«Qazaq jurtyn bıleıtin ózgeris hám soǵys komıtetiniń» tili atanǵan «Ushqynnyń» alǵashqy sany 1919 jylǵy 17 jeltoqsanda shyqty.
Bul Orynbor qalasynyń jańadan astana bolyp, áli qazaq atyn almaǵan «Qyrrevkom» bir bóligi Sibirge, bir bóligi Túrkistanǵa qarap turǵan ulan-ǵaıyr jerdi bir ortalyqqa jınaı almaı jantalasqan alasapyran kez edi.
Bul týraly gazettiń alǵashqy nómirindegi «Oqýshylarǵa» atty bas maqalada anyq aıtylǵan:
«Saǵattyń shyqyldaǵy
emes ermek,
Kún sanap ómir ótpek,
ol bildirmek,
– dep qazaqtyń ataqty aqyny Abaı Qunanbaı balasy aıtqandaı, Eýropa tilinde revolıýsııa dep atalatyn mynaý bolyp jatqan bulan-talaı ózgeris bastalǵaly úshinshi jylǵa aınalyp barady.
...Úkimettiń zańy hám sylaıyna qaraı ár el, ár jurt óz tizginderin óz qolyna alyp, is istep jatyr. Sonyń ishinde bizdiń qazaq ta júr.
Shý dep ózgeris bastalǵannan alyp qazaq ta bir bólek el bolyp, sonyń artynan erip atsalysyp edi. Az da bolsa, eki jyl ómir ótip ketti. Oılaǵan oı, kózdegen maqsutqa jańa jetkendeı túrimiz bar.
«El qulaǵy elý» – birsypyra istelgen isterdi ózi de estip jatqan bolar, ol týraly jazarmyz da. Osy kúni ózge jurttarmen birge qazaqqa da teńdik tıip, óz tizgini óz qolyna berildi. Osy 1919 jyldyń ishinde qazaq atynan saılanyp Máskeýge barǵan ýákilder keńes úkimetiniń bastyqtarymen keńesip túsinisken soń, qazaqqa tolyq bılik berilgen. Jer-sý hám ózge zańdarynyń ne túrli keregin halyq óz degeninshe oryndamaq. Osy retpen belgili bir ýaqytta jalpy qazaq sıezi shaqyrylyp, el el bolǵansha basqaryp turýǵa Máskeýden ýaqytsha qazaq isin qaraıtyn bas mekeme saılanyp keldi. Ol mekeme qazirde Orynborda: saılanǵan adamdar qazaqtyń óz azamattary. Qazaq jurtyn bıleıtin bas mekeme dep atalady. «Voenno-Revolıýsıonnyı komıtet po ýpravlenııý Kırkraem». Bir tap eldi bıleıtin mekemeniń árıne túrli isteri, túrli kerekteri bolady. Sol kerekterdiń ishinde bireýi gazet – úkimettiń tili, eldiń qulaǵy ekendiginde sóz joq. Qazaq mekemesi saılanǵaly birneshe aı ótse de eń keregimizdiń biri bolǵan gazetti bul kúnge deıin túrli sebeptermen shyǵara almadyq. Muqym jurtty bıleıtin bas mekeme túzeý túgili, enshi alǵan balaǵa otaý kóterip berý de bir bólek jumys emes pe? Sondyqtan aýdara qarap, aqtara teksergen adam bizden gazet keshigip shyǵýynyń sebebin suramas. Minekı, sáti jańa túsip, qazaq bas mekemesi atynan jas ıis, jańa talap «Ushqyn» aldaryńda. Sálem berip, qol qýsyrady...»
Redaksııa quramy
Joǵaryda aıtylǵan bas maqalanyń avtory kórsetilmegen, «Basqarma» dep qana qol qoıylǵan. Al gazettiń sońynda «bastyryp taratýshy – Qazaq jurtyn bıleıtin bas mekeme, shyǵarýshysy – jazýshylar quramasy» dep jazylǵan eken.
«Ushqyn» gazetin shyǵarǵan basqarma alqasynyń kimder bolǵanyn kezinde «Egemen Qazaqstanda» eńbek etken belgili jýrnalıst, zertteýshi Tilekqabyl Boranǵalıuly anyqtaǵan. Tilekqabyl aǵamyz 1919 jyly qazan aıynda ótken Kırrevkom májilisiniń hattamasy men jınalys qaýlysynan úzindi keltire otyryp, «Ushqyn» gazetin basqarý úshin saılanǵan bes adam – Halel Esenbaev, Támımdar Safıev, Eshmuhamed (Ishaqat) Begalıev, Ámirǵalı Meńeshev, Bernııaz Kúleev bolǵanyn jazady. Avtor «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 1997 jylǵy 22 aqpan kúni jarııalanǵan «Ushqynnyń» redaktory boldym» degen maqalasynda basylymnyń alǵashqy redaktory Halel Esenbaev týraly tyń derekter keltiredi.
