BО́KEI ORDASY STALINGRAD MAIDANYNYŃ TYLY BOLǴAN

Mıllıondaǵan adamnyń ómirin qıyp, mıllıondaǵan jannyń janyna jara salǵan soǵystyń 65 jyldyǵy bizdiń Otanymyzda da keń kólemde atalyp ótýde. Otan úshin otqa túskenderdiń rýhy áspettelip, kún sanap qatary azaıyp bara jatqan maıdangerler men tyl eńbekkerlerine qurmet kórsetilip jatyr. Qazaq topyraǵyna da bomba túsken. Oıylǵan jerdiń jarasy áli sol qalpy jatyr. Ol –tarıhı óńir Bókeı ordasy. Biz bul týraly buryn da jazǵanbyz. Endi sony jeńis qarsańynda qolǵa túsken jańa derektermen qaıta jańǵartýdy jón kórip otyrmyz. Buǵan jol ashyp, soǵys zardabyn, el-jer tarıhyn tereńdep bilýge erekshe septigin tıgizgen Bókeı ordasy aýdanynyń ákimi, ult, el men jer tarıhyn zerdelep júrgen Rahman Qarın edi. Biz osydan 70 jylǵa taıaý ýaqyt burynǵy taǵdyrly oqıǵalardy Rahman Orazulyn qatystyra otyryp, oqyrmanǵa jetkizýdi jón dep taptyq. Ot qushaǵyna oranǵan Orda – erlik pen eldiktiń úlgisi 1941 jyldyń aıaǵynda nemis fashıs­teriniń Máskeý túbinde talqandalǵanyn, ony qorǵaýǵa Qazaq elinde jasaqtalǵan №100-shi dıvı­zııa­nyń qatysqanyn, sol shaıqasta jerlesterimiz: ge­neral Panfılov pen Baýyrjan Mo­mysh­uly­nyń asqan erliktiń úlgisin kórsetkenin ta­rıhtan jaqsy bilemiz. Keńes áskerleri Má­s­keý túbinde oı­syrata soqqy bergen soń, bas­qynshylardyń rýhy kúrt tómendep ketti. Basy tasqa qatty tıgenniń ońalýy qıyn  ǵoı. Olar qaıtsek ese qaıtaramyz dep jantalasty. Endi eldiń basqa bir aýmaǵyna soqqy berý úshin keń kó­lemde soǵys shabýylyna ázirlendi. Sonda ol­ardyń tańdaýy Stalıngrad qalasyna tús­ken. 1942 jyldyń jaz aılarynda fe­ld­mar­shal Paýlıýs basqarǵan nemistiń №6 dalalyq armııa toptary jáne onyń tylyndaǵy general Manshteınniń tank áskeri Stalıngrad ba­ǵytyna sho­ǵyr­­lan­dy­rylyp, shabýyl jasaýǵa da­ıyn­daldy. Sóıtip, qaterli qaýip Edil ózeniniń boıyna tóndi. Joǵarǵy Bas qolbasshy Sta­lın­gradty jaýdan qorǵaý jáne ne­mis áskerin taǵy da talqandaý úshin 3 birdeı maıdanda qarsy shyǵýdy kózdedi. Sonyń biri Sta­lıngrad maıdany 1942 jyldyń 12 shildesinde quryldy. Osy­laısha tarıhta teńdesi joq 200 otty kúnder men túnderge so­zylǵan Stalıngrad shaıqasy bastaldy. Derekterge kóz jibersek, Sta­lın­grad shaıqasyna 2 mıllıonnan astam adam, 26 myń zeńbirek pen mı­nomet, 2 myńnan artyq tank jáne sonshalyqty ushaq qatysqan. Mundaı shaıqasty adamzat buryn-sońdy estip-kórmegen bolatyn. Stalıngrad shaıqasy zor maıdan ǵana bolyp qoıǵan joq, ol dú­nıe­júzilik soǵystyń barysyna tú­be­geı­li ózgeris jasaǵan tarıhı oqıǵa da boldy. Osy shaıqastyń