Shırek ǵasyrdaǵy Konstıtýsııalyq Keńes: Nátıjeler jáne múmkindikter áleýeti

Jalpy alǵanda, bizdiń eli­mizde kons­tıtýsııalyq baqylaý ıns­tıtýty­nyń qalyptasýy ótken ǵasyrdyń 80-jyl­darynyń sońy­nan bastaý alatynyn atap ótken jón. 1989 jyly Qazaq KSR-niń Kons­tıtýsııalyq qadaǵa­laý komıtetin qurý zańmen kóz­del­gen bolatyn. Alaıda bul ıdeıa tek qaǵaz júzinde qalyp, iske asy­rylmady. Keıinnen, táýel­siz­dik­tiń alǵashqy jyldarynda eli­mizde Kons­tıtýsııalyq Sot jumys istedi. Respýb­lıkanyń qol­danystaǵy Konstıtýsııasyn qa­byldaý kezinde jańa model – Kons­tıtýsııalyq Keńes quryldy.

Keńestiń mereıtoıy – júrip ótken jolǵa qarap, jasal­ǵan isterge baǵa berý jáne kons­tı­týsııalyq zańdylyqty saq­taý­shy róliniń tıimdiligin odan ári art­tyrýda qosymsha sharalar qabyldaý úshin mańyzdy sebep.

Osy jyldar ishinde Konstı­tý­sııalyq Keńes­tiń qyzmeti kons­tıtýsııalyq qundy­lyqtardy to­lyq­qandy iske asyrý­ǵa baǵyt­taldy. Onyń sheshimderi qazir­gi zamanǵy qazaqstandyq mem­leketti­liktiń Negizgi Zańda beki­tilgen barlyq belgi­lerin tıisti túrde túsinýge jáne iske asy­rý­ǵa yqpal etti. Keńestiń quqyq­tyq us­ta­­nymdary aýmaqtyq tutas­tyqty qam­tamasyz etý jáne ege­men­dikti ny­ǵaıtý, qolda­nys­­taǵy quqyq, menshik ny­san­darynyń alýan túrliligi, memlekettik til men rámizderdi paıdalaný, mem­lekettik organdardyń jańa jú­ıesiniń quqyqtyq mártebesi men ókileti, adam quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý jáne shekteý tetikteri, memlekettik jáne qoǵam­dyq ınstıtýttardyń ózara is-qı­myl qaǵıdattary, par­la­men­tarızmdi, sot tóreligin, pro­ký­ror­­lyq qadaǵalaýdy damytý jáne bas­qa da máselelerge qatysty boldy.

Konstıtýsııalyq Keńes óz qyz­metinde, is júzinde Tuń­­ǵysh Pre­zıdent – Elbasy N.Á.Nazarbaev jáne el Prezı­denti Q.K.Toqaev aıqyndaǵan qazirgi zamanǵy konstıtýsııalyq-quqyq­tyq saıasattyń vektorlaryn damytty.

Teorııada konstıtýsııalyq baqylaý organdaryn «negatıvti zań shyǵarýshy» dep te ataıdy, óıtkeni olar zańdardy nemese ózge de normatıvtik quqyqtyq akti­lerdi Konstıtýsııaǵa sáı­kes emes dep tanı alady. Konstıtýsııalyq Keńes óz táji­rıbesinde 25 zań men halyqaralyq shart­ty tu­tas­taı nemese belgili bir bóli­gin­de kons­tı­týsııalyq emes dep tanydy.

Sonymen birge, bul organdar «pozı­tıvti zań shyǵarýshy» retinde de qyzmet atqarady. Olardyń sheshim­derinde zańnyń konstıtýsııalyq emestigi týraly ǵana aıtylyp qoımaı, oryn alǵan kollızııalardy sheshýdiń joldary da kórsetiledi. Ondaǵy quqyqtyq ustanymdar quqyqtyq retteýdiń jalpy prınsıpterin aıqyndap, keıinnen jańa zańna­malyq normany qabyldaýda negiz bolýy múmkin. Osy jyldar ishinde Kons­tıtýsııalyq Keńestiń quqyqtyq ustanym­daryn oryndaý tártibimen 65 zańǵa ózgerister men tolyq­tyrýlar engizildi.