Bir qyzyǵy, «Ushqynnyń» basqarma alqasyndaǵy Halel Esenbaev pen Támımdar Safıev jerles ári Bókeılikte birge qyzmet istegen, aıyrylmas dostar bolatyn. 1918-1919 jyldary Han ordasynda shyqqan «Durystyq joly» gazeti men «Muǵalim» jýrnaldarynda Ǵumar Qarash, Ǵabdolǵazız Musaǵalıev syndy tulǵalarmen birge qyzmet etken. 1919 jyly kúzge salym Han ordasyndaǵy Qazaq soǵys komıssarıaty, aǵartý bólimi Orynborǵa qonys aýdarǵan kezde, «Durystyq joly» gazeti de jabylyp, baspahanasy Orynborǵa jóneltiledi. Jańa astanaǵa qonys aýdarǵan mamandardyń alǵy shebinde Támımdar da bolady. Osy kezeńder týraly T.Safıev keıin birneshe dápterden turatyn estelik jazyp ketken. Bul jazbada «Ushqyn» gazetiniń alǵashqy ujymy, redaksııa alqasy quramynda Ahmet Baıtursynov, Halel Esenbaev, Bernııaz Kúleev, Muqanǵalı Ishmuqambetov, Ahmetsapa Iýsýpov, Toqtamys Tunǵashın, Ordadan ýaqytsha kelgen Ishaqat Begalın, Táshkennen kelgen Haıretdın Bolǵanbaev, taǵy basqalarynyń esimderi aıtylady.
Gazettiń asyl muraty
Támımdar Safıevtiń 1960 jyldary arab árpimen alty dápterge tizip jazyp ketken estelikteri Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń qorynda saqtalǵan. Gazet redaktorynyń esteliginen Orynbordaǵy «Ushqyn» gazeti redaksııasynyń sol kezeńde qazaq óneri men mádenıetiniń ordasy bolǵandyǵyn kóremiz. Sondaı-aq jazbadan Támımdardyń Alashorda qaıratkerlerine degen jyly kózqarasyn da baıqaýǵa bolady. О́ıtkeni Támımdardyń estelikterinen onyń 1916-1917 jyldary Orynborda Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynovtarmen kezdeskenin, 1916 jyly qazaq jastary maıdanǵa alynǵan kezde Álıhannyń úndeýine erip, maıdannyń qara jumysyna ketken qazaqtarǵa kómektesý úshin óz erkimen Máskeýge, Mınskige barǵanyn, maıdandaǵy qazaq jastarynyń quqyǵy úshin kúresip, kóp sharýa tyndyrǵanyn kóremiz.
Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Saǵymbaı Qozybaev 1989 jyly Máskeýdegi V.I.Lenın atyndaǵy memlekettik kitaphananyń Hımkı fılıalynda «Ushqyn» gazetiniń túpnusqasymen tanysqanyn, aqyn Bernııaz Kúleevtiń «Ushqynǵa» atty óleńiniń alǵashqy joldaryn oqı bastaǵanda mańdaıdan ter burq etkenin jazady. «Eshkim baıqap qalmady ma degendeı jan-jaǵyma jaltaqtaı qarap, bes shýmaq jyrdy ázer degende taýystym-aý! Ahań men Jahańnyń, Álekeńniń shyǵarmalarymen qalyń kópshilik tanysa bastaǵan jarııa kez, degenmen gazet – bolshevıkter partııasynyń úni ǵoı! Bul men úshin kózsiz erlik kórinisimen barabar edi» deıdi ǵalym.
Ol óleń mynaý bolatyn:
...Altyn Altaı, Edil, Jaıyq,
Saryarqa,
Saýyt kıip, sadaq tartqan
er bar ma?
Arý azyp, er úrkek bop,
jer azyp,
Jaýǵa jaǵa jyrttyrmaǵan
el bar ma?!
Alty Alashtyń qyzyl týyn
qolyńa al!
Ertede erkin ótken
kúniń oıyńa al!
Eldi jerden, eldi erikten
aıyrǵan,
Dushpanyńdy taban tirep
jalyńa al.
Biz de artyńnan eli qalmaı
erermiz,
Oımen aqyl, qolmen
qýat berermiz.
Elge erik, jerge kórik ápermeı,
Júrsek birge, ólsek birge
ólermiz!
«О́leńniń ıdeıalyq baǵyty «Alash» partııasynyń, «Qazaq» gazetiniń, Álıhan men Mustafanyń ustanǵan baǵyt-baǵdarymen tolyq úndesip jatyr» deıdi S.Qozybaev.
Muny gazet shyǵarýshylary óz oqyrmandaryna tuspaldap ta, týralap ta talaı aıtqan:
«Qany bir, tilegi durys bas gazetin qazaq eli hám júreginde qazaq qany bar azamat jatyrqamas, qolynan kelgenshe paıdaly dep bilgenin jazyp turar. El qamy, el tilegi úshin «Ushqynnyń» qoıny ashýly, nıeti durys.
Bilgen kisige «Ushqyn» – eldiń aq nıetti, adal tilekti bir balasy. Qashan da bolsa elin renjitpes, anasynyń aq sútin aqtar.
Kim-kimniń de tilegi: eldiń el bolýy, eldiń bir bolýy, eldiń bereketti bolýy.
Keleshekten taýdaı úmit, el el bolar, el bir bolar, el bereketti bolar, tek jasasyn el, eldiń erleri ár eldiń, erdiń járdemshi shyn dostary».
P.S. «Ushqynnyń» alǵashqy sany shyqqaly beri 101 jyl 1 aı 17 kún ótipti. Bul degenińiz 36937 kún eken. Osy aralyqta gazettiń 30 myń sany shyqqanyn eskersek, redaksııanyń demalǵan kúni az bolǵanyn kóremiz.
...Zertteýshilerdiń paıymdaýynsha, «Ushqyn» gazetiniń alǵashqy sandaryn shyǵarýǵa kezinde Qazannan aldyrylǵan «Qazaq» gazetiniń quıma qaripteri de, Ordadan oralǵan baspahana quraldary da paıdalanylsa kerek. Munyń ózi sonaý 1911 jyly shyqqan «Qazaqstan» men 1913 jyldan shyqqan «Qazaq» gazetterinen bastalǵan tarıhı sabaqtastyqtyń úzilmegenin kórsetip tur emes pe?
Batys Qazaqstan oblysy