je­ńis­pen aıaqtalýyna KSRO ha­lyq­tar­ymen birge Qazaq eli eńbekshileri de zor úles qosty. Ordalyqtar da erekshe kózge túsip, Stalıngrad qalasyn qorǵaýǵa myńdaǵan uldaryn attandyrdy. Bir mysal keltirer bolsaq, 1942 jyldyń 18 maýsymynda Batys Qazaqstan oblysynda daıyndyqtan ótken 26 225 jaýynger Stalıngrad maı­danyna jiberilgen. – Bizdiń oblysymyz sol kezdegi Stalın­grad oblysymen 300 shaqyrymǵa jýyq shekara arqyly shektesetin, – deıdi aýdan ákimi Rah­man Orazuly áńgimege aralasyp. – Jaý­dyń Edil ózenine shyǵýyna baılanysty oblystyń aýdan­dary Stalıngrad maıda­nyn­yń tylyna aı­naldy. Ol Orda, Jánibek, Kaztalov, Fýr­manov aýdandary bolatyn. Al Jánibek, Saı­qyn, Shonaı temir jol stan­sa­lary Sta­lın­grad maıdanynyń qa­ramaǵyna engen. 1942 jyly Oral-Ýrbah-Krasnyı Kýt-Saıqyn-Verhnıı- Basqunshaq-Paromnaıa temir jol stan­salary arqyly júk tasylǵan. Soǵys ór­tiniń aýdan aýmaǵyna jaqyndaýyna baı­la­nysty, Memlekettik qorǵanys komıtetiniń buıryǵyna sáıkes 1942 jyldyń tamyz aıy­nan bastap, Orda aýdany Sta­lıngrad maı­da­nynyń qa­ra­maǵyna en­gizilip, aýdan “Soǵys jaǵda­ıynda” dep jarııalanǵan. Onyń barlyq sha­rýashylyǵy men turmys tirshiligi maıd­a­n­nyń qajetine beıimdelgen. Oblystyq partııa kon­feren­sııasynda partııa komıtetiniń birin­shi hat­shy­sy A.Vasılevskıı esteliginde bylaı dep kór­setipti: “Oral qalasy, Jánibek, Kaz­ta­lov, Orda, Fýrmanov aýdandary Stalıngrad maı­­da­nynyń eń taıaý aýmaǵyna kirip otyr. Son­­dyqtan partııa, keńes uıymdarynan óte qyr­aǵylyqta bolý talap etiledi. Maıdan men tyl máselelerin tyǵyz baılanystyryp sheshý qajet”. Oblystyq, aýdandyq partııa aktıvteriniń jınalystary úreı týǵyzýshylyqty boldyr­maý­dyń, tártipti nyǵaıtýdyń, maıdanǵa kó­mek­ti kúsheıtýdiń jáne ózi turǵan qala, selo men aýyldy qorǵaýǵa daıyndyqty art­tyrýdyń eń mańyzdy sharalary belgilengen. Jer-jer­de erikti batalondar uıym­dastyrylyp, jal­py tártippen barlyq kásip­oryndardyń, tur­ǵyndardyń tynyshtyǵyn saq­taý jóninde tu­raq­­ty kezekshilik taǵa­ıyn­dalyp, ákimshilik qor­­ǵanys qımyldaryn retteýdi uıym­das­tyr­ǵan. Ordada qyzdardy medbıke jumysyna da­ı­yndaıtyn kýrstar ashylǵan. Kentter men aýyl­darda jaý avıa­sııa­synyń shabýylynan saqtaný sharalary jan-jaqty qarastyryl­ypty. Bizdiń jýrnalıstik izdenisterimizdiń nátıjesinde qolymyzǵa túsken muraǵattaǵy myna bir qujattarǵa kóz júgirteıik: “Buıryq Orda poselkelik garnızony boıynsha: 1. Maıdan komandovanıesiniń buıryǵy boıynsha osy kúnnen bastap Orda poselkesi garnızonynyń bastyǵy mindetin atqarýǵa kiristim. 