“Astananyń jańa ýnıversıteti” AQ prezıdenti Aslan Sarınjıpovpen áńgime
– Aslan Bókenuly, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bıylǵy Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda erekshe mán bergen jańa halyqaralyq ýnıversıtet týraly bilgisi kelgen oqyrman saýaldary redaksııa poshtasyna az kelip jatqan joq. Endeshe, el tarıhynda eleýli oryn alatyn bilim ordasy týraly ne aıta alasyz?
– Iá, Elbasy óziniń bıylǵy Joldaýynda Astanada halyqaralyq deńgeıdegi ýnıversıtetti qurý týraly máselege erekshe mán bergeni ras. Qazaqstanda osyndaı ýnıversıtetti ashý elimizdiń Prezıdentiniń ıdeıasy bolyp tabylady. Osy ýnıversıtettiń negizgi mindeti – joǵary bilimniń jańa modelin qurý jáne álemdik ǵylymı keńistikte qazaqstandyq ǵylymı qurylymdardy ıntegrasııalaý boıynsha júıeli jumys júrgizý. Bul qazaqstandyq bilim men ǵylym júıesiniń eń úzdik úlgilerin álemdik deńgeıge úılesimdi túrde sáıkestirý.
Bul joba tek Qazaqstan úshin ǵana emes, sondaı-aq Ortalyq Azııa aımaqtary úshin de alar orny erekshe bolyp tabylady. О́ıtkeni, halyqaralyq joǵary oqý oryndarymen tyǵyz yntymaqtastyqta jumys jasaıtyn ýnıversıtetter seriktestiginiń osyndaı formasy buryn bolǵan emes.
Oqý ornynyń tujyrymdamasy álemdik praktıka negizi eskerile otyryp ázirlendi. Onyń modeli álemniń eń úzdik zertteý ýnıversıtetteriniń qurylymyna saı keledi. Munda bólimshelerdiń avtonomdyǵy men modýldigi birinshi kezekte qarastyrylatyn bolady. Jańa ýnıversıtet álemdik standarttarǵa sáıkes keletin jańa ınfraqurylymmen, sonyń ishinde akademııalyq, ákimshilik jáne áleýmettik obektilermen erekshelendi.
Bizdiń maqsatymyz – Prezıdent tapsyrmasyna oraı, Eýrazııa kontınentinde eń úzdik ýnıversıtet qurý. Bul úshin Astananyń jańa bilim ordasy álemniń eń úzdik ýnıversıtetterimen tyǵyz seriktestik qatynastardy ornatý boıynsha jumystar júrgizip jatyr, bul bakalavrıat, magıstratýra men PhD oqý baǵdarlamalaryn ázirleý, ǵylym jáne bilim úderisterin basqarý boıynsha olarmen jınaqtalǵan tájirıbelerdiń nátıjelerin paıdalanýǵa múkindik beredi.
– Ýnıversıtet qandaı mamandyqtar boıynsha kadrlar daıyndaıdy? Otanymyzdaǵy basqa oqý oryndarynan bul ýnıversıtettiń aıyrmashylyǵy qandaı? Bir jylda qansha stýdent qabyldanady? Qabyldaý merzimi qaı kezeńge josparlanyp otyr? Qandaı pánderden emtıhan tapsyrylady? “Altyn belgi”, otandyq, halyqaralyq olımpıadalardyń jeńimpazdaryna jeńildikter bar ma, álde olardyń da emtıhan tapsyrýlary kerek pe? Jalpy synaq test arqyly óte me, bolmasa basqa joly qarastyrylyp jatyr ma?
– Akademııalyq baǵdarlamalardyń mazmuny men fakýltetterdiń mamandanýy sheteldik seriktesterimizben birge ázirlenedi. Jalpy, bakalavrıat baǵdarlamasy boıynsha ınjenerııa, medısına, bıznes, jaratylystaný jáne áleýmettik ǵylymdar mektepterin ashý josparlanyp otyr. Sonymen qatar, budan ári magıstrlik jáne PhD baǵdarlamalary boıynsha bıznes jáne memlekettik saıasat mektepteri ashylatyn bolady.
