Aqtaýdyń ajaryna kóleńke túsirgen eski úılerdi nege jańǵyrtpaımyz?

Budan jarty ǵasyr buryn sa­lyn­ǵan úıler túgil sońǵy 10 jylda bıýdjet pen kásipker esebinen salynǵan úılerdiń de syrtqy be­ti­ne jańǵyrtý jumystary kerek. Sol ıtarqa qylyp jabyndalǵan úılerdi kórgende «qaı ǵasyrdyń qaı qalasynda júrmiz» degen oı keledi.

Aqtaý – jas qala. Solaı bola tura, shaǵyn aýdandardaǵy úılerdiń jasy orta jastan asyp barady.

Sońǵy jyldary Aqtaýdyń 3-sha­ǵyn aýda­nyn­daǵy eki qabatty 8-16 pá­terli aǵash shıti úılerdiń kóbi qı­ra­tylyp, ornyna bes qabatty úıler boı kóterdi. Bul jumysty bastaǵan «Qurylys Stroı Servıs» JShS dırektory Sergeı Býraskıı degen azamat edi. Ol tozyǵy jetken úılerdi (astyndaǵy jerlerin satyp alyp) buzyp tastap, ornyna jańa jobamen úı salyp, eski úı turǵyndaryn jańa pátermen qamtamasyz etti. Keıbir turǵyndar tarapynan túsi­nis­peýshilik pen senimsizdik te bolyp, BAQ ókilderi qatysqan talaı aıqaı da boldy. Aıta ketý kerek, Sergeı Vladımırovıch sózinde tu­ryp, barlyq másele ý-shýsyz bitip edi. Basy artyq páterlerdi satý ar­­qyly shyǵynyn jaýyp, paı­da­syn da kórdi. Bul úderis 2007 jyly bastalǵan bolatyn. Bú­ginde osy shaǵyn aýdan­nyń óńi kirip qal­dy. Sheshimi ońaı­lyq­pen tabyla bermeı­tin eski úıdi buzyp, qaıta salý jumys­ta­rymen aına­lys­qan bul azamat­tan basqa «men qury­lys­shymyn» degen basqa jandy bil­me­dim.

Al endi bes qabatty quras­tyr­ma­ly (paneldi) úılerdiń máselesine keleıik. Bul úıler paıdalaný mer­zi­minde aıtarlyqtaı tozdy, kúr­deli jóndeý qajettiligi týyndady. Osy oraıda «ne úshin kúsh pen qarajatty shyǵyndaýymyz ke­rek» degen zańdy suraq týýy múm­kin. Odan da bul úılerdi typ-tı­pyl etip qıratyp... Árıne, qıratý – salý emes. Stýdent kezimizde AASI arhıtektýra fakýltetiniń dosenti, arhıtektýra kandıdaty V.L.Krav­chen­konyń kezekti bir dárisinde «qa­zir­gi bes qabatty qurastyrmaly «hrýshevka» úılerdi buzý ońaı sharýa emes, buzýdyń quny kúrdeli jóndeýge ketetin shyǵynnan sál-pál arzan bolýy múmkin» dep aıtqany qulaqta qalypty. Alaıda bes qa­bat­ty qurastyrmaly úılerdi sylap-sıpap jóndeı salý kóregendik bolmas-ty. Bul úılerde tek qana fı­zıkalyq emes, moraldyq ta tozý bar. Qazirgi tańda, qarasań kóz tartarlyq, kirseń ishi yńǵaıly turǵyn úıler salynýda. Sondyqtan tyǵyryqtan shyǵýdyń joly bes qabatty qurastyrmaly úı­lerdi jóndegen kezde tek qana «emdeý» emes, ony jańǵyrtý, qaıta qu­­rylymdaý jáne sáýlettik kelbetin jaq­­sartý bolýy kerek.

