Ol qyryq ýázirine jer betindegi jaman adamdy tabyńdar deıdi. Ýázirler «eń jaman adam mynaý» dep bireýdi alyp keledi. Biraq ol adam «jaman» bolmaı shyǵady. Onyń keremet synshylyq qabileti bar eken. Han Jamandy shaqyryp alyp, suraıdy:
– Eı, Jaman, meni synashy, neshe atamnan beri hanmyn? – deıdi. Jaman:
– Taqsyr, handyq tek qara basyńda, deıdi.
– Qate aıttyń! Men jeti atamnan beri hanmyn. О́zimdi bylaı qoıǵanda alty atamdy qaıda jiberesiń? – dep zekıdi han. Jaman saspaıdy.
– Joq, taqsyr! Siz naǵyz naýbaıshynyń balasysyz, deıdi.
Han ne derin bilmeı, týǵan anasyn aldyryp, shyndyqty aıtýyn ótinedi. Anasy onyń shyn máninde hannyń uly emes ekenin, ózine deıingi 10 áıeldi Zárli han kileń qyz týǵany úshin jaryp óltirgendigin, sodan qursaǵyna qyz bitkenin bilgen ol ózimen bir mezgilde ul kótergen naýbaıshynyń áıelimen jasyryn kelisip, nárestelerdi almastyryp alǵanyn aıtady. Bul sózdi estigen han:
– Iаpyrmaı, meniń naýbaıshynyń balasy ekenimdi qaıdan bildiń? – deıdi. Sonda Jaman:
– Men jaman-jaqsy bolsam da úıińizge kelgen qonaq edim. Handardyń isher asy – jal men jaıa aýzyńyzǵa túspeı, nan túsip, meni aspazǵa jiberdińiz. Saltyńyzǵa tarttyńyz. Sizdiń han tuqymynan emes ekenińizdi sodan baıqadym, – deıdi.
Osy sııaqty mysaldar kóp. Mysaly, Tolybaı deıtin at synshysy jolaýshylap kele jatyp, anadaı jerde qumda kómilip jatqan attyń qý basyn kózi shalady. Tizgindi tartyp tura qalyp: «Mynaý eren júıriktiń basy eken, ımek tumsyq, bóken tanaý, kóziniń oıyndysy tereń, jar qabaq, eki jaqtyń ortasy alshaq, tisteri áli jaltyrap tur, súıegi qandaı asyl edi janýardyń. Myna tumsyǵyna qaraǵanda shoqtyǵy bıik, aıaǵy uzyn, qoıan tirsek, serpini qatty, sińirli eken. Qumdaýyt, bosań, kóbeleń jerde báıge bermeıtin jylqy. Jasy toǵyzdan asyp, onǵa qaraǵan der shaǵynda ólgen eken janýar. Attyń ólgenine úsh jyl bolypty» depti.
Bul dúnıelerdi nege aıtyp otyrmyz? Burynǵy qazaqtardyń qabileti osyndaı bolǵan. Bizdiń qazaq dál osy qabiletinen aıyrylyp qaldy. Shyǵys danalyǵy desek te bolar, «qorlyqqa (qor bolǵan) ushyraǵan jurt qabiletinen aıyrylady» deıtin támsil bar.
Qor bolý degen ne, soǵan toqtalaıyq. Abaı aıtady: «Kúlli adam balasyn qor qylatyn úsh nárse bar. Sonan qashpaq kerek: áýeli – nadandyq, ekinshisi – erinshektik, úshinshi – zalymdyq. Nadandyq – bilim-ǵylymnyń joqtyǵy, dúnıede eshbir nárseni olarsyz bilip bolmaıdy. Bilimsizdik haıýandyq bolady. Erinshektik – kúlli dúnıedegi ónerdiń dushpany. Talapsyzdyq, jigersizdik, uıatsyzdyq, kedeılik – bári osydan shyǵady. Zalymdyq – adam balasynyń dushpany. Adam balasyna dushpan bolsa, adamnan bólinedi, bir jyrtqysh haıýan qısabyna qosylady» deıdi.
Bundaı qorlyqtan qalaı qutylýǵa bolady? Onyń jolyn taǵy da Abaı aıtady: Qorlyqtyń emi – hallaqyna (ımanǵa) mahabbat, halyq ǵalamǵa (el-jurtqa) shapqat, – deıdi. Demek, qaýymynyń hallaqqa senim-mahabbaty joǵalsa, halyq ǵalamǵa meıirim-shapaǵaty azaısa, ol jurt qabiletinen aıyrylyp qor bolady eken.
