa umtylý bolmaq. Biz ekshelgen saıa­sı turǵynyń mańyzyn jaqsy túsi­ne­miz, sondyqtan da Qazaqstan aımaqtaǵy qaýipsizdik pen yntymaqtastyq arhıtek­tý­rasyn qalyptastyrýǵa belsene qaty­sý­da. Biz birqatar aımaqtyq qurylym­dar­dyń qatysýshysy bolýmen qatar, kóptegen ıgi isterdiń de bastamashylary bolyp kelemiz. Búginde Qazaqstan Eýrazııadaǵy qaýipsizdik úshin mańyzy zor aımaqtyń turaqty jáne ornyqty damýynyń basty faktoryna aınalyp otyr. Sondyqtan da bizdiń elimiz AQSh, Reseı jáne Qytaı arasyndaǵy Ortalyq Azııadaǵy ózara syndarly is-qımylǵa járdemdese alady jáne qazirdiń ózinde solaı istep otyr. – Iran Vashıngtondaǵy sammıtke qa­tysqan joq. Irandyq basshylarmen júz­de­sýlerde Siz olarǵa ıadrolyq tehno­lo­gııa­larǵa ıe bolǵysy keletin nıetterine qandaı ýáj aıtasyz? Sizdiń pikirińizshe, Irannyń ıadrolyq órshil nıetterine alańdaýshylyq bildirip otyrǵan Batysty, Eýropany jáne AQSh-ty qalaı tynyshtandyrýǵa bolady? – Qazaqstan ıadrolyq qarýlardy tarat­paý jáne ıadrolyq qaýipterdi azaıtý álemdik úderisiniń belsendi qatysýshysy ári batyl jaqtaýshysy bolyp keledi. Biz bul tańdaýymyzdy sózben emes, naqty isimizben dáleldep otyrmyz. Qazaqstan álemdegi kólemi jaǵynan tór­tinshi zymyrandyq-ıadrolyq arsenaly­nan óz erkimen bas tartty jáne buryn 500-ge tarta jarylys jasalǵan Semeı ıadro­lyq synaq polıgonyn máńgi-baqı japty. Sonymen birge, Qazaqstan ıadrosyz tańdaýdy KSRO ydyraǵan óte kúrdeli jaǵ­daılarda jasady. Esińizge sala keteıin, Qazaqstannyń negizgi aýmaǵy Azııada, hal­qymyzdyń kóbi ıslamdy ustanady. Bizdi ıadrolyq qarýdy saqtap qalýǵa kóndirýge ty­rysqan kóptegen ártúrli keńesshi­ler­men jolyǵysýyma týra keldi, olar bul jaǵ­daıda eleýli qarjylyq qoldaý kórsetý jóninde ýádelerin úıip-tókti jáne ıadro­lyq qarýy bar alǵashqy jáne birden-bir mu­sylman eli retinde halyqaralyq “be­del­ge” ıe bolatynymyzǵa ılandyrǵysy keldi. Al ırandyq ıadrolyq baǵdarlamalarǵa qatysty aıtar bolsaq, biz jaǵdaıdy dıplomatııalyq retteýdi ǵana jaqtaımyz jáne ymyralyq sheshim qabyldanatyny­na senemiz. Biz Irannyń beıbit ıadrolyq energetıkany damytýǵa ajyramas qu­qyǵyn tanımyz. Sonymen birge, barlyq jumystar MAGATE-men Kepildikter týraly kelisimdi buljytpaı oryndaý arqyly júrgizilýi tıis dep sanaımyz. Barlyq múddeli taraptar qolda bar ún­qatysý tetikterin jáne kelissózder alańdaryn belsendi paıdalanýy tıis dep paıymdaımyn. Qazaqstan Prezıdent Barak Obamanyń Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi jahandyq sammıtti shaqyrý bastamasyn qoldaıdy. Meniń jeke ózim Iаdrolyq synaqtarǵa jalpyǵa birdeı tyıym salý týraly shart­ty tezirek ratıfıkasııalaýǵa jańa serpin berý jónindegi onyń sheshimderin úlken qulshynyspen qabyldadym. Strategııalyq shabýyldaý qarý-jaraqtaryn shekteý jáne qysqartý týraly sharttyń ornyna jańa ýaǵdalastyq jasaý jónindegi Reseı men AQSh-tyń arasyndaǵy kelissózderdegi il­ge­rileýshiliktiń mańyzy zor. – Siz MAGATE qamqorshylyǵymen Qazaqstanda ıadrolyq otyn halyqaralyq bankin salý qajettigin nemen negizdedińiz? – О́z aýmaǵynda Iаdrolyq otyn ha­lyqaralyq bankin ornalastyrý jónindegi bizdiń bastamamyz – bul Qazaqstannyń taratpaý rejimin nyǵaıtýǵa, birqatar elderdegi ulttyq beıbit atomdy paıdalaný baǵdarlamalaryn damytýǵa qatysty halyqaralyq-quqyqtyq keńistiktegi “aqtańdaqtardy” joıýǵa naqty úlesi. Qazaqstan MAGATE qamqorshylyǵy­men Iаdrolyq otyn halyqaralyq bankin qurý týraly “Iаdrolyq qaýipti azaıtý jónindegi bastama” qorynyń atynan 2006 jylǵy qyrkúıekte usynylǵan onyń teń tóraǵasy Sem Nannyń usynysyn qoldady. Biz Qazaqstan