Jyl saıyn Respýblıka Par­la­mentin­de tyńdalatyn Kons­tı­týsııalyq Keńestiń eldegi kons­tıtýsııalyq zańdy­lyq­tyń jaı-kúıi týraly joldaý­lary­nyń mańyzy erekshe. Olar­da zańnamanyń jaı-kúıi, azamat­tardyń konstıtýsııalyq quqyq­tarynyń qorǵalý deńgeıi taldanady jáne quqyqtyq baza men ony qoldaný praktıkasyn jetildirý jóninde usynystar engiziledi. Zańdar konstıtýsııalyq talap­­tarǵa sáıkes kelýi ári ádil bolýy, qo­ǵam­nyń qajettilikterin, halyq­ara­lyq stan­darttardy eskerýi tıis, al olarda kózdelgen shekteýler qajettilik, mólsher­lestik jáne proporsıonaldyq qaǵıdat­tary­na sáıkes kelýi tıis, dep Ke­ńes únemi nazar aýdaryp keledi.

Osylaısha, konstıtýsııalyq is júrgizý praktıkasy Negizgi Zańnyń qaǵıdat­tary men normalaryn júzege asyrýda mańyzdy ról atqardy dep aıtýǵa bolady. Ol elimizde iske asyrylǵan mem­lekettik jáne qoǵamdyq ózge­ris­ter úshin quqyqtyq negiz jasady. Keńestiń quqyqtyq usta­nymdary zańnamadaǵy oryn alǵan eleýli ózgeristermen nyǵaıtyldy.

Jınaqtalǵan tájirıbe – zańna­malyq materııany konstıtýsııa­landyrý sheń­berin keńeıtý maq­satynda Keńestiń áleýetin taldaý jáne ony jańǵyrtý úshin birden-bir negiz.

Konstıtýsııalyq baqylaýdyń tıim­diligi belgili bir dárejede Kons­tıtý­sııalyq Keńeske ótinish jasaý sýbek­ti­leriniń belsen­diligine baılanysty. Quqyq sala­syndaǵy zańnamalyq ózge­ris­ter men ózge de sheshimderdi tal­qy­laý kezinde steıkholderler kons­­tıtýsııalyq-quqyqtyq sáı­kes­sizdikterdiń bar ekenin jıi kórsetedi. Jekelegen jaǵ­daı­larda ártúrli ortada Keńes múshe­lerimen kon­sýl­tasııalar ótkizý týraly pikir aıty­lady. Alaıda mundaı máseleler aýyz­­sha konsýltasııalar arqy­ly emes, konstı­týsııalyq is júr­gizý tártibimen sheshilýi tıis, al ony qozǵaý úshin tıisti túrde re­sim­delgen ótinish qajet. Bıylǵy jyly Konstıtýsııalyq Keńes óz joldaýynda sońǵy jyldary kelip túsken ótinishter sany azaıǵanyn atap ótti. Mysaly, ótinish sýbektileriniń biri – Par­lament depýtattary jalpy sanynyń keminde besten bir bóli­gi sońǵy ret Konstıtýsııalyq Keńes­ke 2007 jyly ótinish jol­daǵan. Sol kezde Keńes depý­tat­tyq kor­pýstyń ótinishi boıyn­sha Kons­tıtýsııanyń memle­ket­tik til­diń mártebesi men qol­da­ny­lýy máselesi jónindegi nor­­­ma­lary­na resmı túsindirme ber­di. Par­lamenttiń jańa saıla­ny­­­my­nyń depýtattary bul múm­kin­dik­ti neǵurlym belsendi paıdalana­dy dep úmittenemin. Bıyl qabyl­danǵan zańnamalyq sharalar ýa­qyt talaptaryna sáıkes kóp­par­tııalyqty damytýǵa jáne Negizgi Zańda kózdelgen halyq bıligi júıesin jańǵyrtýǵa yqpal etedi.