Bizdiń ýnıversıtetimizdiń negizgi erekshelikteriniń biri – bul halyqaralyq deńgeıdegi ýnıversıtetti qurý modeli retinde bizdiń seriktestik modelin tańdap alýymyz. Bul ulttyq bilim júıesiniń barlyq artyqshylyqtary men eń úzdik sheteldik praktıkany eskeretin ýnıversıtettiń seriktesteri – joǵary oqý oryndarymen birlesken bilim baǵdarlamalaryn qurý týraly bizdiń bastapqy oıymyzǵa tikeleı baılanysty bolyp otyr. Osyndaı qarym-qatynastar otandyq joǵary bilimdi modernızasııalaýdyń jańa satysy bolyp tabylady, bul jańadan qurylǵan ýnıversıtetke oqý úderisin uıymdastyrýdyń halyqaralyq erekshelikteri men ulttyq erekshelikterin jınaqtaǵan ózindik brendti qalyptastyrýǵa múmkindik beredi.
Joba boıynsha ýnıversıtet stýdentteriniń jalpy sany 4 000 adamdy quraıtyn bolady. Aǵymdaǵy jylda ýnıversıtettiń daıyndyq (Foundation) baǵdarlamasy boıynsha stýdentterdi qabyldaý júrgizilmek. Oqý úderisi tek aǵylshyn tilinde júrgiziletinin nazarǵa sala ketsem deımin.
Oqýǵa túsý kezinde qoıylatyn talaptardy qabyldaý komıssııasy belgileıdi. Stýdentterdi irikteý kezinde negizgi ustanymdar retinde TOEFL jáne IELTS emtıhandarynyń, Londonnyń Ýnıversıtettik kolledjimen ázirlengen qabiletterdi aıqyndaý testileriniń nátıjeleri, halyqaralyq olımpıadalarǵa qatysýy jáne basqa marapattary men jetistikteri eskeriledi.
Qazir Qazaqstannyń barlyq oblys ortalyqtarynda ýnıversıtettiń tusaýkeserleri ótkizilip jatyr. AJÝ, USL men Brıtan keńesiniń ókilderi mektep túlekterin ýnıversıtetke túsý erejelerimen jáne elimizdiń ár túrli aımaqtarynda aǵymdaǵy jyldyń sáýir – tamyz aılarynda ótkiziletin irikteý týrlaryna qatysýdyń sharttarymen tanystyrýda.
Irikteýdiń birinshi kezeńi aǵylshyn tilin bilý deńgeıin tekseretin British Council English Proficiency Test (BCEPT) testin tapsyrýdy qarastyrady. Bul úshin aǵymdaǵy jyldyń sáýir – mamyr aılarynda BCEPT testin júrgizý úshin Brıtan keńesiniń ókilderinen qurylǵan saraptama toby Qazaqstannyń barlyq aımaqtaryna shyǵatyn bolady.
Birinshi irikteý týryna qatysý úshin, sondaı-aq ýnıversıtetke túsýdiń erejeleri men sharttary www.nu.edu.kz. saıtta kórsetilgen.
Atalǵan testilerdi oıdaǵydaı tapsyrǵan talapkerler irikteýdiń 2 kezeńine shaqyrylady. Olar IELTS testi men Subject Entrance Test testilerin – USL-men ótkiziletin pánder boıynsha oqýǵa túsý emtıhandaryna qatysady.
О́zdiginen testilerdi tapsyrǵan talapkerler jáne aǵylshyn tiliniń tıisti deńgeıin rastaıtyn: TOEFL (qaǵaz betinde RVT nemese online rejıminde) nemese IELTS halyqaralyq testilerdiń nátıjeleri kórsetilgen resmı sertıfıkattary bar talapkerler USL testilerin tapsyrýǵa shaqyrylady.
Emtıhandardy tapsyrý barlyǵyna, sonyń ishinde “Altyn belgi” ıegerleri úshin de, otandyq jáne halyqaralyq olımpıadalardyń jeńimpazdary úshin de mindetti ekenin atap ótkim keledi.
