Shejireden syr shertken

Birinshiden, aýdannyń kıeli topyraǵynda qazaqtyń óneri men má­­denıetine, ádebıetine, óz­ge de sa­lalaryna ólsheýsiz eń­bek si­ńirgen sańlaq tulǵalardyń kin­dik qany tamǵan. Sonyń ishinde qa­zaqtyń kúı ónerinde qaıtalanbas mu­­ra qaldyrǵan Qurmanǵazy Saǵyr­baı­uly, Dáýletkereı Shyǵaıuly, Dına Nurpeıisova osy topyraqta ómir­ge kelgen. Aýdanǵa kúı atasy – Qur­manǵazy Saǵyrbaıulynyń esimi berilse, el shekarasynda temir jol beketi Dına Nur­peıi­sova­niń atymen atalady. Odan beride Ázı­dolla Esqalıev pen Ba­qyt Qa­ra­balınadaı dom­byranyń qos ishe­ginen kúı kúm­birletken óner tar­lan­­dary da óner jolyna osynaý qu­­­narly topy­raq­tan qanat qaqqan edi.

Ýfadaǵy «Ǵalııa» medrese­sinde bilim alyp, áıgili aqyn Be­ıimbet Maılınmen birge qazaq oqý­­shylarynyń «Sadaq» atty qol­­­jazba jýrnalyn shyǵarǵan, keıingi ómirin ǵylymǵa, aǵartýshy­lyqqa arnap, 1929-1930 jyldary halyq aǵartý komıssary qyzmetin atqarǵan memleket qaıratkeri Nuǵman Manaevtyń balalyq shaǵy atalǵan aýdanda ótip, kúreske toly ómirge kıeli mekennen attanǵan bolatyn. Teńiz tolqyny býyrqanyp jatatyn jaǵalaýda týyp, qazaq poezııasynyń aqsha bultyna aı­nalǵan aqyn Ábý Sársenbaev pen Qo­shalaqtyń qyryndaǵy sor­ǵa basylǵan áke izimen syr­­­­la­syp, sa­ǵy­ny­shyn jy­ryna aı­nal­dyrǵan qalamger Ju­meken Ná­ji­­medenov, bel­gili áde­bı­e­­­t synshysy Zeı­nol­la Se­rikqalıev pen aýyldyń qa­ra­­paıym adamdarynyń bolmy­syn prozalyq hám drama­lyq shyǵar­malaryna arqaý etken talantty ja­zýshy Rahymjan Otarbaev kıeli topyraqtan nár alǵany daýsyz.

Ekinshiden, bul aýdanda da tyl­sym syry ashylmaǵan tarıhı jer kóp. Solardyń qatarynda Kenenbaı úńgiri bar. Bul úńgirde ne saqtalǵan? Sondaı-aq Sarmat taı­pasyna tán jádigerleri men bizdiń zamanymyzǵa deıingi H-HI ǵasyrdaǵy Peshenek dáýirine jata­tyn tarıhı qundylyqtary bar Qudaıbergen obasynyń to­lyq zert­teler sáti jaqyndap keledi. Aýdan­da Azǵyr (Aq qala), Shal­qar, Qyryqoba, Alaıǵyr, Súıin­dik, Balqudyq jáne ózge de tarıhı ataý­lardyń astarynda ne ja­syrylǵan?

Úshishiden, munda «Azǵyr» ata­latyn áskerı synaq polıgony bar. Onda 17 ret jerasty synaǵy ja­salǵan. Polıgon aýmaǵynda almaz alynady degen josparmen or­na­tylǵan «Iаva» qondyrǵysy áli tur.

