Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Elimizde saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jóninde memlekettik komıssııa qurylyp, Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy Qyrymbek Kósherbaevtyń basshylyǵymen óz jumysyn bastap ketti. Bilýimizshe ár óńirde 11 jumys toby qurylyp, onyń quramyna kirgen zertteýshiler men ǵalymdar úshin elimizdiń arhıvterinde, jabyq qorlarda jumys isteý úshin qajetti jaǵdaı jasalmaq. Memlekettik komıssııanyń elordada ótken alǵashqy jıynynda Qyrymbek Kósherbaev «Aldymyzda asa aýqymdy mindetter, kúrmeýi sheshýdi qajet etetin kúrdeli máseleler tur. Bul iske barshańyzdy baıyptylyqpen jáne barsha jaýapkershilikpen qaraýdy suraımyz. Asharshylyq jáne repressııa qurbandary týraly statıstıka áli de naqtylaýdy qajet etedi. Qazir málimetter úsh mıllıon dep kórsetilýde. Alaıda, qazaqqa jasalǵan ozbyrlyqtyń zardaby odan kóp bolýy múmkin. Bozdaqtardy aqtap alýǵa ár azamattyń atsalysqany durys» degen bolatyn. Al Sh.Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory Zııabek Qabyldınov áli kúnge deıin aqtalmaı qalǵan azamattardyń qylmystyq isteri tek qana Almaty men Nur-Sultan qalasynda emes, oblys ortalyqtarynda da bar ekenin, 1920-1950 jyldarda qýǵyn-súrgin bolǵan kezde qýdalanǵan baılardyń, ekinshi dúnıejúzilik soǵysta tutqynǵa túsken azamattardyń birazy aqtalmaı qalǵanyn aıtqan edi.
Sońǵy jyldary ólketaný taqyrybyna qyzyǵyp, jergilikti arhıvtermen etene jumys istep júrgende baıqaǵanymyz – saıası qýǵyn-súrginge baılanysty kóptegen isterdiń qupııalylyǵy áli alynbaı, jabyq turǵandyǵy edi. Sondyqtan keńestik saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń barlyq sanatyna qatysty tarıhı ádilettilikti tolyq qalpyna keltirý bastamasyn qýana qoldadyq. Redaksııa tapsyrmasymen Batys Qazaqstan oblystyq memlekettik arhıvinde jáne Batys Qazaqstan oblystyq Polısııa departamentiniń arhıvinde saqtalǵan saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵan azamattardyń is-qujattarymen tanysýǵa kiristik. Atalǵan mekeme basshylaryna qoldaý-kómegi úshin alǵys aıtamyz.
«Daýsyn alý»
Keńes ókimetiniń jazalaý tarıhyn qarasańyz, adam quqyǵyn shekteý, aıaqqa taptaýdyń neshe túrli tásilin qoldanǵanyn baıqaısyz. Sonyń biri – azamattyń saılaý jáne saılaný quqyǵyn alyp qoıý. Olardy el ishinde «daýsy joqtar», «daýsy alynǵandar» dep atapty. Shynynda da arhıvte saqtalǵan qujattarǵa qarasaq, ádiletsizdikke kónbeı, aýdan men oblysqa, tipti respýblıkaǵa shaǵymdanǵan sol jandardyń shyryly kóp jaǵdaıda eskerýsiz qalǵan. 1918-1936 jyldar aralyǵynda RSFSR (keıingi SSSR – Q.Q.) Konstıtýsııasynyń 65-baby boıynsha baıý maqsatynda kisi eńbegin paıdalanǵandar, kapıtaldy ósimge berýden, kásiporyn men múlik tabysynan kún kóretinder, jeke saýdagerler men kommersııalyq deldaldar, din qyzmetkerleri, burynǵy polısııa, jandarm, kúzet qyzmetkerleri, aqyl-esi aýysqandar men qamqorshylyqta turǵandar, sondaı-aq sot úkimimen qamaýǵa alynǵan tulǵalar saılaý jáne saılaný quqyǵynan aıyrylǵan eken. Bul úrdis ásirese stalındik kezeńde órshı túsken. 1926 jylǵy Búkilodaqtyq sanaq nátıjesine qaraǵanda Keńes Odaǵynda sol jyly 1 040 894 adamnyń saılaý quqyǵy bolmapty. Onyń 43,3%-y – saýdagerler men deldaldar, 15,2%-y – din qyzmetkerleri, moldalar, monahtar bolypty. «Daýsy alynǵan» azamattardyń kámeletke tolǵan balalary da saılaý jáne saılaný quqyǵyn ala almaǵan.
Derekterge qaraǵanda 1927 jyly KSRO-da «daýsy joq» azamattardyń sany 3 038 739 adamǵa jetken!