– Ýnıversıtetke stýdentterdi qabyldaý tártibi týraly aıta ketseńiz. Buǵan qosa talapkerler qandaı qujattardy ázirleýi kerek?
Ýnıversıtet talapkerleri irikteý týrynyń atalǵan kezeńderinen ótken soń, Foundation baǵdarlamasy resmı qujattardy qabyldaý aǵymdaǵy jyldyń maýsym – shilde aılarynda júrgiziletin bolady.
Foundation baǵdarlamasy negizinde oqýǵa qujattardy tapsyrý úshin talapkerler tómendegi qujattardy: orta mektepti bitirgeni týraly attestattyń nemese tehnıkalyq kásibı bilim, joǵary bilim týraly dıplomnyń, IV (International Baccalaureate) dıplomynyń, sondaı-aq “Altyn belgi” sertıfıkatynyń, respýblıkalyq jáne halyqaralyq olımpıadalarynyń jáne orta bilim pánderi boıynsha ǵylymı jarystardyń I, II, jáne III oryn dıplomdarynyń túpnusqasyn nemese notarıaldyq túrde kýálandyrylǵan kóshirmelerin tapsyrýy kerek.
Jańa ýnıversıtettiń qabyldaý komıssııasy test nátıjelerin jáne talap etilgen qujattardy qarap shyqqan soń, qabyldaý erejeleri men ustanymdaryna sáıkes árbir talapkerdiń ótinishin qarap sheshim qabyldaıtyn bolady.
– Ýnıversıtetke túser aldynda talapkerler daıyndyq baǵdarlamasynan ótetin kórinedi. Bul baǵdarlama týraly tolyq aıtyp berseńiz. Jalpy oqý granttary kimderge beriledi? Grantqa ıe bola almaǵandar aqyly oqı ma? Aqyly oqıtyn bolsa, tóleıtin qarjynyń kólemi qandaı? Keıbir aqparat quraldarynda oqý tólemi týraly áralýan málimetter kezdesip qalady. Qomaqty qarjyny daryndy balalardyń, ásirese, aýyldyq jerde turatyn qandastarymyzdyń qaltasy kótere me?
– Foundation daıyndyq baǵdarlamasy bakalavrıattyń birinshi bazalyq kýrsyn bildiredi, bul jerde stýdentter profıldi pánder boıynsha bazalyq bilim, ýnıversıtettiń bilim berý júıesi jáne akademııalyq mádenıeti týraly aqparat alady. О́zderiniń kommýnıkasııalyq daǵdylaryn damytady, aǵylshyn tilinen bilim jetildiredi.
Mundaı ıgilikti iske sheteldik joǵary oqý orny – ýnıversıtettiń seriktesi retinde Londonnyń ýnıversıtettik kolledji (USL) qatystyrylady. Ol Times Higher Education gazetiniń baǵa berýi boıynsha álemniń eń úzdik ýnıversıtetteriniń tiziminde 4 orynda tur.
Ýnıversıtette oqý aqyly negizde júrgiziledi. Bul rette oqý tólemi seriktes – ýnıversıtettiń qoıatyn talabyna sáıkes bolady jáne tıisti joǵary oqý oryndaryndaǵy osyǵan uqsas balamalarǵa sáıkestendiriledi. Oqý tólemine oqý shyǵyndary, ýnıversıtettiń ǵylymı-tehnıkalyq jabdyqtalýyna jumsalatyn qarjy, professor-oqytýshylar men ákimshilik- basqarýǵa tólenetin eńbek aqy stıpendııa qory jatady.
Sonymen qatar, oqýǵa túsý emtıhandarynyń nátıjeleri boıynsha eń joǵary ball jınaǵan talapkerlerdiń memlekettik oqý granttaryn alýǵa múmkindikteri bar. Bul, árıne, ýnıversıtette tegin oqýǵa múmkindik berý degen sóz. Kúni keshe ǵana 500 grant bólingeni soǵan dálel.