Osyndaı erekshelikteri bar Qurmanǵazy aýdanynyń ekinshi tynysy táýelsizdik jyldarynda ashyldy. Qazir aýdanda kásipkerlik, ásirese aýyl sharýashylyǵy salasyn órkendetýge basymdyq berilip otyr. Turǵyndardyń áleý­­mettik ahýalyn jaqsartýǵa ba­ǵyt­talǵan jumystar qolǵa alyn­ǵan. Jol, aýyz sý syn­dy ın­fraqurylymdyq jo­balar atqarylyp jatyr. 

Árıne, tarıhı tulǵalardyń b­urynǵy hám búgingi qol jetken jetis­tigi bolashaq urpaq úshin úlgi-ónege bolary anyq. Munyń bári aýdan ákimi Qaırat Nurtaevtyń aıtýynsha, «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geo­grafııasy» jobasy aıasynda jaryq kórgen «Kıeli meken, qa­sıet­ti ól­ke – Qurmanǵazy» atty she­jire kitapqa arqaý etildi. Ony akademık-jazýshy, halyqaralyq «Alash» áde­bı syılyǵynyń ıegeri О́mirzaq Qajym­ǵalıuly bastaǵan jergilikti ólketanýshylar daıyndapty.

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty, qalam­ger Tańatar Dárelovtiń máli­me­tinshe, «Aǵataı» baspasynan ja­ryq kórgen kitapta «Dáýir demi», «Kıeli adamdar, qasıetti jer­ler», «Syr sherter nysandar», «Tuǵyry bıik tulǵalar», «О́t­kenimizdi zerdelep, ózimizdi taný­shylar» dep atalǵan bes taraý bar. Máselen, «Dáýir demi» taraýynda Naryn óńirinde júrgizilgen ǵylymı zertteý jumysy, tarıhı oryndardyń ataýy qamtylyp otyr. Sondaı-aq Kaspıı teńiziniń jaǵalaýyndaǵy aýyldar men kent­terdiń paıda bolý kezeńi men jer-sý ataýlarynyń shyǵý tarıhy, tarıhı-mádenı es­kert­kishteri týraly málimetter berilgen.

Uly kúıshiniń esimin ıelengen aýdan han-sultandar, batyrlar, kúıshi-jyrshylar, san alýan qasıet qonǵan arýaqty adamdardan da kende emes. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta sheıit bol­ǵan batyrlar da bar. Eldiń mádenıeti men ádebıetin damytýǵa, ekonomıkasyn, sharýashylyǵyn órkendetýge úles qosqan birtýar tanymal tulǵalar, eńbek erleriniń eren isi «Kıeli adamdar, qasıetti jerler» taraýynda keńinen baıan­dalady. Bul taraýda sondaı-aq qasıetti jerler, tarıhı jádi­gerler týraly málimetter bar. «Syr sherter nysandar» taraýyn­da mazarlar men qorymdar, petro­glıf­ter men eskertkishter jaıly syr shertiledi. «Tuǵyry bıik tul­ǵalar» taraýyndaǵy ólke tarı­hyn zerttep júrgen jýrnalıst As­qar Ǵuma­rovtyń tanymdyq tol­ǵanysy barshany qyzyqtyrary daýsyz.

– Bul kitap – keń Narynnyń darhan dalasynda ómir súrgen han-batyrlardy, daryndy tulǵa­lardy, qasıetti adamdardy jurt­shy­lyqqa keńinen tanytatyn qun­dy dúnıe. Mundaı kitap ózge aýdan­darda, basqa óńirlerde ázir­ge shyǵa qoıǵan joq. Desek te shejire kitapta tek bir aýdannyń ǵana emes, eldiń damýyna eńbek sińir­gen tarıhı tulǵalardyń ta­ǵy­lymdyq ónegesi keńinen qam­tyldy. Ásirese, jastardyń tanym­dyq óı-órisin keńeıtýine septigi tıedi, – deıdi Qazaqstan Jazý­shylar odaǵy Atyraý oblystyq fılıalynyń jetekshisi, «Aǵataı» baspasynyń dırektory Qoıshyǵul Jylqyshıev.

Atyraý oblysy