1937 jyly qabyldanǵan RSFSR Konstıtýsııasynda saılaý quqyǵy barlyq azamatqa beriletini jazylǵanymen, jumysqa kirerde toltyrylatyn mindetti anketa paraǵynda: «buryn-sońdy daýys berý quqyǵy alynǵan ba, alynsa qashan, ne sebepti?» degen saýal 1961 jylǵa deıin turǵan eken.
Buǵan qosa aıtarymyz, «daýsy alynǵandar» tizimine engender 1930 jyldary búkil eldi jaıpap ótken saıası repressııa kezinde sot pen oqqa aldymen ilingeni de shyndyq.
Tómende oqyrman nazaryna Batys Qazaqstan oblystyq memlekettik arhıvi qorynda saqtalǵan qujattardyń arasynan alynǵan úsh taǵdyr – úsh adamnyń isin usynamyz.
«Moldanyń balasy»
«Qazaqstan Ortalyq Atqarý komıtetiniń aǵzasyna!
Batys Qazaqstan oblysy Kamen aýdanynyń azamaty Muqan Ydyrysqalıulynan tilek!
Men 1925 jyldan bastap burynǵy Shejin aýdany, Meńdesh keńesiniń qaraýynda (qara sharýa retinde) bolyp keldim. Meńdesh keńesi Qosshy keńesine aýǵansyn, 1929 jyly ilki kolhoz quralýynda «Goloshekın» atty kolhozǵa múshe bolyp kirdim.
1931 jyly astyq maıdany kezinde «burynǵy moldanyń balasysyń» dep astyq salyp, tóleı almaǵandyqtan úı-dúnııamdy hám menshikti jalǵyz sıyrymdy alyp, «Goloshekın» kolhozyna berip, ózimdi sotqa berdi. (Ákem molda Ydyrysqalıdan enshimdi 1912 jyly alyp, bólek boldym, Ydyrysqalı 1918 jyly óldi).
Sodan Kamen ýchaskelik halyq soty 2 jyl túrme, 4 jyl jer aýýǵa úkim tógip, ókimdi tutqyn arqyly Oral eńbek túzeý úıine alyp, 2 aıdan soń tutqyn úkimi óteldi, endi 4 jyl jer aýýdy óteısiń degen. Sodan úı-janymmen osy aýdan qaraýyndaǵy Kamen atty et sovhozyna kirip, 4 jyl qyzmet etip otyrmyn. Qyzmet jaıly ekpindilik bılet, bolmasa maqtaý aldyq. Osylaı úkimdi ótedim dep oblystyq prokýrorǵa aryz bersem, bul jaıly aýyl keńesi hám aýatkom aldyna másele qoıý kerek degensin aýdanǵa barsam, bizden berilgen, sondyqtan Qazatkomnan suraný kerek deıdi.
Sondyqtan Sizden ótinip suraıtynym, úkimdi ótegen meniń daýysymdy ózime qaıyrýyńyzdy suraımyn. Aqparyn tómendegi ádiriske tez arada jiberýińizdi (suraımyn).
Stansa Peremetnaıa, RÝJD, Zap Kaz oblastı, Kamenskogo raıona, Kamenskogo m/sovhoza, ferma №4, mne.
Aryz ıesi Muqan Ydyrysqalıuly, 3/VI/35 jyl».
Kórip otyrǵanymyzdaı, bul aryzdyń ıesi Muqan Ydyrysqalıuly «moldanyń balasy» dep qýdalanǵan eken. Tarıhtan qarasaq, burynǵy Bókeılik, ıaǵnı Ishki ordanyń Naryn qısymyna qarasty №10 aýylynda О́teǵalı Zorbaıuly men onyń balasy Ydyrysqalı О́teǵalıuly ýkaznoı molda bolyp, meshit ustaǵany shyndyq. Keńes ókimeti ornap, bolshevıkter bılikke kelmegende Muqan da ata jolyn jalǵastyryp, moldalyq qurýy ǵajap emes edi. О́ıtkeni óz zamanynyń saýatty tulǵasy, musylmansha bilimdi Muqan Ydyrysqalıulynyń aty-jóni metirke qujattarynda jıi kórinedi. Ákesi Ydyrysqalı molda meshittegi neke qııý rásimderinde uly Muqandy jıi kýálikke tartyp, sharıǵat isine baýlyǵan sııaqty.
Alaıda «baı menen moldany qamshymen qoıdaı qýǵan» keńes bıligi Muqan Ydyrysqalıulyn da aıamaǵan. Qazaqstan Ortalyq Atqarý komıteti tóraǵasynyń hatshysy Qulymbetovtiń «Ydyrysqalıevtiń barlyq materıalyn aldyryp, onyń isin BOSK (VSIK)-tiń 1934 jylǵy Nusqaýynyń 40 babyn qoldanyp qaıta qaraýdy suraǵan» hatyna qaramastan, ótinishti qanaǵattandyrmaǵan.