Sondaı-aq stýdentterge arnaıy qarjylyq kómek kórsetý júıesi qarastyrylyp otyr. Qazirgi tańda onyń kiris kózi, mólsheri týraly máseleler sheshilý ústinde. Bul rette stýdentterge qarjylyq kómek kórsetý týraly sheshimdi qabyldaýda olardyń qabiletteri men talanttary birinshi kezekte eskeriletinin atap ótkim keledi.
Sonymen qatar, zamanǵa saı salynyp jatqan jatahanalarda bilim ordasynyń barlyq stýdentteriniń turýyna múmkindik bar. Grant ıegerleri jataqhanalarda tegin turatynyn aıta ketýge bolady. Bir sózben aıtqanda, jastarǵa álemdik deńgeıde jaǵdaı jasalady.
– Sabaq aǵylshyn tilinde júrgiziletini belgili boldy. Al bul tildi bilmegender, oqysaq dep talaptanǵan talapkerlerge qandaı múmkindikter bar?
– Iá, ýnıversıtettegi oqý úderisi sheteldik joǵary oqý oryndarymen, ıaǵnı seriktester talaby qamtamasyz etiletindikten sabaq aǵylshyn tilinde júrgiziledi. Sonymen qatar, USL-ke sáıkes tańdalǵan arnaıy pánder boıynsha úzdik akademııalyq kórsetkishterge ıe bolǵan, biraq aǵylshyn tilin jetkilikti deńgeıde bilmeıtin (IELTS kórsetkishi 4,0 tómen emes) talapkerlerge aǵylshyn tiliniń English for Academic Purposes jedeldetip oqytý kýrsynan ótý múmkindigi beriledi.
Keıinnen ýnıversıtetke oqýǵa túsýge tyńdaýshylardy daıyndaý boıynsha arnaıy kýrstar ashylatyn bolady. Onda aǵylshyn tilin tereńdete oqytyp, testke daıyndaý kózdelgen.
– Ýnıversıtettiń professor-oqytýshylar quramy qalaı jasaqtalyp jatyr? Sizderde endaýment qory bar kórinedi. Bul qandaı qor, ol nemen aınalysady?
– Professor-oqytýshy quramyn qabyldaý talaptary ýnıversıtet – seriktespen anyqtalatyn bolady. Bekitilgen shart talaptaryna sáıkes Ulybrıtanııadan 50 oqytýshy kelip sabaq beredi. Sondaı-aq ýnıversıtetke eń úzdik ulttyq zertteýshiler shaqyrylatyn bolady. Bul oqý sapasynyń artýyna múmkindik beredi.
Maqsatty kapıtal qoryn (endaýment qoryn) qurýǵa qatysty aıtar bolsaq, ol ýnıversıtettiń turaqty damýyn qamtamasyz etý maqsatynda qurylyp, memlekettik, sondaı-aq jeke qurylymdardyń esebinen qarjylandyrylady. Qordyń negizgi mindeti – ýnıversıtettiń akademııalyq, ǵylymı jáne ózge de baǵdarlamalaryn qarjymen qamtamasyz etý. Qordyń qarajaty arnaıy aktıvterde jınaqtalady. Olardan túsken kiris ýnıversıtettiń ǵylym, bilim baǵdarlamalaryn damytýǵa jáne stýdentterge arnaıy stıpendııalardy berýge paıdalanylady.
– Ýnıversıtet álemdegi aldyńǵy qatarly joǵary oqý oryndarymen tyǵyz qarym-qatynas jasaıtyny málim, sondaı oqý oryndaryn naqty ataı ketseńiz.
– Jańa halyqaralyq ýnıversıtettiń maqsaty – eldiń jańa kásibı qyzmetkerlerin daıarlaýǵa óz úlesin qosý, jastarǵa halyqaralyq standarttarǵa saı bilim berý. Sol arqyly Qazaqstanǵa álemniń úzdik joǵary oqý oryndarynan shaqyrylatyn joǵary dárejeli professorlardyń dáristerin talantty jastarymyzdyń tyńdaýyna múmkindik berý bolyp tabylady. Osy maqsatty iske asyrý úshin biz jetekshi sheteldik joǵary oqý oryndarymen belsendi kelissóz júrgizip jatyrmyz. О́tken jyldyń aıaǵynda jáne osy jyldyń basynda ýnıversıtet delegasııasy AQSh, Ulybrıtanııa jáne Japonııanyń joǵary oqý oryndaryna issaparmen baryp keldi. Osy kezdesýlerdiń barysynda jetken kelisimder ózara múddeli salalarda sheteldik seriktestiktermen tabysty yntymaqtasýǵa negiz bolyp tabylady.
