QAZAQSTAN QADAMYNA BERILGEN ZOR BAǴA

Amerıka Qurama Shtattarynda bolǵan Iаdrolyq qaýipsizdik máselesine arnalǵan jahandyq sammıt álemdegi qaýipsizdik pen tynyshtyqty saqtaý isine arnalǵan sońǵy ýaqyttaǵy dúnıe­júzilik mańyzy eń zor oqıǵa boldy. Oǵan álemdegi 47 memlekettiń lıder­leri, BUU, MAGATE jáne t.b. álemdik bedeldi uıymdardyń basshylary qatysty. Bul Barak Obamanyń AQSh prezıdentiniń oryntaǵyna kelgennen beri atqarǵan asa iri álemdik isteriniń biri desek, qatelespeımiz. Qazir barlyq dúnıejúzilik joǵary deńgeıdegi sarapshylar men maman­dar­dyń, halyqaralyq jýrnalısterdiń aýzynda osy oqıǵa júr. Bári de onyń mańyzdylyǵyna biraýyzdan úlken baǵa berýde. Osy sammıtke Qazaqstan Pre­zı­denti Nursultan Nazarbaevtyń sha­qyrtý alǵanynyń ózi úlken mártebe bolsa, AQSh Prezıdentiniń oǵan úlken qurmet kórsetip, kelgen mártebeli meı­man­dar arasynan birinshi bolyp kez­de­sýin, onyń ústine jumysynyń tyǵyz­dy­ǵyna qaramaı, uzaq ýaqyt sóılesýin bizdiń Prezıdentimizdiń ıadrolyq qarý­dan bas tartý arqyly álemde taral­maýy­na qosqan úlesine berilgen úlken baǵa dep bilý kerek. BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn ózi­niń Qazaqstanǵa sapary kezinde Prezı­dent Nursultan Nazarbaevtyń ıadrolyq qarýdy taratpaý isine, onyń álemdegi tórtinshi ıadrolyq arsenaldan óz erki­men bas tartqandyǵyna úlken baǵa be­rý­men qatar, “Siz basqalardan da osy­ny talap etýge quqylysyz”, degen edi. Bas hatshynyń osy sózin AQSh ákim­shiligi de qoldaıtyndyǵy Barak Oba­ma­nyń barlyq yqylas-peıilinen kórinip turdy. Soǵys qarýlary olardy shyǵaratyn jáne satatyn elder úshin ǵana tıimdi bolyp keledi. О́ıt­ke­ni, olar qarý satý arqyly ózderine úl­ken kólemde tabys túsiredi. Adamzatty qyryp-joıýdyń eń jetildirilgen qa­zir­gi qarýy ıadrolyq qarýlar ekeni belgili. Bastarynan soǵys qaýpiniń stereotıpi arylmaǵan kóptegen eldiń basshylary sondaı qarýǵa qol jetkizýge tyrysady. Eń úlken qaýip te osy bolyp otyr. Onyń ústine ıadrolyq qarýdy shyǵarýǵa qajetti materıaldardyń terrorlyq uıym­dardyń qolyna túsip ketý qaýpi de zor. Álemdik qoǵamdastyq aldynda jaýapkershilik tartpaıtyn olar ózde­ri­niń bolmashy ambısııasyn qanaǵat­tan­dyrý úshin barlyq amaldarǵa barýy múmkin. Al qazirgi jetilgen tehnolo­gııa­lardyń arqasynda ıadrolyq qarý­dyń qarapaıym úlgilerin shyǵarý qıyn emes. Mine, Barak Obamanyń álemdik sammıt ótkizip, osy máselelerdiń aldyn alý qajettigin kótergeni osy sebepterden týyndaǵan edi. Aldyn ala aıta keteıik, sammıt úlken jetistikterge qol jetkizdi. So­nyń ishinde AQSh pen Reseı arasynda 34 myń tonna qarý-jaraq plýtonııin 2018 jylǵa deıin joıý jónindegi kelisimge qol qoıyldy. Sonymen birge, Reseıdiń