«Almaty, KazSIK, sekretarıat, QazOSK tóraǵasy Qulymbetov joldasqa.
Sizdiń 23 maýsymda bizge joldaǵan Kamen aýdany Peremetnaıa stansasynda turatyn Ydyrysqalıev Muqannyń aryzyn aldyq. Aryzdy almastan buryn oblystyq atqarý komıteti 27 sáýirde onyń isin qarap, qoǵamdyq paıdaly eńbek ótili jetkiliksiz bolǵandyqtan onyń saılaý quqyǵyn qalpyna keltirý týraly ótinishin qanaǵattandyrýdan bas tartty, sondyqtan Ydyrysqalıevtiń isin ekinshi márte qaraý qajetsiz dep sanaımyz. Onyń ústine Ydyrysqalıevtiń isi Siz aıtqandaı BOSK (VSIK) nusqaýlyǵynyń 40 babyna sáıkes kelmeıdi, óıtkeni bul bapta jer aýdarylǵan baı (kýlak) balalarynyń isi qaralady, al Ydyrysqalıev ózi baı (kýlak) retinde jer aýdarylǵan, sondyqtan onyń isi BOSK nusqaýynyń 40 emes, 41 baby boıynsha qaraldy. Oblatkom uıymdastyrý bóliminiń meńgerýshisi Qonysbaev. Nusqaýshy (ınstrýktor) Nenashev. 27/VI/1934.»
«Kisi eńbegin qanaýshy»
«Batys Qazaqstan oblystyq saılaý komıssııasyna Terekti aýdany Beksary aýylsovetiniń azamaty Hıbashev Tamashtan shaǵym.
Meni Terekti aýdandyq saılaý komıssııasy saılaý pursatynan aıyryp otyr. 1929 jyldan bastap Beksary aýylyndaǵy Chapaev atyndaǵy aýyl sharýashylyq arteliniń múshesimin, tapsyrmany úzdik oryndap, eńbek ozaty atandym. Kolhozdyń eń qıyn jumysynda júrdim. Osy jyly densaýlyǵym nasharlap, aýyrǵanyma qaramastan 262 eńbekkún jınadym. Alaıda aýyldyq saılaý komıssııasy meni kisi eńbegin qanaýshy retinde saılaý pursatymnan aıyrdy.
Durysynda 1927 jyly kóktemde jer jyrtý kezinde Saparov Zaqash atty kedeımen birge jumystas boldym. Ol qazir de kolhozda isteıdi, men ony jaldaǵan joqpyn, birge istedik. Meniń bir atym, bir túıem boldy, onyń bir aty boldy, biz biriktik. Men ony jaldamadym, ekeýmiz bir soqany paıdalandyq.
Meni saılaý pursatymnan zańsyz aıyrǵany jóninde aýdandyq saılaý komıssııasyna úsh márte shaǵym jazdym, sońǵysyna ǵana jaýap qatty.
Jasym 51-de, otbasymda 5 adam bar, tórteýi – bala», dep jazady Tamash Qıbashuly 1935 jyly 21 aqpanda.
«Terekti aýdany Barbastaý aýyl keńesi qalqoz Quramystyń ishindegi Qıbashuly Tamashtan.
Osy aryzymdy berip, myna tómendegi qalderdi kórsetemin: men Qıbash uly Tamash 1926 jyldan bastap 1929 jylǵa deıin artel bolyp quralyp jumys jasadyq. Sondaǵy bar malym bir par ógiz, bir at, úsh buzaýly sıyrym boldy. 1929 jyldan bastap qalqozǵa múshe bolyp kirip, osy maldy ortaǵa saldym. Eshbirin soımadym. 1930-1931 jyldary «ýdarnık» degen bılet aldym. Toqtaýsyz jumys jasadym. Birge júrgen joldastarym osy halimdi yspattaıdy. Osy ýaqytta bir kisilerdiń ótirik aryzy boıynsha meni jeke salyqqa tartyp otyr. Osy aryzymdy jaqsylap tekserseńiz eken».
Beıshara sharýa «Kórsetken sózderimdi yspattaıdy» dep, Quramys kolhozynda birge júrgen Z.Saparuly, Q.Ahmetuly, M.Arystanuly, A.Qojaqmetuly, D.Muqanuly, M.Esmaıyluly, J.Muqashuly, Q.Búrkituly, K.Nuryshuly, B.Arystanuly, T.Satybaldyuly, Ǵ.Kereshuly, Qur.Nuryshuly, Qydyr О́tegenuly – barlyǵy 14 adamdy kýáge tartqan. Atalǵan adamdar biri arabsha, biri latynsha, biri oryssha qol qoıǵan.
