ÝAQYT NAIQALÝDY KÚTPEIDI

Soltústikqazaqstandyq dıqan­dar bıyl da mol astyq ósirýdi nysana etip otyr. Kúzdiń jaýyn­dy-shashyndy bolýy, qysta qar­dyń kóp jaýýy berik negiz qalap berdi. Onyń ústine Úkimettiń jýyrda bolyp ótken selektorlyq keńesinde kóktemgi egiske qatysty birqatar túıindi máseleler sheshi­min tapty. Burynǵydaı emes, qazir janar-jaǵarmaı tapshylyǵy baı­qalmaı­dy. Baǵasy qoljetimdi. Sýb­sıdııa­nyń berilýi – úlken de­meý. Endigi másele jergilikti bılik oryn­dary­nyń, agroqurylym bas­shylarynyń judyryqtaı jumy­lyp, eńbek etýine ǵana tireledi. Aqjar aýdanynda ótken oblys agrarshylarynyń kóshpeli otyry­sy kóktemgi egis naýqanyna sapaly ázirlik, úlgili ótkizý jaıyna ar­nal­dy. Aımaq basshysy Serik Bi­lálov óz sózinde Qytaıdyń Qy­zyljar as­tyǵyna múddelilik ta­nytyp otyr­ǵanyn, jyl aıaǵyna deıin 100 myń tonna bıdaı satý mindeti turǵanyn, Petropavl áýe­jaıy qasynan avıa­otrıad qury­lyp, hımııalyq óńdeý jumys­tary­men aınalysatynyn jetkizdi. Kók­temgi dala jumys­ta­ryn ótkizý úshin 63 myń tonna dı­zel otyny kerektigin, tolyq qoryn jasaýǵa je­del kirisý qajettigin eskertti. Ke­ńeske Aqmola oblysy­nyń agro­qurylym ókilderi de qa­tysyp, is-tájirıbe almasty. Sońǵy úlgidegi tehnıkalar tamashalandy. Bıyl oblysta jalpy egistik alqap 4,4 mıllıon gektardy qura­sa, onyń 3,9 mıllıony dándi da­qyldar. Osynsha aýmaqty tehno­logııalyq talaptarǵa saı óńdep, qysqa merzimde dán sińirý ońaı sha­rýa emes. Kóktemniń qalaı bo­lary da belgisiz. Úkimet 4,1 mıl­lıard teń­ge demeýqarjy bólip, bas­qa da kó­mekterin berip jatyr. Soń­ǵy 2 jyl­da ǵana aýylsharýa­shylyq teh­nı­kalaryn lızıng ar­qyly ıelený­ge, jeńildetilgen ne­sıege, astyq sa­typ alýǵa 37,2 mıl­lıard teńge jum­saldy. “Tehnıka­lyq qaıta ja­raq­tan­dyrý” baǵdar­lamasy qolǵa alyn­­ǵan 6 jyl ishinde agrarlyq sek­tor 9 myńnan astam jańa tehnı­ka­larmen tolyq­ty. Aqshaǵa shaqsaq 88 mıllıard teńge. Osynyń nátı­je­sinde kók­temgi, kúzgi dala ju­mys­tarynyń 80 paıyzdaıy ozyq teh­no­logııa­lar­men atqarylatyn boldy. Desek te, alańdaýshylyq ta joq emes. Kóktemgi egiske qajetti dızel otynynyń bir lıtri 60-63 teńge bolady dep kútilgenimen, Úkimettiń ózi kepildik bere almaı otyrǵanda bul baǵaǵa senetinder az. Reseıdegi qymbatshylyq keri áse­rin tıgizýi ábden yqtımal. Dı­qan qaýymynyń janar-jaǵarmaı jetkizýshi opera­torlardy, ınves­tor­lardy jetkilikti qordy ja­saq­taýǵa asyqtyryp otyrǵany son­dyq­tan. Jasyratyny joq, keı sharýashylyqtardyń bıdaıdyń ve­ge­tasııalyq sebý merzimin tym so­zyp alatyny jasyryn emes. Onyń basty sebepteriniń biri — dızeldiń ýaqytyly jetkizilmeýi. Búginde iri astyqty óńirdiń janar-jaǵarmaı­dyń úshten birimen ǵana qam­tamasyz etilýi kúrmeýi qıyn is­tiń qorda­la­nyp qalǵanyn ańǵartsa kerek. Keste boıynsha 22 myń ton­na dı­zel otynyn mamyr aı­yn­da jetkizý belgilengen. Agrar­shy­lar aldymen osyǵan alań­daý­ly. Qymbatshy­lyq­qa urynsaq, jeńildikti dızel otynyna zárý bolyp qalamyz ba degen qaýip basym. Sońǵy kezderi oblysta maıly daqyldardy kóptep ósirýge degen qulshynys baıqalady. Bıyl onyń kólemi 300 myń gektarǵa deıin kó­beıtildi. Degenmen, aýylsharýa­shy­lyǵyn ártaraptandyrýǵa nazar tıisti dárejede aýdarylyp otyr­ǵan joq. Kóbine iri aýyl sharýa­shy­lyq taýaryn óndirýshiler tyńaıǵan