Jeleznogorsk qalasynda osyndaı plýtonıı shyǵaratyn reaktor joıylatyn boldy. Bul – mańyzy óte zor kelisim. Ýkraına prezıdenti Vık­tor Iаnýkovıch 2012 jylǵa deıin ózde­rindegi joǵary baıytylǵan ýrannan bas tartyp, zertteý ortalyqtaryn tek az baıytylǵan ýranǵa baǵyttaıtyny týraly málimdeme jasady. Reseı bas­shy­lyǵy biz AQSh-pen qarym-qaty­na­symyzdyń atmosferasyn jaqsy jaqqa ózgertýge qol jetkizdik, degendi aıtty. Sóıtip, bul sammıt qaıtse de jetildirilgen qarýǵa qol jetkizýge tyrysý kerek degen sanalarǵa sińip qalǵan stereotıpti joıýǵa qol jetkizdi. AQSh-ta buǵan deıin BUU qurylǵanda ǵana osynshalyqty aýqymdy sammıt uıymdastyrylǵan edi, endi 60 jyldan keıin sol oqıǵa qaıtalanyp otyr. Aldyńǵynyń maqsaty – álemdik qo­ǵam­dastyqty ortalyqtandyrylǵan jaýapkershilikke burý bolsa, endi ke­she­gi sammıt sol qoǵamdastyqtyń qaýip­sizdigin saqtaý máselesine ar­nal­dy. Osynyń aldynda ǵana AQSh pen Reseı Federasııasynyń strategııalyq shabýyldaý qarýlaryn shekteý jónin­degi kelisimge qol qoıǵanyn (ol mamyr aıynda ratıfıkasııalanbaqshy) eskere kelgende de bul sammıttiń mańyzy arta túsedi. Aýqymdy basqosýdy jabardaǵy sózinde Barak Obama: “Biz úlken je­tistikke qaraı adymdadyq”, dedi. Bul sózdiń jany bar. Sonymen birge, ol ıadrolyq teketires báseńsigenmen, ıad­ro­lyq shabýyl qaýpi artyp otyrǵanyn atap kórsetti. Mine, osyndaı álemdik mańyzy asa zor sammıtte bizdiń Prezıdentimiz eń aldyńǵy qatarda, eń basty orynda turǵanyn dúnıe júzi kórdi. Barlyq álemdik sarapshylar men saıasatker mamandar Prezıdent N.Nazarbaevtyń osy saladaǵy eńbegi álemdik aýqymda baǵalanǵanyna, ony AQSh ákimshiligi moıyndaǵanyna kóz jetkizdi. Barlyq prezıdentterdiń turatyn, júretin or­ny, barlyq kezdesýleri hattamada ma­ńyzdylyǵyna qaraı bólinedi. Sýretke túskende de sol qaǵıdat basshylyqqa alynady. Iаdrolyq qarý-jaraǵy mol, qýatty álemdik derjavalar emes, sam­mıtte sony joıýǵa, taratpaýǵa sińirgen eńbegine qaraı, ıaǵnı beıbitshiliksúıgish áreketterine baılanysty qurmet kórsetiledi. Bizdiń Prezıdent, joǵaryda aıtqanymyzdaı, asa qurmetti orynda turdy. Barak Obama bizdiń Prezıdent­pen birinshi bolyp kezdesti jáne ony­men kezdesýge bir saǵatqa jýyq ýa­qy­tyn bóldi. Osynyń bári Qazaqstan­nyń, Elbasynyń bedelin álemdik qo­ǵamdastyq aldynda kóterip tastaǵanyn aıta ketýge tıispiz. Álemdik mańyzy bar úlken shara­nyń sheńberinde AQSh Prezıdentiniń Qazaqstan Prezıdentimen Birlesken málimdeme jasaýy da qazaqstandyq dıp­lomatııanyń úlken tabysy. Mun­daı­dy jasaý úshin aldymen uzaq ýaqyt úlken saraptamalar júrgiziledi. Sonyń nátıjesinde ekeni anyq, Birlesken má­limdemede: “AQSh Úkimeti Prezıdent N.Nazarbaevtyń eldi basqarýyn, son­daı-aq