2. Orda poselkesiniń áskerı komendanty etip kapıtan E.V.Jýkov joldasty taǵaıyndaımyn. 3. Memlekettiń barlyq jergilikti organ­da­ry, qoǵamdyq uıymdar men mekemeler qol­da bar kúsh pen qural-jabdyqtyń bárin qor­ǵanys múddesine paıdalaný úshin ga­rnı­zonnyń áskerı komandovanıesine kómek­tesýge jáne qoǵamdyq tártip pen qaýipsizdikti saqtaýǵa mindetti. 4. Poselkedegi qozǵalys tártibin 24.00 saǵatqa deıin (jergilikti ýaqyt) ornatamyn, odan keıin arnaıy ruqsaty joq adamdar toqtatylyp, komendantqa joldanady. Saǵat 4.00-den bastap qozǵalysqa ruqsat etemin. 5. Orda poselkesiniń mekemeleri, ónerkásip oryndary, barlyq turǵyndary qarańǵylyq túskennen keıin jaryq bolmaýyn qamtamasyz etýleri tıis. Orda poselkesiniń garnızon bastyǵy polkovnık Mıdııa”. “24 qyrkúıek, 1942 jyl. Orda posel­kesi. Orda aýdandyq atqarý komıtetine. Maıdan qolbasshysynyń buıryǵy boıynsha Orda poselkesinde Memlekettik áýe floty Kıev erekshe avıatobynyń bas otrıady ornalasýda. Atalǵan bólimshe ja­ýyn­gerleriniń ornalasýyna kómek­te­sýi­ńizdi suraımyn. Avıatop komandıri podpol­kovnık Chankotadze. Toptyń voenkomy batalon komıssary Gorban”. Osy maqalany jazýǵa uı­ytq­y bolǵan Rahman Qarın bul de­rek­terdi tómendegishe jalǵas­tyr­dy. – Nemis áskerleri Sta­lın­grad maı­da­nynyń ortalyqpen, jal­py elmen baı­lanysyn úzý úshin osy kezge deıin qa­ty­nasty qamtamasyz etip turǵan jalǵyz joldy – Astrahan-Ýrbah te­mir jolyn jáne onyń bo­ıyn­daǵy stansalardy isten shyǵarý maqsatynda damylsyz órshe­lene bom­balapty. 1942 jylǵy qazan aıynyń 25-inen bastap, KSRO Halyq Komıssarlary Keńesiniń sheshimi boıynsha bizdiń aýdan­nyń jerleri keńes eliniń áýe qorǵanysy pýnkt­te­riniń qa­ta­ryna qosylǵan ǵoı. Stalıngrad shaıqasy ke­zinde Qa­zaqstannyń Jánibek, Saı­qyn, Sho­ńaı sııaq­ty temir jol stansalary Stalıngrad maı­danynyń soǵys qı­mylyna tikeleı qa­tysty. 1942 jyldyń birinshi jartysynda-aq bul joldarǵa Stalıngrad úshin barlyq qajetti júkti tasý salmaǵy túsken eken. Jaý avıa­sııa­synyń jıi-jıi shabýyly temir jol ýchas­ke­le­rine kóptegen qıyndyqtar keltirgen. Ási­rese, Ýrbah-Astrahan temir jol baǵyt­yn­daǵy, Sta­lıngradqa jaqyn jerlerdegi jaǵdaı aýyr bolǵan. Qyrkúıektiń 22-inen 23-ine qa­raǵan túnde Saıqyn jáne Shońaı stan­sa­laryn jaý ushaqtary bombalaǵan. Jaýdyń tórt bombalaýshy ushaǵy Saıqyn stansasyna sha­býyl jasap, Orda aýdandyq áskerı ko­mıs­sa­rıatynyń áskerge shaqyrylǵan soldattar eshelonyna pýlemetten oq jaýdyrypty. Sol sekildi Ýkraınanyń Dnepropetrovsk qa­­la­syn­da turǵan №196 Gatchınsk atqyshtar dıvı­zııa­synyń jaraly