Sheteldik tájirıbede konstı­týsııa­lyq shaǵym ınstıtýty keń taralǵan, ol azamattarǵa óz­deri­niń quqyqtary men zańdy múd­­delerin qozǵaıtyn zańdar­dyń kons­tı­týsııalylyǵyn tek­­serýge bas­tama ja­saý­ǵa múm­­kindik beredi. Mun­daı táji­rıbe Aýstrııada, Ázer­baı­janda, Germanııada, Koreıada, Latvııa­da, Reseıde, AQSh-ta jáne bas­qa elderde bar. Buǵan qosa, Ázer­baı­jan men Germanııada olar tek zańǵa ǵana emes, sonymen birge naqty sot sheshimine de kons­tı­týsııalyq talaptardy saq­­taý turǵysynan (kúdiktiniń quqyq­­taryn ýaqtyly túsindirý, kiná­­siz­dik prezýmpsııasy qaǵı­daty saqtaldy ma, advokat beril­­di me jáne t.b.) baǵa berý ótini­shi­ arqyly alady. Bul ınstıtýt tıimdi jumys isteıdi, aza­­­mat­tarǵa zańnamalyq kol­lı­­zııa­­lardy joıýǵa tikeleı qaty­sýǵa múmkindik beredi jáne qu­qyq­tyq memleket negizderin ny­ǵaı­týǵa aıtarlyqtaı úles qosa­dy. Konstıtýsııalyq qury­lys tá­jirıbesi kórsetkendeı, azamat­tarǵa osyndaı múmkindik berý halyq­aralyq úrdiske aınal­ǵan. Eýro­pa Keńesiniń Vene­sııa ko­mıs­­sııasy azamattardyń kons­tı­tý­­sııalyq shaǵymdary men kons­­tı­týsııalyq baqylaý organyna joldanatyn sottardyń usynystary ınstıtýttaryn qosa paıdalaný adam quqyqtaryn qorǵaý turǵy­synan eń tıimdi bolyp tabylady.

Qazaqstanda azamattar Kons­tı­tý­sııa­lyq Keńeske janama túrde ótinish ja­saýǵa quqyly. Ol res­pýblıka sottary arqy­ly iske asyrylady. Bul tetik álem­dik kons­tıtýsıonalızmniń pro­gres­sıvti mu­ra­sy­nan alynǵan jáne ony qoldaný kezin­de halyq­aralyq tájirıbeni eskergen jón.

Sottar naqty isterdi qaraý kezinde jeke adamnyń quqyq­taryna nuqsan kelti­­retin qu­qyqtyq normalardy, qoldanys­­taǵy quqyq­tyń olqy­lyqtary men qaıshy­lyq­taryn anyqtaıdy. Bundaı kemshi­lik­terdi sot isin júr­gizýge qatysýshylar da kór­­sete alady. Sondyqtan sottar­dyń qu­qyq­tyq aktilerdi tekserý týra­ly usynys­tardy Kons­tıtý­sııa­lyq Keńeske jibe­rý arqyly zań­dardyń el Kons­tı­týsııasyna sáı­kes bolýyn qam­tamasyz etýge tike­leı qaty­sýǵa jaqsy múmkindigi bar.

Sot isin júrgizýge qatysýshy­lar­dyń kon­stıtýsııalyq is júr­gizýge bastama­shy­lyq jasaý týraly ótinishterin sottar­dyń qaraýy tártibin jetildirý bul turǵydan perspektıvaly baǵyttardyń biri bolyp kórinedi.

Sottar jaýaptylyqty tereń uǵynyp, tarap­tardyń osyndaı ótinishterine mu­qııat qaraýy tıis. Jyl saıyn Memle­ket bas­shy­­synyń atyna azamattar men uıym­dardan birneshe myń shaǵym kelip túsedi. Konstıtýsııalyq Keńes­te de júz­degen ótinish tir­kele­di. Olardyń kóp­shiligi Kons­tıtý­sııalyq Keńestiń óki­let­­tik­­terine kirmegendikten, ýáki­let­ti mem­lekettik organdarǵa jibe­riledi. Alaıda zańnamanyń kons­tıtý­sııalylyǵy týraly máse­le qoıyl­ǵan ótinishter de bar. Biz olar­dyń avtorlarynyń sot ıns­tan­sııa­­larynan ótkenin jáne bul tulǵa­lar kórset­ken quqyq­tyq problemalardy sot­tar­dyń baıqaýy ábden múmkin ekenin kórip otyramyz.

Koreıa Respýblıkasynda eger sot Kons­tı­týsııalyq Sotqa jú­giný týraly sot prosesi tara­py­nyń ótinishin qabyl­daýdan bas tartsa, onda sottalýshy, talap qoıýshy nemese basqa da qaty­sý­shylar qol­danylatyn zań­nyń konstıtýsııalyǵyn tekserý týraly óz betinshe suraý salý­ǵa quqyly. Buǵan qosa, konstı­tý­sııalyq shaǵym ınstıtýty da bar, ol azamattarǵa barlyq ınstansııalardan ótkennen keıin óz betinshe Konstıtýsııalyq Sotqa júginýge múmkindik beredi. Otyz jyl ishinde koreıalyq áriptester 38 000-nan astam isti qarady.