jer­lerdi iske qosqanda bıdaı ósirý­ge umtylyp, arpa, suly daqyldary­nyń kólemin azaıtýǵa tyrysady. Bul da alda oılanatyn máseleniń biri. Oblys ekonomıkasynyń basty salasy agroónerkásip keshenindegi eńbek ónimdiligi áli de tómen. Ol ótken jyly 5400 dollardan aı­naldy. Elbasynyń tapsyrmasyna sáıkes alda eki ese ulǵaıtý mindeti tur. “Zenchenko ı K” komandıttik seriktestiginde byltyr bir jumys­shy 28 myń dollardyń ónimin óndirgen. Oblys boıynsha 100 gektar egistik alqaptan 3,9 mıl­lıon teńgeniń jalpy ónimi alyn­sa, Qyzyljar, Esil, M.Jumabaev aýdandary 1,5 ese asyp túsken. Al, Ýálıhanov, Aqjar aýdandarynda múldem az. Oǵan astyq shyǵym­dy­lyǵynyń ala-qulalyǵy, jumsala­tyn shyǵynnyń kóptigi áser etip otyrǵany aıtpasa da túsinikti. Má­selen, Shal aqyn aýdanynyń ónimi Aqqaıyń aýdanynan 6 sent­nerge kem. Joǵary reprodýksııaly tuqym qory quıyp alynbasa, agro­teh­nı­kalyq sharalar qatań saqtalmasa qandaı joǵary ónim­dilik jóninde sóz etýge bolady? Munyń ózi eginshilikte ıgerilmeı jatqan ishki rezervter men múm­kindikterdiń qyrýar ekenin kór­setse kerek. Agrarlyq keńeste oblystyq fıtosanıtarııa ortalyǵynyń je­tekshisi Jumaǵalı Qojahmetov túr­li egin zııankesterine qarsy qol­danylatyn dári-dármektiń az bólingenin, ol 266 myń gektar al­qapty ǵana óńdeýge jetetinin qyn­jyla aıtty. Jaz qýańshylyqty kel­­se shegirtke, basqa da qaýipti zııan­­kesterdiń qaptap ketýi ábden yqtımal. Oblystyq aýmaqtyq ınspeksııanyń bastyǵy A.Kýlıkov tuqym sapasyna, aram shóptermen kúreske jetkilikti kóńil aýdaryl­maıtynyn aıta kelip, “ne ekseń, sony orasyń” degen maqaldy eske sal­dy. Byltyr “Tuqym týraly” zańdy buzǵany úshin 1 myńnan as­tam ókim shyǵarylyp, 87 aıyppul salynǵan. Olardyń kópshiligi tu­qym saqtaý tártibin buzǵany, sebý tehnologııalaryn saqtamaǵany úshin qoldanylǵan. Zalaldanǵan, aýdan­das­tyrylmaǵan tuqym su­ryp­taryn sebý faktileri tir­kel­gen. Shyny kerek, aýylsharýa­shylyq daqyl­darynyń tuymdaryn jańartyp otyrý, ony aýystyrýǵa baqylaýdy kúsheıtý áli de óz dárejesinde emes. Ásirese, usaq sharýa qojalyqtary tuqymdy quıyp alý jáne óńdeý máselesinde olqylyqtarǵa jıi urynyp jatady. Soltústik Qazaqstan – astyq, un, maıly daqyldardy syrtqa shy­ǵaratyn oblystardyń biri. Sońǵy 3 jylda 4 mıllıon 735 myń tonna bıdaı, 800 myń tonna un, 84 myń tonna raps maıy alys-jaqyn shet­elderge satyldy. Syrtqy rynokqa shyǵý áleýetiniń joǵarylyǵyna qaramastan bul múmkindik áli de tıimdi paıda­la­ny­lyp júrgen joq. Ony ótken jylǵy tájirıbe anyq baıqatty. Astyǵyn ótkize almaı shiritip al­ǵan talaı dıqannyń esil eń­begi rásýá boldy. “Azyq-túlik” kelisim-shart korporasııasy” AQ-tyń sa­typ alǵan 1 mıllıon tonna­dan as­tam astyǵy oblystyń eleva­tor­larynda áli kúnge deıin áketil­me­gen kúıi qalǵan. Basqa derek kóz­derine qaraǵanda osydan eki jyl burynǵy astyq ta jatqan kórinedi. Bul másele Úkimettiń selektorlyq keńesinde de aıtylǵanymen, ózge óńirlerge tasymaldaý isiniń bas­talatyn túri joq. Ýaqyt naıqalýdy kútpeıdi. Áne-mine degenshe qyr astyndaǵy jaýapty naýqan da kelip jeter. Sol kezde isti saqadaı uıym­das­tyrýdyń barlyq joldaryn qaras­ty­ryp, etek-jeńdi jınap otyr­ǵanǵa ne jetsin. Agrarshylardyń keńesine qatysýshylar osyndaı oımen tarasty. О́mir ESQALI, Soltústik Qazaqstan oblysy.