jaýyngerleri mingen eshe­lon­dy nemis ushaqtary Saıqyn stans­a­syna kire beriste bombalap, vagondardyń tas-talqanyn shyǵarǵan. Sol joly kóptegen jaýynger qaza taýyp, birqatary aýyr jaralanǵan. Osy qandy oqıǵa qasireti týraly 1985 jyly dıvızııa komandıri general Vasılıı Ivanov Orda aýdanynyń basshylaryna hat jazyp, onda qaza tapqandardy temir jolǵa taıaý mańǵa, jergilikti turǵyndardyń kú­shimen jerlengendigin aıtyp, olardyń múr­desin qaıta jerleýdi jáne eskertkish qoıýdy suraǵan eken. Sodan 43 jyl buryn jaýyngerler jerlengen oryndy izdestirý jumystary bastaldy. Olardyń máıitin tabý ońaı bolǵan joq. Tek Saıqyn selosynyń turǵyny, sol kezdegi jan túrshigerlik oqıǵaǵa kýá bolǵan zeınetker Po­lıak­ovanyń kómegimen qabir tabyldy. Aýdan­dyq partııa, keńes organdary sol jyly qaza tap­qandardyń múrdelerin Saıqynnyń ońtústik jaǵyna qaıta arýlap qoıdy. Olardyń rýhyna arnap eskertkish ornatyldy. Iá, Shońaı stansasyna 30-dan astam bom­ba tastaldy. 1942 jyldyń 6 qazany kúni tańerteńmen 10 dushpan ushaǵy Saıqyn stan­sa­syna taǵy da shúılikti. Bul joly jaýdyń bom­basy Stalıngrad qalasynan kóshirilip ákelingen jumysshylar otbasyna túsipti. Bom­badan temir jol da búlinipti. Ol tez arada qalpyna keltirilip, poıyzdardyń qozǵalysy qamtamasyz etilgen, – deıdi ákim. 1942 jyldyń qazan-qarasha aılarynda Jánibek, Saıqyn, Shońaı stansalaryna 11 ret jeke-jeke, 22 ret top-tobymen nemistiń 138 ushaǵy 538 bomba tastaǵan. Tótenshe jaǵ­daılar jónindegi memlekettik komıssııanyń jasaǵan aktisi boıynsha nemis avıasııa­synyń shabýylynan eki aýdannyń shekken shyǵyny 7 161 693 somdy quraǵan. Ordadan 4613 adam maıdanǵa attanyp, onyń 3028 oralmaı qalǵan – Jeńistiń 65 jyldyǵy atalyp ótip jatqanda aýdanymyzdan maıdanǵa qansha adam attandy, olardyń qanshasy mert boldy, qanshasy aman oraldy degen suraq qoısańyz men tómendegishe jaýap bergen bolar edim, – dep Rahman Orazuly áńgime jelisin sabaqtady. – Orda aýdanynan Orda áskerı komıs­sa­rıaty arqyly urys maıdandaryna 4613 adam attansa, olardyń ishinen maıdannan oralmaǵandary – 3028 adam, urys dalasynda qaza bolǵandary – 1408 adam, habar-osharsyz ketkenderi – 1410 adam, jaraqattan qaıtys bolǵandary – 206 adam, al tutqynda kóz jumǵany – 4 adam. 1945 jyldyń 24 naý­ry­zynda jerlesimiz Temir Masınge Uly Otan soǵysyndaǵy erligi úshin Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berilgen. 