1986 jyly bes qabatty quras­tyr­maly «hrýshevka» úılerdi jańǵyrtý, qaıta qurylymdaý jáne sáýlettik kelbetin jaqsartý úshin jańa tyń usynystardy anyqtaý maqsatynda Búkilodaqtyq ashyq konkýrs jarııalandy. Osy konkýrsqa sol kez­degi Odaqtyń túkpir-túkpirindegi kóptegen mamannyń, júzden astam avtorlyq ujymnyń kóńili aýyp, óz jobalaryn usyndy. Sol konkýrsqa túsken kóptegen jobanyń ishinen 9 joba ǵana syıaqymen marapattalǵan eken. Sonyń ishinen úzdik dep ta­nylǵan 3 jobany aqparat pen oılaný úshin atap óteıin. Birinshi oryn alǵan ýkraınalyq sáýletshiler toby bes qabatty quramaly úıdi, on qabatqa deıin kóterýdi usyndy. Burynǵy úı qosymsha salmaqqa tóteýi múmkin emestikten, búkil úıdiń bıiktigi boıynsha arnaýly tireýler qarastyrǵan. Joǵarǵy qabattaǵy páterlerdiń jobasy sol kezdegi normatıv boıynsha keńeıtilip jasalǵan, lıfti qarastyrylǵan. Ekinshi oryn al­ǵan jobanyń avtorlyq toby bes qabatty quramaly úıdi son­sha­lyqty qurylymdyq ózgeris engizbeı-aq bólmelerdiń aýdanyn jáne sáýlettiligin jaqsartýǵa ty­rysqan. Úıdiń aldyńǵy jáne artqy qasbetine qosymsha tireý – qada (erkerler) ornatý arqyly as úıdiń aýdanyn ósirgen jáne syrtqy kelbetin edáýir jaqsartqan. Úıdiń ústindegi tep-tegis shatyry qulamaly shatyrǵa (skatnaıa krysha) aýystyrylǵan. Shatyr astynda paıda bolǵan qýys keńistikte óz baspaldaǵy bar mansardy jasalyp, sońǵy 5-qabattaǵy turǵyndarǵa qosymsha bólme retinde usynýdy jón kórgen. Úshinshi oryn alǵan joba tek qana Máskeýdiń ortalyq kósheleri boıyndaǵy bes qabatty quramaly «hrýshevka» úılerin jań­ǵyrtýdy ǵana qarastyrǵan. Av­torlar eski úıdiń ishki jobasyn jaqsartýmen qatar syrtqy kelbetke de mán beripti. Bul úılerdiń syrtyna japsyrma arqyly lodjııalar qarastyrǵan. Uzyn kóp kire beristi úıdiń orta tusyna altynshy qabatty qosyp syrtqy kelbetke aıtarlyqtaı ózgeris engizgen.

Bular jaqsy bolsa da kelmeske ketken jobalar, tipti KSRO da joq. Biraq problema áli ózekti.

Qazirgi tańda qurylys salýdyń túrli retteri bar, qurylys tehnologııasynda ózgerister men jetis­tik­ter barshylyq. Buǵan dálel re­tinde el astanasyn alýǵa bolady. Burynǵy Selınograd qalasy ortalyq kóshelerindegi eski súreńsiz úılerdiń qazirgi syrtqy kelbeti edáýir ózgerdi, ishki jaǵyn aıta almaımyn. Bul kóp qabatty úıler máselesi tek Aqtaý úshin emes, jalpy oblystyń kóp qabatty úıleri bar eldi mekenderi úshin de negizgi problema. Sonaý Aqjigitten bas­tap Beıneý, Tólep, О́tes, Bozdaq, Shetpe, Quryq, Jetibaı, Jańaózen men myna turǵan Mańǵystaý meken­derindegi kezinde KSRO jol qa­tynas­tary mınıstrligi salǵan eki qa­batty úı­ler­di kórseńizder... Ásirese temir jol vokzaly mańy óte kóriksiz. Bir kezde kóp adamnyń ar­many bolǵan sol úıler búginde tozyǵy jetip, áreń turǵan úılerge aınaldy. Sý, jylý, káriz toraptary áldeqashan isten shyqqan. Aýdan ortalyqtary men temir jol boıyndaǵy toraptyq stansa basyndaǵy vokzal mańyn qansha jer­den túrli-tústi jyltyraq shamdar ilip jarqyratqanmen de birinshi kelgen jolaýshynyń kózine qııýy ketken eski-qusqy úıler tú­se­di.

