Qoǵam • 21 Qańtar, 2021

Mal dárigeriniń qadirine qashan jetemiz?

1312 ret kórsetildi

Bilemiz, jyly úıde et jep, qymyz iship, tis shuqyp jatqandy kim unatpasyn?! Aýyldan aıran-súti, et-maıy kelip jatsa, qalalyqtardyń qaǵanaǵy qaryq. Dastarqanymyzdan úzilmeıtin sol aýylsharýashylyq ónimderiniń sapasyn aıtamyz, tikeleı veterınarlarǵa baılanysty ekenin keı-keıde esten shyǵaryp alamyz-aý. Olaı deıtinimiz, Shyǵys Qazaqstannyń birqatar aýdandarynda mal dárigerleri jalaqylaryn jarytyp ala almaı júr. «Bir oıdy bir oı qozǵaıdy» demekshi, jalaqydan da basqa máseleleri shash etekten.

Aýyldaǵy veterınarlardyń telefonynda tynyshtyq joq. Biri «sıyrymnyń ishi kepti» dep shaqyrsa, endi biri «anyqtama jazyp ber» dep mazalaıdy. Senbi-jeksenbi, kún-túnge qaramaıdy. Kóktem shyqsa, tizeden qı keship, eldiń qorasynan shyqpaıtyn da sol baıaǵy qarapaıym mal dárigerleri. Ýaqtyly ekpesin egedi, qanyn alady. Qan demekshi, alǵan qandy zerthanaǵa deıin jetkizetin termosómkeler de tapshy. Kúnniń ystyǵynda 100-200 shaqyrymdyq jerdegi zerthanaǵa jetkenshe, qan uııdy, quramy ózgeredi. Sodan soń maldyń aýrýy anyqtala ma?

Veterınarlardyń jumysyna saı arnaıy kıim, qural-jabdyqtary da joq. Joq bolǵan soń bir ınemen ondaǵan basty egip shyǵýǵa májbúr. О́z qaltalarynan tıyn shyǵaryp satyp alaıyq dese, bir ıneniń quny 50 teńgeniń mańaıynda. Myńdaǵan basqa qarjy shaq kelmeıdi. Onsyz da jalaqylarynan jyrymdap, eski kólikterin lekerleıdi, maı-suıyn quıady. Endi kelip, sol aılyqtaryn ala almaı otyrǵan joq pa?! Qarashada elý paıyzy tólengen, sonymen boldy. Jeltoqsannyń mereke-meıramdarynda syıaqy alǵandy qoıyp, aılyqtaryna zar bolyp júr. Asyrap otyrǵan bala-shaǵasy, tólep otyrǵan nesıeleri bar. Sonyń ózinde ýlap-shýlap basshylardyń tabaldyryǵyn tozdyryp júrgen biri joq edi. Aıtsa da «aýyldaǵynyń aýyzy sasyq» degen bar emes pe, kim qulaq assyn?! Ishinara óz ishterinde kúńkildep-kúńkildep qoıatyn. Amaly taýsylsa kerek, jýyrda Katonqaraǵaı aýdanynyń mal dárigerleri máselelerin aıtyp habarlasty.

 

Qyl ústinde tur

– Aqsha negizi bir jylǵa bólinýi kerek edi. Biraq qarasha­dan beri aılyq ala almaı otyrmyz. Joǵary bilimmen jalaqy 90 myń teńgedeı bolýy kerek. Menińshe, jumys ótilin de du­rys eseptemeıdi, ár aıda ártúrli jalaqy alamyz. Emdelý úshin járdemaqy tólenbeıdi, kásip­odaqqa dep aqsha ustalady, biraq onyń qaıda ketip jatqany bel­gisiz. Aıta bersek, másele kóp. Mal qaraýǵa kıetin arnaıy kıim múldem joq. Qaýipti vaksı­nalarmen jumys isteımiz. Kólik­ter tozǵan, synsa ózimiz jón­dete­miz. Bekitilgen mal men el­diń qolynd­aǵy maly josparmen sáı­kes kelmeıdi. Jospar­da tym kóp be­ki­tilgen. Malǵa syr­­ǵa taǵyp, tizimge kirgizińder deı­di. Al syrǵa joq, kelgen syr­­­ǵa­­lar qol­danylǵan. Bári bazada shy­­ǵyp tur. Jylqyǵa tablo ba­s­a­ıyq desek, oǵan ne benzın, ne qyz­dyratyn qural joq. Múl­de jaǵdaı jasalmaǵan, – deıdi Katon­qaraǵaı aýdany О́rel aýyldyq okrýginiń veterınary Aıbyn Tumarbaev.

Belqaraǵaı aýyldyq ok­rýgi­niń mal dárigeri Saıran Oqasovtyń aıtqan máselesi de sol – jalaqy mardymsyz, qural-jabdyqtar tozǵan. Sóıte tura joǵarydan qoıylǵan talaptardy oryndaý – mindet.