Qazaqstannyń ıadrolyq qarý­syz­daný jáne taratpaý isine qosqan úle­sin joǵary baǵalaıdy”, dep jazyl­ǵan. Bul bizdiń joǵarydaǵy pikirimizdi rastaı túsedi. Sonymen birge, AQSh taraby bizdiń Aýǵanstandaǵy jaǵdaıdy turaqtandyrý sharalaryna qosyp jatqan úlesimizdi, sonyń ishinde 50 mln. dollar qarajat bólip, 1 myńǵa jýyq aýǵan stýdentin oqy­tý mindetterin moınymyzǵa alǵa­ny­myzǵa rızashylyǵyn bildirdi. In­ves­tısııa jáne saýda máselesi boıynsha aıtqanda, málimdemede AQSh-tyń Qa­zaqstannyń kóp salaly ekonomıka­sy­nyń órkendeýine qoldaý kórsete bere­tindigi naqtylandy. Sonymen birge, AQSh Qazaqstannyń BSU-ǵa enýin aıaqtaýyna qoldaý bildiretindigi atap kór­setildi. Málimdemede taraptar ıad­ro­lyq energetıka men balamaly ener­gııa kózderin damytý salasyndaǵy yn­ty­maqtastyqty nyǵaıtý nıeti bar ekendikterin de bildirdi. Sondaı-aq, ǵy­lymı-tehnıkalyq yntymaqtastyq­tar­dy damytý týraly kelisimderge qol qoıylýyn qanaǵatpen atap ótti. Aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy ekijaqty iri jobalardyń iske asýyna da qoldaý bildirildi. Demokratııa máseleleri týraly aıtqanda AQSh Qazaqstannyń BAQ-tardy lıberalızasııalaý jáne saıası júıeni demokratııalandyrý, sonyń ishinde quqyqtyq reforma júrgizý jó­nin­degi kúsh-jigerine qoldaý kór­setýge ázirligin bildirdi. Áleýmettik júıeler arasyndaǵy baılanystar da nazardan tys qalǵan joq, eki jaq ÚEU, dinı birlestikter men bilim berý mekemeleri sııaqty azamattyq qoǵam­dar ınstı­týt­tary arasyndaǵy baıla­nystardy ny­ǵaıtýdyń mańyzdyly­ǵyna mán berdi. Prezıdent B.Obama Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etý barysyndaǵy bastamalaryn oń baǵalady. Eń bastysy – EQYU sammıtin ótkizý týraly ıdeıany qoldap, onyń negizgi kún tártibin ázirleýde yntymaqtastyq jasaýǵa ýaǵdalasty. Prezıdent N.Nazarbaevtyń ıadro­lyq qarýdy tartpaý turǵysyndaǵy naqty qadamyna jáne osy isti odan ári jalǵastyrý barysyndaǵy bastamalary­na AQSh ákimshiligi ǵana emes, osy eldegi bedeldi úkimettik emes uıymdar da joǵary baǵa berdi. “Shyǵys-Batys” ınstıtýty bekitken Beıbitshilik jáne preventıvtik dıplomatııa syılyǵynyń tabys etilýi – sonyń kórinisi. Qoryta aıtqanda, Qazaqstan ózin­degi ıadrolyq arsenalynan bas tartý arqyly álemdik qoǵamdastyqqa beı­bit­shilik súıgish qalpyn tanytty jáne ony álemge moıyndata bildi. Al odan keıingi beıbit bastamalary men ár­ket­teri arqyly da osy baǵyttaǵy nyq us­ta­nymyn aıǵaqtady. Osynyń arqa­syn­da bizge degen senim ulǵaıyp, álemde oń kózqaras qalyptasty. Marat BÁShIMOV, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Adam quqy jónindegi komıssııanyń sarapshysy, Eýropalyq quqyq ınstıtýtynyń dırektory, zań ǵylymdarynyń doktory.