Iаdrolyq otyn halyqaralyq bankin óz aýmaǵynda qabyldaıtyn eldiń talaptaryna tolyq saı keledi dep sanaımyz. Qazaqstan Iаdrolyq otyn halyqaralyq bankin óz aýmaǵynda ornalastyrýǵa ázir ekenin resmı jarııalady jáne bul máseleni MAGATE-men egjeı-tegjeıli pysyqtaýǵa nıetti. Aıtqandaı, Iran prezıdenti Mahmýd Ahmadınejad 2009 jylǵy sáýirde Astanada bolǵan kezinde Bank qurý ıdeıasyn quptady. – Qazaqstan turaqtylyq, ekonomıka­lyq damý, sondaı-aq lańkestikpen jáne esirtkiniń jasyryn aınalymymen kúres ja­ǵynan kóshbasshy bolyp otyr. Sizdiń el jahandyq qarjylyq daǵdarysty da aı­tar­lyq­taı tynysh ótkerdi jáne búginde Qazaq­stan norveg jáne fın modelderine negiz­del­gen qarjylyq damýdyń jańa jospar­laryn qurýda. Bul elder shynynda da turaqty ekenin eskere otyryp, Siz olardyń damý modeli ınvestorlardy úrkitedi dep mazasyzdanbaısyz ba? – Shynynda da Qazaqstan lańkestik­pen kúreske basa kóńil bólip otyr. Biz ha­lyq­aralyq qylmys, adamdardy saýdalaý, esirt­kiniń zańsyz aınalymy jáne halyq­ara­lyq lańkestik, bári túptep kelgende, olar­dy sheshýde bir-birinen aıyrý múmkin emes, ózara baılanysty problemalar kesheni. Biz lańkestik eshqandaı ultqa da, dinge de jatpaıdy dep kámil senemiz. Búginde aımaqtyq jáne halyqaralyq qaýipsizdik salasyndaǵy eń shuǵyl jáne ótkir másele Aýǵanstandaǵy jaǵdaıdy turaqtandyrý jaıy bolyp otyr. Sonymen qatar, Aýǵanstandy qalpyna keltirý jáne ońaltý jónindegi qolǵa alyn­ǵan sharalar jetkiliksiz ekenin jáne turaqtylyqty tolyqqandy qam­ta­ma­­syz etýge múmkindik bermeıtinin moı­yn­­daý kerek. Aýǵanstandaǵy áskerı-saıası jaǵ­daı óte kúrdeli bolyp qalyp otyr jáne bárimizdiń eleýli alańdaýshyly­ǵy­myz­dy týǵyzýda. Ekonomıkaǵa qatysty aıtar bolsaq, búginde bizdiń elimizde qolaıly ınves­tı­sııa­lyq ahýal týǵyzylǵan. Qazaqstanda sa­lyq salý deńgeıi óte tómen, korporatıvtik salyq deńgeıi barlyǵyna birdeı – 20 paıyz, tabys salyǵy 10 paıyz ekenin atap kórsetý qajet. Bul – álem­degi eń tómengi salyq deńgeıi. Búkil­álemdik banktiń “Doing Business” ınves­tı­sııalyq ahýal reıtıngisine sáıkes Qa­zaq­stan 183 eldiń ishinde 63-inshi orynda, biz bul tizimdegi pozısııamyzdy odan ári kóterýge batyl bet buryp otyrmyz. Qazaqstan 2002 jyly TMD elderiniń ishinde alǵashqy bolyp AQSh-ta resmı túrde naryqtyq ekonomıkaly el bolyp tanyl­ǵanyn atap ótken jón. Jaqynda jasalǵan fıskaldyq reforma bıznes-sektordaǵy salyq aýyrtpashylyǵyn tómendetti. Kásiporyndardy tirkeý rásimi ońaılatyldy, bul óz kezeginde sheteldik ınvestısııalardy tartý múmkindigin keńeıte tústi. Sonymen birge, Qazaqstanda óndirý sek­to­ryn­da salyq salý deńgeıi basqa munaı ón­dirýshi elder arasynda eń tómengi deń­geıde bolyp otyrǵanyn atap ótkim keledi. – Siz ıslamshyl toptardyń aımaqqa óz yqpalyn taratýǵa umtylysy kúsheıe túsýimen kúresý úshin qandaı sharalardy qolǵa alyp otyrsyz? Sizdiń pikirińizshe, budan eldiń ulttyq qaýipsizdigine, aımaqqa qaýip bar ma? Aýǵanstandaǵy janjaldarǵa qatysty Siz ne kútesiz? – Qazaqstanda ekstremıstik ıdeıalar­dy taratýǵa negiz joq. Táýelsizdiktiń barlyq jyldarynda elde ultaralyq jáne dinaralyq kelisim saqtalyp keledi, bul – qazirgi Qazaq­stannyń mańyzdy jetistikteriniń biri. 2010-2018 jyldary biz qazaqstandyq joǵary oqý oryndarynda 1000 aýǵandyq stýdentti oqytýdy josparlap otyrmyz, bul maqsatqa 50 mıllıon dollar qarjy bóldik. Búgin biz amerıkalyq jáne basqa da taraptarmen Astanada EQYU sammıtin ótkizý máselesin talqylaımyz, ondaǵy negizgi taqyryptardyń biri Aýǵanstan jaıy bolýy tıis. “Vashıngton Taıms” gazeti, 2010 jylǵy 13 sáýir.