Qujattarǵa qaraǵanda Beksary aýyl keńesi men Quramys kolhoz basqarmasy «sen daýsyń alynǵan kisisiń» dep, Tamash Qıbashulynyń kolhozda jasaǵan eńbekkúnin, tıisti tabysyn da bermeı ketken.
Taǵy bir qujatta Tamash Qıbashuly óz ákesiniń «1930 jyly sot astynda bolyp, úsh jylǵa jer aýdarylǵanyn, sol merzimdi kúnin ótkizip, keıin Oralǵa ketip, bıyl dúnıeden ótkenin» jazypty. «Maqsatym – azamattyq quqymdy alý» degen sharýanyń shaǵymy aqyry qanaǵattandyrylmaǵanǵa uqsaıdy. О́ıtkeni Terekti aýdandyq atqarý komıtetiniń prezıdıým otyrysy Tamash Qıbashulynyń saılaý quqyn qaıtarý týraly shaǵymyn 1935 jyly 8 qańtarda jáne 1935 jyly 9 mamyrda eki márte qarap, ekeýinde de aryzdy qanaǵattandyrýdan bas tartqan.
«Saýdagerdiń áıeli»
Shyńǵyrlaý aýdany Qarashyǵanaq keńesiniń qaraýyndaǵy azamatsha Esjan kelini Naǵıma kúıeýi Esjanuly Makardyń saýdagerlikpen aınalysyp, kisi eńbegin qanaǵany úshin 1934 jyly 6 qańtarda saılaý quqynan aıyrylǵan.
«Jasym 50-de, buǵan deıin eshqashan daýsym alynǵan emes edi. Endi Qarashyǵanaq aýylkeńesi meniń daýsymdy alyp, kolhozdan shyǵaryp jiberdi. Men Esjanov Makardan 1926 jyly jesir qaldym, óz eńbegimmen kúnelttim. 1929 jyly Býdennyı atyndaǵy kolhoz qurylǵan kúnde qolymda bar bir at, bir sıyrdy qosyp, kolhozǵa kirdim. Osylaısha 1934 jylǵa deıin kolhozda eńbek ettim. 1934 jyly meni «baı-qulaqtyń otbasy» dep daýsymdy aldy, kolhozdan qýdy, sıyrymdy tartyp aldy.
Aýylkeńes meni «1931 jyldan saılaý pursaty alynǵan» depti, onysy ótirik, men 1934 jylǵa deıin kolhozda eńbek ettim.
Oblystyq saılaý komıssııasynan meniń saılaý pursatymdy qaıtarýdy suraımyn» dep jazady Naǵıma 1934 jyly 20 qazanda oblystyq saılaý komıssııasyna jazǵan aryzynda. Bul sirá, «daýysy joq» áıeldiń alǵashqy aryzy emes sııaqty.
Bul joly oblystyq saılaý komıssııasy jesir áıeldiń kóz jasyna aıaýshylyqpen qarapty. Jyldan asa sabylystan keıin, 1935 jyldyń 29 naýryzy kúni Batys Qazaqstan oblystyq atqarý komıteti prezıdıýmynyń otyrysynda mynadaı qaýly qabyldanypty:
«Batys Qazaqstan oblystyq saıkominiń (saılaý komıssııasynyń – Q.Q.) 16 naýryzdaǵy №16 hattamasynyń 18-pýnk-
itinen kóshirme.
Tyńdaldy: Azamatsha Naǵıma Esjan kelininiń Shyńǵyrlaý aýatkomimen «saýdager jáne kisi kúshin paıdalanýshy Makar Esjanulynyń áıeli» dep alynǵan saılaý daýysy jaıly shaǵymy (baıandamashy Aıtbaıuly).
Qaýly: Eri Makar Esjanulynyń 1928 jyly ólgendigin, óz basynyń saýda istep, kisi kúshin paıdalanbaǵandyǵyn, jáne 1929 jyldan qalqozda múshe ekendigin qaperge alyp, Naǵıma Esjan kelininiń saılaý daýsyn ózine qaıyrýǵa.
Oblsaıkom aǵasy Shepkoplas.
Oblatkom nusqaýshysy Aıtbaıuly».
P.S. Arhıv qorlarynda mundaı júzdegen, myńdaǵan ister tarıhtyń shańy basyp, qaraýsyz jatyr. 2021 jylǵy 10 qańtarda ótetin Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Məjilisi jəne məslıhattary depýtattarynyń kezekti saılaýy qarsańynda «saılaý pursaty» týraly maqala jazyp otyryp, «Táýelsiz elde saılaý ýchaskesine óz erkińmen baryp, kóńiliń qalaǵan tańdaýdy jasaýdyń ózi de bir baqyt eken-aý!» degen oıda qaldyq...
Batys Qazaqstan oblysy