Jalpy, ýnıversıtetti damytý strategııasy – álemniń 30 úzdik ýnıversıtetiniń qataryna kiretin jetekshi joǵary oqý oryndarymen yntymaqtastyqty damytýǵa baǵyttalǵan.
Búgingi kúni biz ýnıversıtet mektepteriniń (fakýltetteriniń) jáne ǵylymı ortalyqtarynyń tujyrymdamalaryn ázirleý máselesin álemniń jetekshi ýnıversıtetterimen bekittik. Atap aıtqanda jasalǵan ondaı kelisimder: UCL, Pittsburgh, Carnegie Mellon, Wisconsin-Madison, Duke, Harvard Medical, t.b. Osy kelisimder keleshekte uzaq merzimdi baılanysqa negiz bolady degen senimdemiz.
– Redaksııaǵa habarlasqan talapkerler elimizde joǵary oqý oryndaryn aıaqtaǵannan keıin siz basqaryp otyrǵan ýnıversıtette ekinshi mamandyq alýǵa bola ma, ondaı múmkindik bar bolsa qabyldaý qalaı júredi, qandaı mamandyqtar boıynsha oqı alamyz degen suraqtardy alǵa tartyp jatyr. Siz bul týraly ne aıta alasyz?
– Joǵaryda da ańǵartyp óttim. Bilim alýdy qalaǵandardyń bári, olardyń akademııalyq kórsetkishteri sheteldik joǵary oqý oryndary – seriktester belgilegen qabyldaý talaptaryna sáıkes bolsa, ýnıversıtette ekinshi mamandyq alýǵa múmkindikteri bar.
2012 jyldan bastap ýnıversıtette magıstrlik jáne PhD baǵdarlamalar boıynsha bıznes mektebi jáne memlekettik saıasat mektebi ashylady. Osynyń barysynda akademııalyq baǵdarlamalar jáne fakýltetterdegi mamandyqtar tizbesi sheteldik seriktestermen tıisti kelisimderdi bekitkennen keıin ázirlenetinin de aıta ketsem deımin.
– Aslan Bókenuly, Elbasy Joldaýynda ýnıversıtet aıasynda 3 ǵylymı ortalyq ashylatyny týraly aıtylǵan edi. Sol ortalyqtarda zertteý jumystarymen óz Otanymyzdyń ǵalymdary aınalysa ma, álde sheteldik oqymystylar tartyla ma?
– Suraq oryndy qoıylyp otyr. Prezıdent N.Á.Nazarbaev óz Joldaýynda jańa ýnıversıtet janynda úsh ǵylymı, atap aıtqanda: pánaralyq ınstrýmentaldyq ortalyq, energetıkalyq zertteý ortalyǵy jáne ómir týraly ǵylym ortalyǵyn ashýǵa erekshe kóńil bóldi. Osy ortalyqtar “bolashaq ekonomıkanyń” negizi bolatyn ulttyq ınnovasııalyq júıeniń ajyramas bóligi bolýy tıis.
Pánaralyq ınstrýmentaldyq ortalyq (PIO) taldaý jabdyqtar parkin, zerthana fabrıkalary men zaýyttaryn, jobalyq-smetalyq bıýrony, bilikti qyzmetkerler quramyn, tehnoparkti, tehnologııalyq bıznes- ınkýbatordy qamtıtyn pánaralyq ınstrýmentaldyq park retinde qalyptasady. Osynda bıznes josparlardyń ınnovasııalyq konkýrstary jáne grantty qarjylandyrý, t.b. ótkiziledi. PIO jaratylystaný (fızıka, hımııa, matematıka, bıologııa) ǵylym mektebiniń departamentteri úshin ǵylymı baza bolady. Sondaı-aq ónerkásip jáne halyqaralyq seriktestermen birlesken zertteýlerdi ótkizýge qatysady.