1947 jyly Batys Qazaqstanda qýańshylyq boldy. Shildeniń ystyq kúnderiniń bi­rinde shabyn­dyqta ala­pat órt shyǵady. Taıpaq aý­dan­dyq partııa kom­ı­tetiniń hat­shysy bolyp júrgen ke­zinde batyr tilsiz jaý­men arpa­ly­sady. Ol órt ishinde qalǵan eki áıeldi qut­qaramyn dep qatty kú­ıik alyp, keıin sol ja­raqatynan qaıtys bo­lady. Batyrlyqtyń, ba­tyldyqtyń, eldi súıýdiń, adam­dy qadirleýdiń, qam­qor bolýdyń, kerek bolsa basty báıgege tigý­diń úlgisi osyndaı-aq bolar. Qazaqtyń, qazaqtyń ǵana emes-aý, búkil Shy­ǵystyń jaryq jul­dyz­dary Álııa men Mánshúk desek, Mánshúk te Or­danyń arýy. Uly Otan soǵysy bas­talǵan kezde Mánshúk Má­metova óz erkimen Qy­zyl ásker qataryna alynyp, maıdan shebinde tań­daýly pýlemetshi bol­ǵany tarıhtan málim. Erjúrek qyz orystyń ejelgi qalasy Nevel úshin bolǵan shaıqasta óshpes erlik úlgisin kór­setip, kóz jumdy. Osy erligi úshin 21 jasar Mánshúk Mámetovaǵa Keńes Odaǵynyń Ba­tyry ataǵy berildi. Ba­tyr qyzdyń týǵan je­rinde oǵan eskertkish or­na­tyldy. Qazir orda­lyqtar Mánshúgimen maqtanady. Taǵy bir batyrymyz – Ahmedııar Husaıynov. Ol nemis-fashıstermen shaı­qasta tabandylyǵy, ári batyldyǵymen kózge túsip, maıdanda erlik isimen tanylady. Sol erlik baǵalanyp, 1943 jyly 1 qarashada qat­ar­daǵy jaýynger Ah­med­ııar Husaıynovqa Keńes Odaǵynyń Ba­ty­ry ataǵy berildi. Soǵystan keıin Ahme­dııar aǵamyz Qa­zaq­tyń Abaı atyn­daǵy pe­da­gogıkalyq ınstı­tý­tyn bi­tirip, búkil ómirin us­­tazdyq qyzmetke arnady. Naryn qumynan qyrandaı túlep ushqan Hıýaz Dospanova Keńes Oda­ǵynyń Ba­ty­ry ata­ǵyn ala al­masa, Táýelsiz Ota­ny­nyń Halyq Qa­har­many boldy. Ne­mis­ter “Jez­tyr­naq­tar” (“Nochnye vedmy”) dep atap ketken ushqysh-qyz­dar qatarynda júrip, jaý bekinisterine talaı oıran saldy. Hıýaz jaý shebine 300-den astam túngi áskerı joryqqa shyqqan eken. Jeńisten soń Otanyna oralyp, respýb­lı­kalyq deń­geıde qyzmet atqardy. Táý eter táýel­sizdikti kórip, omyraýyna “Al­tyn Jul­dyz” taqty. Batyr qyzǵa osy ataq laıyq degendi al­ǵash “Egemen Qa­zaq­stan” gazeti, osy jol­dar­dyń avtory kóter­genin aıta ketsek artyqtyq etpes. Uly Otan soǵysy maıdanyndaǵydaı erlik eńbek elde de jal­ǵas­qanyn myna derekter rastaıdy. Aýdan bo­ıynsha 24 adam Sosıa­lıs­tik Eńbek Eri atanýy osy sózimizge dálel bolsa kerek. О́tken 2009 jyly aýdan ortalyǵy Saıqynda soǵysqa qatysqandarǵa orna­tyl­ǵan “Qarý amanaty” atty eskertkish jańar­tyldy. 