Áke-sheshem 1970-1971 jyldary ujymdyq sharýashylyqty keńestik sharýashylyq qylyp qaıta qurǵan kezde Mańǵystaý aýdanyndaǵy Aq­­shy­myraýdan Saı-О́tes stansasyna jumys izdep qonys aýdardy. Marqum áke-sheshem stansa basynda temirjolshy bolyp jumysqa ornalasyp, kóp balaly otbasy retinde №6 úıdiń ekinshi kireberisinen 3 bólmeli páter ıelendi. Aınalasy aǵash sharbaqpen qorshalǵan, ishi qaraǵash, jıde men akasııa, ártúrli buryn kórmegen gúlder bolatyn. Turǵyndary kezekpen sýaratyn, sebebi ár úıde «domkom» degen ále­met basshy bar: sol kisiniń baqy­laýyn­da boldy. Men sol kezde qozy-laq baqqan 10 jastaǵy oıyn balasy edim. Ata-babamyz «Elý jylda – el jańa» dep aıtyp ketken. Al búginde Saı-О́teske baryp qaýsap turǵan eki qabatty úılerdi kórgende kóńilim qulazıdy.

Bul máselelerdi qalaı retteýge bolady degen oıdy sáýletshi retinde qozǵap otyrmyn. Kezinde 20 jylǵa jýyq memlekettik qyzmette bolyp, oblystyń barlyq eldi mekenderin damytýdyń basty qujaty – bas jo­­sparyn jasaqtaýmen aınalys­tym. Oblystyń qala, aýdan bas­shylarynyń, sondaı-aq jeke ká­sipker – qurylysshylardyń, sonymen qatar iri ónerkásip ıeleriniń beti osy máselege burylǵanyn qa­laı­myn. Shet eldik kelip jóndep bermeıtini anyq. Jóndemek túgil, Aqtaýda ekoqalashyq qurylysyn salady degen aǵylshyn ba, nemis pe, bir ınvestor keletin boldy degen­ge úsh jyl boldy, áli «kele ja­tyr»... Qol qoıylǵan «memorandým» degen bir japyraq qaǵazǵa senim az bolyp shyqty. «Kelisimshart» min­det­ti túr­de oryndalady, oryndalmasa sot­qa júginýge bolady eken, al «me­mo­­­ran­dým» – tek emeýrin, ıaǵnı nıet, iske aspaı jatsa, eshkim sura­maı­dy.

Qarajat jaǵyn qarastyrǵan jón, umytpasam, bıýdjet týraly zańda «Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyqty jańǵyrtý» degen bap bar bolatyn. Tipti bolmaı bara jatsa, jobany qoldaýshy izdeý kerek. Eń bolmasa birli jarymyn jasap elge kórsetip, qoldan jóndeý de, jań­ǵyrtý da, qurylymdaý da kele­ti­nin dáleldeý kerek.

Jas sáýletshiler, qurylysshy ın­jenerler, qurylysshy kásip­ker­­ler qaıda? Oblystyq sáýlet-qu­rylys baqylaý jáne qurylys basqarmasy men turǵyn úı-kom­mýnaldyq sharýashylyq mamandary qaıda, tek aılyǵyn alyp «gúl bol­masa kúl bolsyn» dep otyr ma? Nege qala, aýdan ákimderi men sala basshylary óz mekenderindegi eski kóp qabatty úılerdi qaıta qury­lym­dap, jóndeýdiń eń úzdik jobasyna konkýrs jarııalamasqa? Ne­likten «О́ńirlerdi damytý» men «Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýa­shylyqty jańǵyrtý» sııaqty baǵdar­la­malarmen ushtastyra otyryp qarajat kózin tabýǵa umtylmasqa?

Naızabek JAILAÝ,

Qazaqstannyń Qurmetti sáýletshisi

AQTAÝ