Energetıkalyq zertteýler ortalyǵyn qurý maqsaty túrli elderden ǵalymdar men ınjenerlerdiń energetıkalyq jáne ekologııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń aýqymdy máselesin sheshý kózdelgen. Qazirgi ýaqytta tehnologııalardyń kóbi ekologııaǵa oń áseri bar deı almaımyz. Adamnyń densaýlyǵyna zııandy ekeni de belgili. Endeshe, adamı ekologııalyq ustanymdardy eskere otyryp, talaptarǵa saı jańa energııany saqtaıtyn jáne zııansyz tehnologııalardy engizý qajet.
О́mir týraly ǵylym ortalyǵynyń negizgi maqsaty ǵylymı qyzmetkerlerdi daıarlaý, irgeli jáne translıasııalyq bıomedısınany damytýdy ınvestısııalaý jolymen sapaly medısınalyq qyzmetterdi ázirlep Qazaq eliniń básekege qabiletti bıomedısınalyq salasyn qurý bolyp tabylady. Ortalyq qyzmetiniń basym baǵyttary transplantologııa, jasandy júrek pen ókpe tehnologııasyn jetildirý jáne engizý, radıohırýrgııa men fetaldy hırýrgııany damytý, adamnyń ómir jasyn uzartýdaǵy medısınanyń rólin arttyrý bolyp tabylady.
Ortalyqtardaǵy ǵylymı zertteýlermen otandyq jáne sheteldik zertteýshilermen qatar, ýnıversıtettiń stýdentteri de aınalysa alady.
– Qazir Elbasynyń uıytqy bolýymen “Bolashaq” halyqaralyq baǵdarlamasy boıynsha shetelderde kadrlar daıyndalyp jatyr. Olardyń aldyńǵy tolqyny el damýyna óz úlesterin qosyp júr. Siz basqaryp otyrǵan ýnıversıtet birde-bir shetelde kadr daıyndaýdy toqtatyp, ózimizde ony júıeli júzege asyrýdy oılastyryp jatyr ma?
– Osy jobalardyń árqaısysy el tarıhynan óz ornyn alady dep oılaımyn. “Bolashaq” baǵdarlamasy boıynsha jetekshi sheteldik joǵary oqý oryndarynda bilim alǵan jas mamandardyń kóbi qazirgi ýaqytta el damýyna óz úlesterin qosyp júrgeni málim.
“Bolashaq” halyqaralyq baǵdarlamasy da, Astana jańa ýnıversıteti de Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen quryldy. “Bolashaq” halyqaralyq bilim berý baǵdarlamasy, jastarymyzdyń bilim deńgeıiniń ósýine baǵyttalǵan onyń birinshi qadamy edi. Al Elbasynyń eldiń ordasynda halyqaralyq deńgeıdegi ýnıversıtetti ashý týraly ıdeıasy – bul qazaq jerinde jańa bilim ordasy arqyly otandyq kásibı qyzmetkerlerdi daıarlaýǵa baǵyttalǵan qundy jumysy boldy.
Osy eki úlken bastamanyń arasy – 17 jyl. Qazaq eli osy ýnıversıtetti ashý úshin 17 jyl ázirlik jasady. Tıisti ǵylym-bilim, tehnıkalyq, zerthanalyq zertteý bazasyn daıarlady. Bul kezeńde Qazaqstan álemdegi básekege barynsha qabiletti 50 eldiń qataryna kirýge umtylyp áleýeti kúshti, táýelsiz el retinde ózin kórsetti. Endigi jerde myqty kadr ózimizde ázirlenetin bolady. Jańadan qurylǵan ýnıversıtet sonyń altyn dińgegi. Bul ýnıversıtette jas qazaqstandyqtarǵa elden shyqpaı-aq, úzdik sheteldik joǵary oqý oryndarynyń deńgeıine saı sapaly bilim alyp, bilikti qyzmetker bolýǵa múmkindik jasaldy. Tek talapqa tótep berse boldy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Súleımen MÁMET.