– Osydan biraz jyl buryn «veterınarııa qyl ústinde tur» dep problema kóterilgen. О́ki­nishke qaraı, áli sol qalpy, qyl ústinde turmyz. Pandemııa kezin­de bári onlaın jumys istep júr­gende, mal dárigerleri de dári­ger­lermen, polıseılermen qatar jumys istedi. Sóıte tura, jazda da tórt aı jalaqysyz otyrdyq. Kompıýterde maldy ıden­tı­fı­ka­sııalaý baǵdarlamasy da du­rys bolmaı tur. Jetilmegen, oı­las­tyrylmaǵan. Basqarmadaǵy ma­man­dardan surasaq, olar da bil­­meıdi, – deıdi máseleniń mán-ja­ıyn túsindirgen Saıran Oqasov.

Qatardaǵy mal dárigerleri aıtqan olqylyqtardy alǵa tartyp, Katonqaraǵaı aýdandyq veterınarııa bóliminiń basshysy Raqymǵalı Baıgereevke de habarlastyq. Basshylyq qyzmette otyrǵanymen, máseleniń baryn moıyndap, ózi de búkpesiz birqatar problemanyń ushyn shyǵardy.

– Bul problema Katonqara­ǵaı­da ǵana emes, búkil oblysta bar. Biz jyl kóleminde atqa­ryl­ǵan jumys boıynsha 15,5 mln teńge tabys taptyq. Onyń 8 mln 700 myń teńgesi jalaqyǵa jumsalatyn. Bıyl veterınarııa basqarmasy osy qarajatty bermeı qoıdy. Sessııada «aqshanyń bári koronavırýsqa ketti» dep búkil oblystyń veterınar­lyq pýnktteri qarjysyz qaldy. Qate­lespesem, Abaı, Ulan, Tar­baǵa­­taı aýdandarynyń mal dáriger­­leri jalaqylaryn aldy. Tórt-bes aýdan únemdelgen qarjy eseb­i­­nen tólegen eken. Bizge jeltoq­san­da aılyq tóleısińder dep 10 mln teńge beremiz degen. Biraq oblystyq máslıhattyń sessııasy ótip, veterınarııa basqarmasyna bir tıyn bermeı qoıypty. Qara­shada 50 myń teńgeden tóledik. Jel­toqsanda bizde qara­jat bol­maı qalǵandyqtan tólen­bedi. Oblysqa esep tapsy­rýǵa barǵanda «qarasha men jeltoq­sannyń aqshasy berile me?» dep edik, «Joq, boldy. 2021 jyl­­­dyń qarajaty esebinen óz­deriń tóleńder, adamdardy qys­qar­tyńdar» dep otyr. Amal joq, ju­myskerlerdi aqysyz dema­lys­qa jiberýge týra keledi. Aqshanyń bári bizge basqarmadan túsedi, al biz ózimizdiń jumystyń bárin atqardyq, jospardy oryndadyq. Sońynda bárimiz aqshasyz qal­dyq. Nesıemizdi qaryz alyp jap­tyq, – deıdi Raqymǵalı Baıgereev.

Sonymen qatar bólim basshysynyń aıtýynsha, veterınarııa qyz­metiniń máselesin kún tártibinen túsir­meı, zertteı túsý kerek. Kóteri­lip otyrǵan másele – bir sheti ǵana. Kerek deseńiz, aýyldaǵy qań­ǵybas ıtterge deıin mal dári­gerleri jaýap beredi. Aýyldy qoıyp, qalanyń ózinde ıesiz ıtter órip júr. Veterınarlarǵa beril­gen pnevmatıkalyq qarý­dyń jaqsylary on metrden tıgi­zedi, qoldaǵylary 5 metrge ǵana jetedi. It degeniń ońaı­shy­lyq­pen qarý kezengen adamdy jaqyndata qoımaıdy. Onyń ústine beriletin oq-dári de sanaýly.

 

Aýrý shyqsa ǵana kerek pe?

Ras, veterınarııa salasyna qatysty másele bir aýdanmen ǵana shektelmeıdi. Jalaqyǵa jal­taqtap otyrǵan oblystyń basqa da aýdandary bar. Jaraıdy, jalaqy erte me, kesh pe tólenetin shyǵar. Al jalǵan jospar, sapasyz syrǵa, jetkiliksiz tablo, saldyrlaǵan kólik, joq kıim... Bul máseleler sheshimin taba ma? Qos-qostan kólik mingen kóp basshylar mal dárigerlerin jaıaý salpaqtatpaı, kóz qyrlaryn salmas pa eken?

Úrjar aýdany Úrjar aýyl­dyq okrýginiń mal dárigeri Manar­bek Qabınniń datyna da qulaq túrdik. Onyń sózinshe, veterınarııa salasyna qaıta-qaıta reforma jasalǵanymen, tıimdi júıe qalyptaspaǵan.