Konstıtýsııalyq baqylaý prak­tıkasynda dástúrli sheshim­derden basqa (Konstıtýsııaǵa sáı­kes keledi nemese sáıkes kel­­meıdi) qaýlylar qabyl­daý prak­tıkasy keńinen qoldany­lady. Sonyń biri – zańdy Konstı­týsııaǵa konstıtýsııalyq ádilet organy anyqtaǵan maǵynada sáıkes dep taný. Bundaı jaǵ­daıda ol zań osylaı ǵana túsi­nilip, qoldanylýy tıis. Kons­tı­tý­sııalyq baqylaý organy zań­dy qaraý kezinde is júzinde oǵan konstıtýsııalyq qaǵıdattar turǵysynan túsindirme beredi, onyń mánin konstıtýsııalyq erejelermen júıeli baılanysta ashady. Bul utymdy kózqaras zańnyń (quqyqtyq normanyń) mazmunyn konstıtýsııalyq talaptar turǵysynan aıqyndaýǵa múmkindik beredi. Osylaısha, Keńes quqyqtyq aktilerdi tekserý kezinde zańdar men zańǵa táýeldi ak­tilerde konstıtýsııalyq ere­je­lerdiń eskerilýin baqylaı jáne tańdalǵan modelge keshendi baǵa bere otyryp, qandaı da bir má­seleni quqyqtyq retteý teti­gi týraly tolyq túsinikke qol jet­­kizedi. Zańdarǵa jáne ózge de akti­lerge túsindirme bere­­tin basqa mem­lekettik organdar qu­qyq­tyq materııany keń kó­lem­de qamtı­tyn bundaı tásil­di qam­tamasyz ete almaıdy, óıt­ke­ni Negizgi Zańnyń normalary­na resmı tú­sin­dirme berýge ýákilet­tikteri joq.

Osy jyldar ishinde Konstı­tý­sııalyq Keńes mundaı tásildi birneshe ret qoldandy. Máse­len, Keńes 2014 jylǵy 11 maý­sym­­daǵy normatıvtik qaýly­syn­da Azamattyq kodekstiń Jal­py bó­liminiń normasyn Kons­tıtý­sııa­ǵa sáıkes keledi dep tany­dy jáne Joǵarǵy Sotqa ony qoldaný máseleleri boıyn­sha Kons­tı­týsııalyq Keńes osy sheshim­de anyqtaǵan konstıtý­sııa­lyq-quqyqtyq mánine sáıkes nor­ma­tıvtik qaýly qabyl­daý­dy usyn­dy. Osy jyly Keńes Almaty qalasy Alataý aýdandyq sotynyń azamattardyń turǵyn úı quqyqtaryn qorǵaý máselelerine qatysty usynysy boıynsha da osyndaı sheshim qabyldady.

Mundaı sheshimder quqyqtyq aktige neǵurlym ıkemdi túrde qaraýǵa, onyń qol­danylýyn barynsha saqtaýǵa jáne zańdy konstıtýsııalyq talaptar óres­kel buzylǵan erekshe jaǵdaılarda ǵana kons­tıtýsııalyq emes dep tanýǵa múmkindik beredi. Bul baǵyt budan ári jumysta da ba­sym­dyqqa ıe bolýy tıis.

Qorytyndylaı kele, konstı­týsııalyq baqylaýdyń qazaq­standyq modeli ýaqyt synynan tabysty ótti jáne únemi jetil­dirilip otyrady dep aıtý­ǵa bolady. Shırek ǵasyr kórsetkendeı, Konstıtýsııalyq Keńes qalyp­tasyp, Konstıtýsııanyń ústemdigi men tikeleı qoldanylýyn qam­­tamasyz etý jónindegi óz fýnk­­sııalaryn tıimdi atqaryp kele­di. Sonymen birge, biz Keńes múm­kindikteriniń úlken áleýe­tin kórip otyrmyz. Olardy zańna­ma­lyq túrde iske asyrý quqyq­tyq qundylyqtar negizinde qazaq­­standyq memlekettilikti nyǵaı­týǵa qyzmet etetini sózsiz.

Jańa jyl qarsańynda qazaq­stan­dyq­tardy osy memleket­tik merekemen qut­tyq­taı­myn. Bar­shańyzǵa zor den­saý­lyq, tabys, baqyt pen baq-bereke tileımin.

Qaırat MÁMI,

Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń Tóraǵasy