3 Keńes Odaǵynyń Batyry men Halyq Qahar­ma­nyna bıýst qoıyldy. Sóı­tip, eskertkishter kesheni jasaldy. Aýdan ákimdigi ǵımaratynyń aldyndaǵy alańǵa “Táýelsizdik monýmenti” salyndy. Joǵa­ry­da aıtqan soǵys kezinde bizdiń jerimizde qaza tapqan № 196 Gatchınsk dıvızııasynyń jaýyngerlerine 1985 jyly ornatylǵan eskertkish qaıta jóndeýden ótti. Uly Je­ńis­tiń 65 jyldyǵy qarsańynda soǵys ke­zinde aýdan ortalyǵy bolǵan, tarıhı Or­dada Otan soǵysyna attanǵan barlyq jer­les­ter­diń esimderi jazylǵan “Soǵysqa qa­tys­­qan maıdangerler” degen eskertkish ashyldy. –Ardagerlerimizdiń jaǵdaıyn únemi nazarda ustap, olarǵa qamqorlyq jasap otyramyz, – deıdi ákim. – Sońǵy jyldary soǵys ardagerlerine Oral qalasynan 5 pá­ter, 1 ar­dagerge aýdan ortalyǵynan jańa úı be­rildi. Olardyń shıpajaıda emdelip, dem­alýlary úshin joldamalar berilip, sondaı-aq materıaldyq kómekter kórsetilip turady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna bıylǵy Joldaýy bizdiń aýdan turǵyndarynyń tarapynan da zor qoldaý taýypty. О́tken jyly álemdik daǵdarysqa qaramastan, aýda­nymyzda halyqtyń áleýmettik jaǵ­da­ıyn jaqsartý maqsatynda biraz baǵdarlamalar júzege asyryldy. Aýdanda uzyndyǵy 166,8 shaqyrym Qaırat-Mu­ratsaı-Saıqyn-Orda gaz qubyry paıdalanýǵa berilip, jurt­shylyqtyń kóp jylǵy tilegi oryndaldy. Aýdan ortalyǵy Saıqyn, Muratsaı jáne shejireli Orda okrýgteri kógildir otynmen qamtyldy. “100 mektep, 100 aýrýhana” baǵdarlamasy boıynsha aýdan ortalyǵynda Muhamed-Salyq Babajanov atyndaǵy 600 oryndyq jańa mektep paıdalanýǵa berildi. Saıqynnan Shońaı aýylyna uzyndyǵy 30 shaqyrym joǵary kerneýli elektr jelisi tartyldy. Mádenıet, medısına mekemelerine kúrdeli jóndeý jumystary jasaldy. О́tken jyly “Jol kartasy” boıynsha 176 mln. 703 myń teńge ıgerilip, 328 adam jumyspen qa­m­t­yldy. Ústi­mizdegi jyly da “Jol kart­asy” baǵ­dar­lamasy boıynsha 21 mln. 21 myń teńge qaralyp, 195 adam jumysqa tartylýda. “Taza sý” baǵdarlamasyna sáıkes bıyl uzyndyǵy 53 shaqyrymdyq Aqmektep-Sa­ral­jyn sý qubyryn salý jumysy bas­tal­maq. Aýdan ortalyǵynda asfalt jasaý zaýyty paıdalanýǵa be­rildi. Saıqyn turǵyndarynyń úılerine sý tartý josparlanyp otyr. Sol sekildi ús­ti­mizdegi jyly uzyndyǵy 34 shaqyrym bo­la­tyn Bısen aýylyna gaz qubyry tartylatyn bolady. Ákim munymen qatar, bilim berý, medı­sı­na, mádenıet salalary boıynsha atq­a­ryl­ǵan jumystardan da málimetter berdi. Al­daǵy jyldarda sheshimin kútip turǵan máseleler de barshylyq eken. Atap aıt­qanda, jaýyn-shashynnyń az túsýine baı­lanysty sýy keýip ketip, sortańǵa aınalyp bara jatqan 5-6 kólge sý jiberý, aýdan or­talyǵynda 280 oryndyq balabaqsha salý, t.b Soǵys órtine shalynyp, sum soǵystyń zardabyn kózben kórgen qasıetti meken – Bókeı ordasynyń jurty osyndaı qıly kezeńderdi bastan ótkerip, búgingi kúnge jetip otyr. Temir QUSAIYN. Batys Qazaqstan oblysy.