– Veterınarııadaǵy bereke­siz­dik 1990 jyldary bastaldy. Qoly­myzǵa lısenzııa berip qoıa bergen, sodan beri eshteńe durys bol­mady. Odan kommýnaldyq mem­lekettik kásiporyn ashyp, jer­gilikti bıýdjetke qarat­ty. Jer­gilikti jer jalaqy tóle­gisi kelse tóledi, tólemese ol da joq, júrdik. Jeltoqsan, qań­tar, aq­pan aılarynda aılyq tó­le­­meıdi. Ondaıda lısenzııa­men júr­genderdiń barar jer, basar taýy qalmaıdy. Eldiń malyn emdep, bergen tıyn-tebenin qanaǵat tutady. Keıin veterınarııa bólimin bir ashyp, bir jap­ty. Qysqasy, bizdiki kózge kórin­beıtin, qadirsiz mamandyq. Aýrý shyqsa ǵana kerekpiz, deıdi Manarbek Qabın.

Qudaı ózi saqtasyn, 2018 jyl­dyń qyrkúıeginde Katon­qaraǵaıdan sibir jarasy shyǵyp, bir adam qaıtys bolǵan. Sol kezde mal dárigerleriniń «aq degeni alǵys, qara degeni qarǵys» boldy emes pe?! Kúni keshe Besqaraǵaı aýdanynda qus tumaýy shyqqan­da turǵyndardyń kúni taǵy sol mal dárigerine qarap qaldy. Reseı, Mońǵolııa, Qytaıdan kóktem men kúzde tuıaqty ań­dar­dyń kóshetinin eskersek, jaǵ­daıdyń qaıtalanbasyna kim kepil? Ondaıda jalaqysyz, jaǵdaısyz júrgen mamandar jalt berýi de múmkin. Onyń ústi­ne oblystaǵy 110 veterınar zeı­net jasyna taıaǵan. Myna jaǵ­daıdy kórip júrgen jas­tar mal dárigeri mamandyǵyn tań­daı qoıýy ekitalaı. Alaıda kadr­dyń qat bolyp qalmaýy úshin joba ázirlenip jatqan kó­ri­­nedi. Bul týraly Shyǵys Qazaq­stan oblystyq veterınarııa bas­qar­­masynyń basshysy Ramıl Saǵyndyqov aıtyp qaldy.

– Aldymen jalaqyny júıege keltirip, durystap alaıyq. Odan keıin tehnıkalyq-materıaldyq jaǵyn qarastyramyz. Sodan keıin baryp kadr máselesine nazar aýdaramyz. Al jalaqy ala almaı otyrǵan aýdandardyń esep­teýleri durys bolmaı, jel­to­q­s­anda aqshalary jetpeı qal­ǵan. Osy qańtarda esepshot­tary ashylyp, barlyǵy jalaqy­laryn, syıaqylaryn alady. Syıaqy barlyq aýdanǵa jet­peıdi. Qarjyny durys ba­ǵyt­taǵan Abaı, Besqaraǵaı, Boro­dýlıha syndy aýdandar syı­aqy­laryn tólep qoıdy, deıdi R.Saǵyndyqov.

 

Túıin

Qalaı túsinsek? Katonqara­ǵaı aýdandyq veterınarııa bóli­miniń basshysy R.Baıgereev­ke basshylyq «2021 jyldyń qara­jaty esebinen ózderiń tóleńder, adamdardy qysqartyńdar» degen soń amal joq, jumyskerlerdi aqysyz demalysqa jibermek. Al basqarma basshysy Ramıl Saǵyn­dyqov qańtarda jalaqy, syı­aqy tolyqtaı tólenetinin aıtty. Ne de bolsa, mal dárigerleri or­ta­ǵa salǵan oryndy máseleler Úkimet nazarynan tys qalmasa eken deımiz. Eger, Prezıdenttiń «Ha­lyq únine qulaq asatyn mem­leket» tujyrymdamasyna beı-jaı qaramaıtyn bolsa, jalaqy­syn jarytyp ala almaı júr­gen mal dárigerleriniń kóter­gen má­seleleri jaýapsyz qala qoımas.

 

 

Kerek derek

 - Ǵalamtordaǵy derekterge sensek, AQSh pen Germanııada mal dárigeriniń jalaqysy 70-80 myń dollardyń kóleminde eken.

- Sáýirdiń sońǵy senbisi – Halyqaralyq mal dárigerleri kúni.

- Veterınarııanyń tarıhı otany – Fransııa. XVIII ǵasyrda Lıonda alǵash ret mal dárigerlerin oqytatyn mektep ashylǵan. Kóptegen úı janýarlary epıdemııasyn toqtatý úshin Lıýdovık patsha mal dárigerlerin daıyndaıtyn mektep ashýǵa muryndyq bolǵan.

 

Shyǵys Qazaqstan oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Aqtóbede «Igi ister» marafony bastaldy

Aımaqtar • Búgin, 17:48

Shymkentte mektepterde ystyq tamaqpen qamtýǵa ruqsat joq

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 15:52

Uqsas jańalyqtar